Pontevedra nos anos do medo

Museo da Revolución Nacionalsindicalista.

2012-01-22T18:53:00.001+01:00

Nos anos do medo non faltaban curiosas iniciativas por parte da Falange: un anuncio publicado na prensa en xuño de 1937 rogaba a camaradas e simpatizantes, tanto os que estivesen servindo na fronte de batalla como na retagarda, que enviasen “por conducto seguro” ou fixeran entrega na xefatura provincial de prensa e propaganda, dos trofeos e obxectos de valor histórico ou que posuíran interese para “nuestro Glorioso movimiento”. Como guía para a recolleita aparecía unha inefable e exhaustiva relación de posibles pezas:

Banderas, Insignias militares Sindicales marxistas, Condecoraciones, Uniformes o partes de ellos, Cascos, Armas, Municiones (cascos de granada, metralla, balas dundun), piezas de aviones abatidos, documentos, bandos, partes de guerra, autógrafos, fotografías, monedas y billetes marxistas, periódicos, vales de diferentes objetos, Conservas rusas, Pan, Látigos rusos, Objetos de tortura, etc., etc. (El Pueblo Gallego, 19-6-1937)

Asinaba a Jefatura Provincial de Prensa y Propaganda de Falange Española Tradicionalista y de las J.O.N.S. Non temos noticia de que chegase a crearse tal museo.

Literatura falanxista (1)

2011-12-05T17:10:00.003+01:00

Nos escritos e discursos da Falange nunca estivo ausente un inflamado ton “poético”. Metáforas, hipérboles e toda a gama de recursos literarios adornaban, ou máis ben inundaban, os textos e alocucións dos próceres falanxistas. Pouco a pouco aparecían nos xornais novas dos “caídos” na fronte de combate, e as necrolóxicas e discursos fúnebres son unha inesgotable fonte de exemplos do que poderiamos chamar “falanxismo literario”. Nesta sección ofreceremos de cando en vez algunha destas creacións.

En xuño de 1937 morría o destacado falanxista de Cea, Benito Vázquez Torres; leamos algúns dos parágrafos da necrolóxica que lle adica El Pueblo Gallego:

La Guardia Eterna es constantemente renovada por los que sienten con fuerza los imperativos de la Falange labrados en piedras nobles, entre yugos y flechas, con palabras claras de estirpe. Con el arma al brazo, lleno el corazón de la gracia de Dios y de España, no es muerte vulgar, sino suave tránsito -aunque por obra de metralla sea- a vida permanente en la Historia. Caer, así, en acto de servicio de la Falange, contra el enemigo rojo que quiso clavar la estrella de cinco puntas en el limpio cielo de Occidente, es brindarse laureles a si mismo y hacerse gloria verdadera. [...] Y cayó radiante, glorioso, porque sabía que la sangre joven, por un alto ideal derramada, hace florecer rosas como en jardín de César, que es donde se dan las de calidad mejor.

O 16 de xuño de 1937 celebrouse na igrexa de Darbo (Cangas) o funeral polo membro da FET local Juan Romay Viñas, morto “heroicamente por Dios y por España”. No acto déronse cita as autoridades civís, militares e eclesiásticas, asistindo tamén os mandos falanxistas. Logo do funeral, formadas no adro as escadras falanxistas e os asistentes ao acto, o delegado local de Prensa e Propaganda, camarada Boullosa, pronunciou unha “lacónica pero sintética” oración necrolóxica. Dirixíndose ao pai do falecido, entre outras cousas di:

...Falange no testimonia pésames, pero en cambio por mi intermedio os felicita, porque Falange vive familiarizada con la muerte... esta vida, solo es un tránsito penoso, la verdadera vida es la otra, la eterna; en cuya legión de héroes y de mártires forma hoy vuestro Juanito, la guardia eterna sobre los luceros, en holocausto de la causa redentora de nuestra Inmortal España Tradicional y Católica. El Pueblo Gallego, 18-6-1937.

Mulleres represaliadas.

2011-11-04T18:57:00.002+01:00

Carmen Martínez “A Mariona” nunca lerá este artigo, pois morreu fai uns anos; tampouco saberá que algunhas das súas conversas con que isto escribe aportaron luces ao mellor coñecemento dos anos do medo en Pontevedra. Os seus irmáns eran militantes de esquerda e un deles, Manuel Martínez Vázquez, destacado dirixente obreiro. Logo do golpe fuxiron aos montes dos arredores e as mulleres da casa, co pretexto de coller toxo, deixábanlles comida e roupa en certos lugares, e así ata a entrega, anos despois de rematada a guerra, xa que Manuel non se presentou ás autoridades ata principios do 1948. Carme, xornaleira, nunca calou os nomes dos “cívicos” e falanxistas de Mourente nin as súas feitorías. Antifranquista e anticlerical, sufriu na súa persoa vexacións, desprezos e privacións económicas. ¡Como se alporizaba cando se dicía que o gobernador Gómez Cantos salvara a moitos fuxidos perdoando aos que non tivesen as mans manchadas de sangue! Ela sempre sostivo que fora unha trampa para prendelos.
Cando se fala da represión esquecemos moitas veces a exercida sobre as mulleres; pero o certo é que, como no caso de Carme, tiveron que asumir o papel de viúvas, fillas, irmás, nais ou compañeiras de fusilados, e ter que poñerse á fronte das familias e sacalas adiante sufrindo, ademais, humillacións e persecucións. No caso de ter familiares encarcerados, levarlle roupa, comida... Moitas foron as que collían o tren para ir a san Simón, sempre coa intranquilidade e a angustia de que os “paseos” da noite anterior non tiveran ao seu familiar como obxectivo.
Mulleres que tiveron que soportar as periódicas visitas de “cívicos”, falanxistas ou gardas, que ameazaban, arramplaban ás veces co que lles petaba, furaban bocois botando a perder o viño e todas as vexacións que se poida imaxinar.
O rapado do pelo a cero, o pintado con tinta chinesa das siglas UHP na fronte, a inxestión de aceite de ricino, etc eran vexacións que tiveron que sufrir moitas polo seu compromiso coa esquerda ou por ser compañeiras de perseguidos.
Mulleres como Carmen Casalderrey, compañeira de Albino Sánchez, con quen tiña dous fillos, casada horas antes de que o fusilasen, que cando lle concederon, finalizada a ditadura franquista, unha indemnización, o primeiro que fixo foi comprar o anel que non tivera no momento da voda.
Algunhas delas, nese ambiente de terror, aínda tiñan folgos para arrepoñerse fronte ao réxime: a Dominga Carballeda Gómez pídelle o fiscal 6 meses e un día de prisión, nun consello de guerra por “faltas a la fuerza pública” o 1 de setembro de 1937. En novembro do 38 deteñen a Sara Outón, de Santa María de Xeve, por escándalo e facer manifestacións contrarias ao “Movimiento”. Nos xornais da época aparecen máis casos semellantes.
A represión máis directa e intensa foi a exercida sobre as mulleres máis significadas pola súa participación política, non hai máis que ver os informes que facían as forzas represoras; nun informe da Guardia Civil, datado o 4 de xaneiro de 1937, aparecen algúns exemplos: María Rodríguez Pereira “La Chinita”, sastra de Lérez, “De mala conducta y antecedentes, comunista significada y concurría uniformada a las manifestaciones”; María Fandiño Estévez, “De mala conducta y antecedentes, comunista y propagandista de este ideal”; Jesusa Domínguez “La cara cortada”, “De depravada conducta, comunista significada, propagandista de este ideal, concurría con uniforme”; Elvira Lodeiro, “De mala conducta pública y privada, comunista”; Hermosinda Blanco “De mala conducta y antecedentes, comunista y usaba uniforme en las manifestaciones igual a las dos anteriores”; Victoria Méndez, “Comunista, de mala conducta y antecedentes y asistía uniformada a las manifestaciones”; Otilia Meis, “De mala conducta y antecedentes, comunista significado (sic)”. A esta última instrúenlle un “atestado instruído con motivo de una mujer que ha tomado parte en el movimiento de julio” e, como xa relatamos noutra ocasión, non se cortan en afirmar que “con motivo de ser imbecil (sic) no se puede precisar su ideal, concurría a las manifestaciones por indución (sic), era afecta al comunismo por que (sic) se dejaba influír por personas que le aconsejaban” (causa 1323/36). Tiña 24 anos cando a detiveron, en outubro do 36, acusada de esconder armas, estar na Alameda o 20 de xullo, tomar parte en desfiles e ser “extremista activa”.
Os dous casos máis soados de represión a mulleres, mediante xuízo militar, foron a causa 1229/36 e a seguida contra Consuelo Acuña e Elvira Lodeiro, a raíz dos sucesos de Salcedo.
Arrarás e Silva Ferreiro afirman que, en xullo do 36, tentaron apoderarse das mulleres e fillos de militares para utilizalas como reféns pero, ao recibirse confidencias do planeado, xa estaban refuxiadas no interior do cuartel.
O inspector Iglesias acusa a María Fandiño Estévez, Elvira Lodeiro, Hermosinda Blanco, Victoria Méndez e outras, de recrutar mulleres para levar a cabo a acción antes mencionada, e de chamarlles covardes aos homes que fuxían cando apareceu o hidroavión de Marín.
Abriuse causa, por un delito de rebelión, contra Carmen Aboín Díaz, Emma Mourón Álvarez, Luisa Rodríguez Pereira, Hermosinda Blanco, Elvira Lodeiro e os homes Manuel Martínez, Albino Sánchez, Manuel Pedreira e Rogelio [Aurelio] Torres. Unha das presuntas vítimas do intento de rapto foi a mestra Mª Teresa Recuna, que no ano 1937, sería delegada provincial da Sección Femenina de Falange. Na súa declaración quítalle ferro ao asunto e alega que o nerviosismo do momento imposibilitábaa para dar detalles; aínda así lembraba as ameazas dalgunha delas.
A causa foi sobreseída provisionalmente, pero foron postas a disposición da autoridade gobernativa por mala conduta e antecedentes. Algunhas das encartadas eran as compañeiras de significados dirixentes obreiros.
O segundo caso foi consecuencia do crime cometido polos “cívicos” o 12 de decembro de 1936 en Salcedo; este suceso xa foi obxecto dunha entrada neste blogue. Ao día seguinte, domingo, celebrouse consello de guerra en procedemento sumarísimo e entre os encausados estaban dúas mulleres, Consuelo Acuña Iglesias, de 60 anos e Elvira Lodeiro González, de 28. O fiscal solicitou a pena de morte, pois así estaba previsto para quen ocultase a reclamados por actividades contrarias ao golpe militar. Consuelo foi fusilada, logo de rexeitar os auxilios espirituais, xunto ao seu irmán Ramón. A Elvira fusílana o sábado 19; a versión oficial dicía que, tras o recoñecemento médico no Hospital Provincial, comprobárase que o seu embarazo era falso.
Polos datos coñecidos ata o momento, son as únicas mulleres fusiladas como consecuencia dun consello de guerra na capital da provincia.

O asasinato do padre Olmedo.

2011-09-21T09:46:00.005+02:00

O día 12 deste mes cumpríronse 75 anos do asasinato de Fernando Olmedo Reguera, máis coñecido na nosa cidade como padre Olmedo. Neste blog, no que tantas veces tratamos dos asasinatos cometidos polos sublevados, falaremos hoxe do perpetrado na zona republicana sobre este membro dunha coñecida familia pontevedresa.
Fernando Olmedo naceu en Santiago o 10 de xaneiro de 1873. Cursou a carreira de avogado e obtivo o grao de doutor en dereito. Ocupou praza de contador no concello da súa cidade natal. Foi un personaxe destacado na prensa clerical de entre séculos, escribiu e ocupou postos de máxima responsabilidade en xornais como El Pensamiento Gallego, diario católico tradicionalista compostelán e en El Áncora, xornal pontevedrés do mesmo signo. Este último nacera impulsado por un grupo de clérigos e de crentes pontevedreses; no seu primeiro número, na exposición que facían ao arcebispo dos seus obxectivos, dicían:

En presencia de la encarnizada guerra que se hace a la Santa Iglesia, nuestra Madre, no podemos permanecer por más tiempo impasibles e inactivos, contemplando la pérdida de la juventud, arrastrada por la senda tortuosa del error y del vicio, las familias desmoralizadas, los pueblos alejándose de Dios, paganizándose el mundo a pasos agigantados. [...] Hay que contrarrestar la influencia perniciosa del diario impío o inmoral con el saludable influjo del periódico católico, propagador celoso e incansable de la sana doctrina. El Áncora, 20-4-1897.

Neste combativo e clerical xornal tamén aparecían personaxes como Carmelo Castiñeira ou Hermenegildo Calvelo, incansable polemista cos xornais republicanos da época.
Fernando Olmedo foi un dos fundadores do Círculo Católico de Obreiros. O 15 de febreiro de 1901 tomou o hábito da orde capuchina, profesou na mesma o ano seguinte e recibiu a orde sacerdotal o 31 de xullo de 1904. Ocupou cargos de responsabilidade na orde, como o de secretario da curia xeral en Roma pero, por motivos de saúde, regresou a España ocupando o posto de definidor e de secretario provincial de Castela.
O convento de Jesús de Medinaceli ( Madrid ), no que residía, foi asaltado por milicianos nos primeiros días de xullo de 1936; os relixiosos xa o abandonaran e vivían en casas particulares. Hai algunha referencia ( coas cautelas debidas polo tipo de fonte) á celebración de mitins nun dos templos madrileños dos capuchinos: ...en el que dirigió la palabra a las masas rojas desde el púlpito la agitadora marxista Margarita Nelken. La Dominación Roja en España. Causa General.
Nos días que seguiron ao golpe militar, a situación policial e xudicial en Madrid quedou nas mans de diferentes organizacións, na maioría sen control por parte das autoridades legais. Paul Preston afirma:

En el marco de este tumultuoso proceso de “justicia” espontánea, los comités de partidos y sindicatos, junto con trabajadores sin ninguna filiación sindical y delincuentes comunes, se entregaron por diversas razones a una oleada de matanzas impulsadas por motivos muy diversos. Los principales objetivos de la violencia fueron los militares rebeldes, el clero y los elementos más prominentes de la antigua clase dirigente: terratenientes y empresarios. El Holocausto español. Ed. Debate, 2011.

Moito se debateu sobre as causas desta violencia: a incapacidade do goberno para controlar a situación, a vinganza polos bombardeos aéreos indiscriminados sobre a poboación civil e as novas que chegaban da represión fascista, o medo á “quinta columna” anunciada polo xeneral Mola...
No caso da persecución aos clérigos, Julián Casanova (La iglesia de Franco. Ed. Biblioteca de Bolsillo ) escribe:

Toda esa violencia anticlerical que se desató desde el primer momento donde la sublevación militar fracasó corrió paralela al fervor y entusiasmo, también asesino, que mostraron los clérigos allá donde triunfó. [...] La mayoría del clero, con los obispos a la cabeza, no sólo silenció esa ola de terror, sino que la aprobó e incluso colaboró “en cuerpo y alma” en las tareas de limpieza.

Sobre a morte de Fernando Olmedo, a información que facilitaban os xornais pontevedreses non daba detalles das circunstancias da mesma:

Se omiten detalles del trágico final del religioso pontevedrés y solamente se sabe que fué elegido con otros tres Padres por las hordas rojas para saciar su sed de venganza contra quienes predicaban y practicaban las doctrinas de nuestra Iglesia. El Diario de Pontevedra, 25-9-1936.

Atopamos dúas versións sobre o sucedido. A primeira corresponde á Gran Enciclopedia Gallega que afirma, sen entrar en maiores precisións, que falleció el 12 de agosto de 1936 durante el asalto al cuartel de la Montaña. Apreciamos un erro fundamental pois a data do asalto ao cuartel foi o 19-20 de xullo. En diferentes pescudas realizadas non atopei o nome do padre Olmedo nas listas de mortos relacionadas con dito asalto, principalmente eran militares e falanxistas alí refuxiados.
A segunda, e máis convincente, versión afirma que Fernando Olmedo fora detido o 11 de agosto e fusilado o día seguinte nos xardíns do cuartel da Montaña (de aí pode vir a confusión). Os seus restos repousan na cripta da igrexa de Jesús de Medinaceli en Madrid. Na provincia capuchina de Castela foron asasinados 22 relixiosos desa orde.
A nova da morte chegou aos seus familiares de Pontevedra o 24 de agosto a través de Roma a onde fora levada por un relixioso. O xornal Progreso facíase eco da mesma:

Fray María (sic) Fernando de Santiago Olmedo, fué un religioso que amó a la Humanidad, y este fué el delito que ha cometido para ser vilmente asesinado por esas hordas marxistas que a nada temen ni les detiene ni la sabiduría ni la bondad, ni la vejez de sus presas. El P. Olmedo ha pasado a mejor vida engrosando la lista de los mártires de la religión. Progreso 25-9-1936.

O día 30 de setembro celebráronse os funerais na igrexa de San Francisco. Houbo unha elevada asistencia con representación dos capuchinos de Vigo e de empregados dos almacéns Olmedo. Estes almacéns eran propiedade da familia e o seu irmán José Olmedo era un importante dirixente da patronal pontevedresa.

Agasallos a Franco

2011-08-30T18:50:00.003+02:00

Donativos, colectas, subscricións e similares abondaban nos xornais daqueles anos do medo. Noutra ocasión xa tratamos o asunto. Hoxe escribiremos sobre algúns dos donativos ao xeneral Franco.
En novembro de 1936, o partido político Renovación Española iniciou en Pontevedra unha subscrición para regalarlle unha imaxe da Virxe do Pilar; encabezaban as aportacións Víctor Lis Quibén e José Ramón Gómez, este último, antigo compañeiro de Lis como dirixente de Unión Regional de Derechas e membro da Guardia Cívica; cada un aportaba 25 pesetas.
Polas mesmas datas, a comisión impulsora do monumento a Franco en Ferrol publicou unha especie de manifesto, no que se realzaba en grado sumo a figura do xeneral ferrolán. Empezaba apelando ao sacrificio e o sangue derramado pola xuventude española para defender as súas tradicións e a súa fe, fronte ao “materialismo soez y grosero del régimen soviético”, nunha empresa que continuaba as fazañas de séculos pasados:

Así como en Lepanto la Historia había reservado a España la misión de librar a Europa de la invasión turca, igualmente le confiaba hoy, por su grandeza espiritual y por su pasado glorioso, la epopeya de aplastar al marxismo y a las concepciones materialistas y groseras de las logias masónicas que, amenazando a Europa y al mundo, pretenden arrancar del corazón del hombre su fé, sus creencias y su amor que son los pilares de la civilización.

E o home que pasaría á historia por realizar esta misión era o xeneral Franco, militar que varias veces

con la sangre de sus heridas escribió en tierras de África el nombre de España; es el militar reflexivo y estudioso que siempre llevó sus tropas a la victoria; [...] es el hombre modelo de virtudes y civismos, creyente y lleno de fé en el resurgir de esta raza...

Esta xesta, aparte de quedar gravada na historia con grosos caracteres, era preciso perpetuala tamén en bronces e mármores “que sean enseñanza viviente y tangible de amor y de patriotismo”. Por iso “esta leal y sumisa Galicia de brumas constantes que fecundan su alma de melancolías y ternuras” fai unha chamada a todos os españois, portugueses e americanos, para que contribúan cos seus donativos a levantar este monumento como

tributo perenne de su amor, y a la vez, santuario y escuela abiertos a todas horas, para que turistas y caminantes y cuantos se acerquen a él hagan un alto en su camino y fortalezcan su espíritu de amor patrio, pensando que las concepciones materialistas de la vida no crean los genios ni los héroes que vivifican las virtudes y la espiritualidad de la raza.

Outras veces, o regalo era un obxecto como o que, a fins de 1936, exhiben nun escaparate da rúa Real da Coruña; consistía nun machete de prata e ouro, que pertencera a un xefe indíxena de Bos Aires, regalado por un “distinguido señor” do que non se aporta o nome. (Progreso, 31-12-1936).
Sen dúbida, o agasallo máis coñecido foi o do “Pazo de Meirás”. En maio de 1938, no xornal falanxista vigués El Pueblo Gallego, aparece un artigo titulado “Un señor, un Pazo”. O autor, Felipe Gil Casares, dirixente de Acción Popular e deputado da CEDA, cando fora o levantamento militar en Santiago, presentárase ao comandante Bermúdez de Castro á fronte dun grupo de membros das Juventudes de Acción Popular que formarían a base das milicias paramilitares daquela cidade.
No artigo citado apela á identificación de España e, sobre todo, Galicia, co “Caudillo” e fundamenta historicamente a doazón, Galicia quere que Franco, “glorioso Capitán de la Segunda Reconquista Española, sea un SEÑOR GALLEGO (sic) e a tradición galega, que arranca da Idade Media, determina que “Todo señor tiene un pazo”.

El generalísimo nos hace el honor de aceptarlo y nosotros queremos que lo tenga. Un Pazo desde cuyos ventanales pueda, contemplando el mar, recordar a nuestros hermanos de América; un Pazo no alejado de la Basílica de Santiago, para poder facilmente ir a orar ante las veneradas cenizas del Patrón de España; un Pazo que constituya para Franco recuerdo perenne de la admiración que nos inspira. Galicia lo quiere. Cumplamos su voluntad.

Pero o pazo iría acompañado doutros agasallos; en varios establecementos e entidades de Santiago (casa Ceibos, librerías Porto, Casino, Círculo Mercantil, Depositaría municipal de fondos...) recollíanse sinaturas para o álbum que se lle entregaría ao “Caudillo” xunto coa posesión das “Torres de Meirás”. “Todo buen patriota no puede faltar a este homenaje de la Provincia de la Coruña a su gloriosísimo paisano y Caudillo” (El Pueblo Gallego, 20-5-1938)
En Pontevedra, o concello tampouco quere quedar á marxe e, ao ter coñecemento de que un cruceiro existente no patio da casa de dona María Señoráns, “agradaba sobremanera a la egregia esposa del Jefe del Estado, doña Carmen Polo” mandou facer unha reprodución do mesmo co obxecto de regalárllelo. El Pueblo Gallego (11-6-38) informaba que a obra xa estaba rematada e que fora executada primorosamente e mellorada con respecto á orixinal.

Este crucero será colocado en el Pazo de las Torres de Meirás, regalado por el Ayuntamiento coruñés al Generalísimo. Su esposa durante su estancia en Pontevedra, anteayer, ha estado viendo el crucero, del que se muestra verdaderamente admirada y encantada con el obsequio de su reproducción.

Paseados... (2)

2011-07-28T16:37:00.006+02:00

Como apuntabamos na entrada anterior, a confección dun listado de “paseados” presenta certa complexidade. Os “paseos” eran asasinatos que cumprían, habitualmente, as seguintes características: saca da vítima do cárcere ou apresamento no domicilio ou refuxio, nocturnidade, participación como executores de certos grupos de individuos pertencentes ás milicias falanxista ou das JAP, “cívicos” e asimilados, a morte tiña lugar fóra dos núcleos habitados e os cadáveres aparecían de madrugada en determinados lugares como as proximidades dun cemiterio, carreteiras de acceso á cidade...buscando o efecto de amedrentar á poboación.

Pero hai algúns asasinatos como os afondamentos ou os ocorridos en certos incidentes, que engaden dificultades para a súa adscrición. Os afondamentos, na maioría dos casos, son continuación da morte por fusilamento ou a consecuencia das torturas, ou sexa, habitualmente, son a fase final dalgúns “paseos”. No caso de Pontevedra, debemos lembrar o sucedido co avogado e concelleiro conservador, Alberto Martínez Tiscar; detido de madrugada no seu domicilio por un grupo de gardas civís e “cívicos”, foi conducido a Bueu onde, na compaña doutras persoas, fusilárono e o afondaron no mar. Andrés Dacosta Paz apunta a existencia de testemuños que indican que o mestre pontevedrés, socialista e masón, Manuel Pedreira Pazos, foi un dos que compartiron sorte con Tiscar. Ningún dos dous aparece no noso listado pois o “paseo” tivo lugar fóra de Pontevedra, como tamén foi o caso doutros pontevedreses que atoparon a morte lonxe do noso concello.

Outras veces as mortes foron presentadas como consecuencia dun enfrontamento coas forzas de seguridade; así sucedeu en Salcedo o 12 de decembro de 1936; o volume de forzas intervintes e o incendio provocado, fixo que os feitos tiveran unha repercusión distante do secretismo habitual dos “paseos”. Consideramos “paseo” o asasinato de Manuel Méndez Montes e Juan M. Gómez Corbacho? Neste e en casos parecidos non o fixemos.

En diversas publicacións aparecen como “paseadas” persoas que, cando investigamos nos xornais da época, aparecen consideradas como suicidios; é imposible comprobalo con total certeza e teñen que ser outras circunstancias as que determinen a tipoloxía da morte. É o caso de Benito Acuña Gallego, Ricardo Eymar Fernández, Antonio Gallego Moya, Benito Pérez Losada e tamén algún outro que aparece morto por disparos no seu domicilio. O caso de Acuña xa foi comentado na entrada anterior.

Ricardo Eymar, tenente coronel, 57 anos, orixinario de Toledo, apareceu nos arredores da capital gravemente ferido sendo ingresado no Hospital e falecendo horas despois. O xornal falanxista El Pueblo Gallego escribe

“...Presentaba cortes de navaja en distintas partes del cuerpo, que él mismo se había dado con ánimo de suicidarse. Ignoramos los motivos de esta resolución y se nos dice que el señor Eymar padece de trastorno mental” (EPG, 4-10-1936)

Antonio Gallego Moya, garda de seguridade, 54 anos, vivía coa filla xunto ao cárcere pontevedrés. Neste caso é o Diario de Pontevedra o que nos dá a nova:

“...sorprendida por la detonación de un disparo de arma de fuego, la hija de Gallego, que se encontraba en la cocina preparando la comida, acudió a la habitación de su padre, encontrando a este moribundo. Presentaba un tiro en la sien derecha, con salida de proyectil por la izquierda [...] lo que hace suponer que se suicidó en un momento de perturbación mental”
(DP, 19-10-1937)

Benito Pérez Losada, coñecido como “o coxo”, de Estribela, 31 anos, apareceu no quilómetro 1,700 da vía do tren, lugar de A Caeira. O titular do Diario de Pontevedra é inefable: Un joven se arrojó al paso de un tren. Era un aburrido de la vida y quedó muerto en el acto. A continuación describe os feitos:

A las tres y cuarto de la tarde de ayer, un hombre que al parecer iba paseando al lado de la vía por la Caeyra (sic), se arrojó de pronto hacia los raíles, en el momento en que avanzaba un tren de mercancías que se dirigía a Villagarcía [...] Estaba cojo y enfermo, por lo que se supone que aburrido de la vida decidió arrojarse al paso del tren. (DP, 28-4-1937)

Hai outro suicidio que tamén merece comentario: o do practicante Afrodisio Martínez Menéndez, sucedido o 23 de outubro de 1936; a intervención do xuíz militar e o rexistro da morte como causada por “hemorragia interna por disparos de arma de fuego” poden explicar que algúns autores o consideren como “paseado”. Os xornais cualificaron a morte como accidente:

Muerte sentida. Víctima de un inesperado accidente ha dejado de existir en la mañana de ayer el culto y conocido practicante de Medicina don Afrodisio Martínez. El finado gozaba de generales simpatías y su muerte fué muy sentida” (Diario de Pontevedra, 14-11-1936)

A realidade foi outra: Afrodisio, falanxista e membro da Guardia Cívica pontevedresa, estivo implicado en irregularidades económicas na mesma o que, parece ser, o levou ao suicidio.

As causas de morte que aparecen nos rexistros non sempre aportan claridade aos casos, atopamos numerosas veces “hemorragia interna”, “colapso cardiaco”, “ Parálisis del bulbo raquídeo”, “Lesión al corazón” e outras igual de equívocas, fronte ás máis descritivas e explícitas de “ Lesiones producidas por disparos de arma de fuego”, “Rotura de corazón por arma de fuego”, “Cuatro heridas de armas de fuego penetrantes en el tórax”, “Fusilamiento”... Este feito fai que os investigadores poñan a atención en calquera causa de morte de tipo traumático e, se a hora ou o lugar da morte son sospeitosos, pode levar a confusión e clasificar como “paseo” o que foi consecuencia dun accidente de tráfico entre un ciclista e un camión no empalme de Lérez, como foi o caso de Manuel Filgueira Fontenla, sendo máis grave a confusión -fóra da provincia de Pontevedra- cando se atribuíu a condición de “paseado” ao militar golpista Eugenio Jack Caruncho, morto en accidente en Santiago.

Caso distinto é o sucedido con Emilio Areán Moure, na súa morte dábanse todas as condicións: militancia política, participación nos sucesos de xullo do 36 e morte por “hemorragia interna” a finais de xullo; o profesor Manuel Igrexas, investigador nas terras do Deza, faime chegar a información, baseada en testemuños da familia da vítima, de que a súa morte no Hospital pontevedrés foi a causa dunha caída da camioneta cando participaba, xunto con compañeiros chegados a Pontevedra, na defensa da república.

O feito de que haxa persoas a quen se “pasea” despois de seren xulgados e condenados en Consello de Guerra, pode explicar que se atribúa aquela condición a vítimas que temos documentadas como fusiladas coas formalidades xudiciais; sucede así con Albino Sánchez Leiro “O Perrita”, Joaquín Blanco Vázquez ou Serafín López Otero, sometidos os dous últimos a consello de guerra o 7 de outubro de 1936 e fusilados o 14 de dito mes. Máis sorprendente é a afirmación, que aparece nunha coñecida Historia de Pontevedra, de considerar “salvado milagrosamente”, facéndose o morto logo do “paseo”, ao taxista José Pintos que, desgraciadamente, foi asasinado en Pontevedra o 27 de agosto do 36.

Un tema que tamén aporta confusión é o dos “desaparecidos”. As desaparicións poden deberse a “paseos” nos que non se atopou o cadáver ou non hai constancia por fontes fiables da morte, pero tamén hai evidencias de desaparicións debidas a fuxidas ao estranxeiro, entrada na guerrilla, etc. Un caso xa tratado nestas páxinas foi o de Jesús González González, o “Suma y sigue”, a quen non debemos confundir cun “paseado” que aparece no listado do mesmo nome pero que era coñecido por “Pernas”.

Notas sobre o listado publicado na entrada anterior:

Godoy Rago, José: o segundo apelido é Lago.

Otero Lago, José; Pando Rivero, Luis e Oubiña López, Manuel non foron “paseados” senón executados na Caeira, ás sete da mañá do 4 de decembro de 1936 por unha compañía de gardas de asalto, logo dun consello de guerra celebrado o 21 de novembro.

A continuación coloco unhas gráficas, elaboradas a partires dos datos do listado, sobre os “paseados” en Pontevedra:

Paseados...

2011-07-15T19:42:00.011+02:00

Este tipo de asasinatos, que algúns autores encadran dentro do concepto “represión paralegal”, son levados a cabo sobre todo nos primeiros meses tras o golpe militar. Estas accións, que poderían parecer incontroladas, estaban planificadas con anterioridade ao golpe militar e buscaban o sometemento do territorio no que este triunfa, mediante a eliminación dos cadros políticos, sindicais, agrarios, etc; os sublevados aseguraban así a quietude na retagarda coa paralización polo terror de calquera asomo de resistencia, ó tempo que impulsaban o achegamento ó novo réxime de importantes sectores da poboación, por medo ou pola defensa dos seus intereses e que colaboraban activamente coas novas autoridades integrándose en milicias paramilitares, denunciando e servindo de testemuñas contra os considerados inimigos ou, simplemente, mirando para outro lado.

Esta política represiva tivo como executores ás milicias falanxistas e determinados grupos da Guardia Cívica, seguindo as directrices ou a tolerancia das autoridades militares, delegados da orde pública e mandos da Guardia Civil.

A maioría das veces, as vítimas eran sacadas, de madrugada, dos cárceres ou da illa de S. Simón, aducindo traslados a outros cárceres ou a realización de interrogatorios; outras veces eran capturadas nos seus domicilios ou refuxios. En varias ocasións, utilizábase a “lei de fugas” testemuñando o intento de fuxida tras a consabida avaría do automóbil que transportaba aos detidos. Tamén era corrente utilizar como tapadeira do “paseo” a modalidade do fusilamento por “estar incursos en el bando” que posibilitaba a execución inmediata do detido.

As dificultades de elaborar un listado preciso de “paseados” é grande dada a natureza dos feitos.

A existencia do proxecto universitario Nomes e Voces supuxo un avance considerable, ao reunir información de diversas investigacións de tipo local e outras fontes, aínda que, como é lóxico, existen algunhas diverxencias nos datos.

O seguimento de diversas fontes: novas dos xornais da época, bibliografía, testemuños orais, referencias en causas militares, anotacións en rexistros civís... deron como resultado un listado de vítimas “paseadas” en Pontevedra capital e inmediacións. Consideramos o criterio, ao noso entender máis fiable, do lugar no que se comete o asasinato, aparece o cadáver ou está rexistrado, en lugar do domicilio ou lugar de nacemento da vítima. Facemos constar a data da morte.

Abilleira González, Luis 6-09-1936.

Acuña Agulla, Benito 19-09-1936. (1)

Agra Mondragón, Ángel 29-12-1936.

Alonso Pérez, Juan 8-11-1936.

Amoedo Nogueira, Manuel 1936.

Ares Villaverde, Avelino 26-09-1936.

Bao Rúa, Gerardo 30-01-1937.

Barreiro Prol, José 15-04-1937.

Blanco Abal, Saturnino 17-04-1937. (2)

Búa Laredo, José 4-12-1936.

Caamaño Tobío, Manuel 16-04-1937.

Calvar González, Manuel (¿Antonio? 19-12-1936.

Casal Dozo, Alberto 11-11-1936.

Castro Lobo, Ruperto 11-3-1937.

Cortizo González, José 11-08-1936.

Costas Bahamonde, Domingo 11-10-1936.

De la Torre López, José 25-09-1936.

Dios Vázquez, Edelmiro 4-09-1936.

Eymar Fernández, Ricardo 4-09-1936 (3)

Fares Fidalgo, José 5-09-1936. (4)

Fariña Duque, Antonio 11-11-1936.

Fernández Balboa, Benito 4-01-1937.

Fernández Blanco, Francisco 7-09-1936.

Fernández Núñez, Manuel 29-08-1936.

Fernández Turnes, Sebastián 24-08-1936. (5)

Franco Durán, Aniceto 24-11-1936.

Gallego Acuña, José 24-08-1936.

Gallego Moya, Antonio 19-10-1937. (6)

Gama Casalderrey, Faustino 30-12-1936.

García Santos, Eduardo 11-11-1936.

Godoy Rago, [Lago] José 24-11-1936.

Gómez Bao, Santiago 5-12-1936.

Gómez Sampayo, José 8-11-1936.

González, Jesús " Pernas" 11-08-1936.

Judas Adato, José 17-08-1936.

Kanareuski Michael 17-08-1936.

Lorenzo Boullosa, Francisco 4-09-1936.

Magdalena García, Juan 10-09-1936.

Mallo Martínez, Estanislao 25-09-1936.

Meis, Ramón 1936

Miranda Cabral, Rufino 11-12-1936.

Muñiz Leiro, José 25-09-1936.

Nores Rodríguez, Emilio 25-09-1936.

Otero Lago, José 4-12-1936. Executado tras C. de Guerra.

Oubiña López, Manuel. 4-12-1936. " "

Pando Rivero, Luis 4-12-1936. " " (Ver nota 9 )

Pazos Barreiro, Julio 11-03-1937.

Pérez Losada, Benito 27-04-1937. (7)

Pintos Quinteiro, José 27-08-1936.

Piñeiro Barreiro, Francisco 26-09-1936.

Puga Sánchez, Genaro 9-08-1936.

Rey Iglesias, Alberto 2-01-1937.

Rey Rey, Andrés 6-10-1937.

Rial Vidal, Ángel 13-11-1936.

Rodrigo Méndez, Alfonso 5-09-1936.

Rodríguez Alonso, Telmo 8-11-1936.

Rodríguez Neira, Raimundo 14-08-1936.

Romero Castiñeira, José 11-11-1936.

Sáez Ruíz, Vicente 5-12-1936.

Sobral González, Juan 12-10-1936. (8)

Taberneiro Fraiz, José María 11-08-1936.

Teixeira Alonso, Adonis 5-12-1936.

Torre López de, José 25-9-1936.

Torres Lorenzo, Aurelio 23-08-1936.

Torres Paz, José 11-08-1936.

Vázquez Vázquez, Francisco 24-11-1936.

Vilas Davila, Emilio 29-12-1936.

Villar Fortes, Albino 24-11-1936.

Zbarsky Geller, Abraham 29-12-1936.

Notas:

1. Consta como “suicidio” no cuartelillo de seguridade do Goberno Civil; fora testemuña no xuízo contra Genaro Estévez e Salvador Pastoriza e detivérono por “escandalizar” á saída do mesmo. Era alcalde de barrio de Salcedo. Falece no Hospital por cortes de cristal nos brazos.

2. Resultou ferido nun confuso incidente en Cangas e faleceu no Hospital pontevedrés.

3. Era militar; segundo os xornais suicidouse no seu domicilio.

4. De Fontao; un informe da Guardia Civil di: “es el elemento más peligroso de la comarca, distinguido en la organización de huelgas en las minas de estaño”.

5. Detido en varias ocasións en tempos da República por roubo e outros delitos.
Aplícanlle a “lei de fugas” nun traslado.

6. Ex-garda de seguridade. Os xornais falan de suicidio.

7. De Estribela, coxo, xornaleiro, os xornais din que se suicidara na Caeira tirándose ao paso do tren.

8. Diverxencia nas fontes sobre se foi “paseado” ou executado logo do consello de guerra.

9. Novas investigacións confirman de xeito indubitable que ningún deles foi "paseado" como consta en varias publicacións. Foron executados na Caeira, tras consello de guerra. Ver próxima entrada.

Tamén aparecen citados en diferentes publicacións como “paseados” en Pontevedra, os seguintes:

Areán Moure, Emilio 24-07-1936.

Cacabelos, Manuel 12-03-1937.

Fariña Torres, Faustino 22-09-1936.

García Bustos, José 7-8-1936.

García Ferro, Manuela 13-09-1936.

García Martínez, R. 12-10-1936.

González González, Gumersindo 11-11-1936.

González Rodríguez, José 3-10-1936.

Janes Otero, Juan Antonio 24-11-1936 (1)

Moreira, Antonio 25-04-1938.

Nieto Landín, Constante 2-07-1938

Omil Pesqueira, José 24-08-1936

Padín Romero, Luis 21-02-1937.

Pereira Pintos, José 20-08-1936.

Pesado Oujo, Manuel ?

Portela Pérez, Domingo 27-12-1936

Rey Vidal, Manuel 4-02-1937.

Sánchez Brea, José Mª ?

Sanes Otero, Antonio 24-11-1936.

Sanes Otero, Juan 24-11-1936.

Silva Pereira, Avelino 10-08-1936.

Solla Alejandro, Jesús 11-09-1936.

Tillas Lorenzo, Francisco 25-10-1936.

Tomé Lobeiras, Gerardo 24-12-1936

Trabazo Serapio, Víctor ?

Vieites Castro, Manuel 25-12-1936.

(1) Coido que se corresponde cun dos irmáns Sanes-

Non consideramos como vítimas de “paseos” diversas mortes como as sucedidas en tiroteos o día da sublevación ou en incidentes que non se axustan estritamente a esta modalidade. Será benvida calquera información sobre o presente listado.

A xenerosidade dos amigos

2011-07-05T11:33:00.004+02:00

Calros Solla, autor do magnífico O embigo do becho , comparte a distinción Sunshine Award 2011 con Pontevedra nos Anos do Medo. Agradecemos a súa proposta. De acordo coas normas do premio, queremos compartilo con outros blogues que coidamos merecedores do mesmo:

http://terrasdefriol.blogspot.com
http://bibliotecaiesanxenxo.blogspot.com
http://aeirinadepedra.wordpress.com/
http://oblogdefernandosalgado.blogspot.com
http://prolinguagalega.org
http://blogdemeu.blogspot.com
http://memoriahistoricafillos.blogaliza.org

Comunistas en Pontevedra

2011-06-18T12:48:00.005+02:00

A situación do Partido Comunista en Pontevedra nos últimos anos da República non se podía cualificar de boa e así o recoñecen diversas fontes, entre outras Víctor Santidrián na súa Historia do PCE en Galicia (Ediciós do Castro,2002. Sada). Este autor afirma que no ano 1935, “a capital contaba con tres células e vintedous afiliados; nos arredores eran 52 os comunistas, agrupados en sete células”.
Os problemas organizativos e as tirapuxas internas eran recoñecidas polo Comité Rexional que, en agosto de 1935, dirixiu unha circular ás células do Radio Comunista de Pontevedra, que transcribimos íntegra:

Apreciados camaradas: Ante el Estado de desorganización en que se encuentra el radio de Pontevedra, tanto en el funcionamiento de las Células, como del Comité, este Comité Regional, se ha visto obligado, igual que lo hizo otras veces, a tomar medidas de organización discutiendo con los elementos responsables y activos del Partido en esa Capital y proceder a doptar al Radio de una nueva dirección que lleve a la práctica las tareas de organización y de trabajos prácticos señalados en nuestra resolución que acompaña a esta circular y que debe ser conocida por las Células, para su cumplimiento y aplicación.

En espera de que las Células se darán cuenta de la importancia que para la vida de nuestro Partido significa el salir de la actual situación de crisis y se oriente por un franco y recto camino, revolucionario, quedan vuestros y del comunismo. Por el Comité Regional. El Secretariado.

Nota: Las Células después de conocer la resolución y discutirla, mandarán acta al Comité de Radio y este, terminada la discusión, en todas ellas, enviará un informe a este Comité Regional para su conocimiento.

A resolución que acompañaba a esta circular e que ía dirixida a todas as células, contiña unha durísima crítica á situación do partido en Pontevedra e sinalaba como máximo responsable ao anterior Comité de Radio que, a pesares da axuda tanto na orientación como na práctica, por parte do C.R., que chegou a manter un instrutor durante algún tempo, e de celebrar un pleno de Radio, non logrou endereitar o rumbo. Dada a situación, noméase un novo Comité.
O estado de cousas que describía o C.R. era caótico: falla de sentido de responsabilidade, de funcionamento orgánico, carencia dun comité capaz de exercer un traballo diario e firme de dirección, loitas persoais, incapacidade para levar ao seo do partido todas as opinións para acabar coas críticas negativas e derrotistas fora da organización, alonxamento da creación dun forte partido de masas con vocación de partido dirixente entre campesiños e obreiros, etc.
O novo Comité recibe o encargo da preparación dunha conferencia do Radio e desenvolver un programa de 9 puntos, que se poden resumir en: nova estruturación das células garantindo o control das reunións polo comité de Radio; constitución das “fraccións” do partido no ámbito obreiro, campesiño, etc; restablecemento da disciplina fronte a condutas sectarias e personalistas, acabando cunha situación que cualifica de anárquica; abrir unha forte campaña de afiliación rematando coa pasividade e apostando por un estreitamento das relacións entre o Radio pontevedrés e o Comité Rexional.
As distintas células do partido debateron os documentos anteriores; así podemos comprobalo en diversas actas de reunións, entre elas a dunha célula da cidade e que transcribimos a continuación, respectando a redacción e ortografía orixinais:

Acta de reunión de la Celula; Santa María; Barrio; celula que funciona como base del P.C. Se pone en conocimiento de los Camaradas responsables del Radio que abiendo sido Eligido el Secretariado de dicha Celula y estando todos reunidos: sedio lectura a una circular del Comité Regional P.C. Seción E. De la I.C. [ilexible] en agosto de 1935: quedándo de conformidad con lo expuesto en la misma: por el Camara Fernando [ilexible] la palabra y dice que esta Celula debe hacer un Reclutamiento de nuebos camaradas activos para dar [ilexible] a los anteriores responsables de lamisma: a continuación y estando todos conformes conlo expuesto lo dicho por el Camarada, seacuerda que nos de material. Acuntinuación pasamos a hacer una crítica sobre el Camarada Gallego pues tal camarada sedejo decir en una taberna que el periódico local La Hora es un chantaje y que está bendido al fascista Lis esto camaradas nos parece inoportuno y chobenista mas cuando ese tal es un fascista rrabioso en contra de tal Periódico hasta llegar al extremo en el anterior mobimiento todos saben los preguicios que causo en dicha imprenta, por lo tanto nosotros cremos que esa no es manera de nuestro acercamiento a otros [ilexible] y esgusto por unanimidad que el Radio llame al Camarada Gallego e imponerle la sanción que merezca por chobenismo inoportuno. 27-agosto-1935.

O feito de condenar os comentarios de Gallego – certamente esaxerados ao supoñer conivencia entre Ramiro Paz, dono do xornal, e Víctor Lis- explícase pola inconveniencia dos mesmos nun momento no que a táctica do P.C. era o achegamento e confluencia cos socialistas en diferentes ámbitos como o sindical, xuventudes, etc
O secretariado desta célula estaba integrado por Manuel Tobío, Antonio Fernández, Fernando Rodríguez e Antonio Fandiño ( o churreiro Fandiño, complicado posteriormente na morte de Secundino Esperón) que desempeñaba o cargo de secretario de organización.
En diversa documentación podemos comprobar a actividade de afiliación nas diferentes células, destacando a recomendación de atraer choferes para cada unha das células. Nestas datas finais do 35, temos novas da formación de células como a de Tourón, no veciño concello de Ponte Caldelas, que se constitúe en outubro cun secretariado que ten como secretario de organización ao canteiro Celso Doval sendo o resto de compoñentes canteiros ou peóns.
O nomeamento de candidatos para as eleccións ao parlamento foi motivo de desgusto entre os comunistas pontevedreses e así o manifestou a célula nº 6 dirixíndose ao Radio de Pontevedra para criticar que o candidato, o cordobés Adriano Romero Cachinero, fora nomeado en Madrid e non na asemblea provincial do partido.
No ano 1936, a militancia comunista aumentou e temos constancia da existencia de, polo menos, trece células na zona. En parroquias como Salcedo ou Mourente contaban cunha boa estrutura. Do pescudado en diversa documentación de causas militares e con testemuñas persoais, obtivemos algúns nomes de militantes: Constante Tomé, Joaquín e Manuel Martínez “Os Marións”, Manuel López, Benito Otero “O Canelo”, Alfredo Oliveira (asasinado no Ferrol), Manuel Piñón, Ramón Meis (fillo), Herminio Coto, Manuel Torres, José e Manolo Ruibal, Joaquín Carregal e outros na célula 3 de Mourente. En Salcedo, a célula do Campo da Porta estaba dirixida por un secretariado composto polo peón Anselmo Pastoriza como secretario político, Julio Villanueva, canteiro (organización), Manuel Iglesias, carpinteiro (administración), Lino Crespo, canteiro (sindical) e Alfredo Garrido, carpinteiro (agit-prop); a célula da Ruibal tiña como compoñentes a Emilio e Manuel Méndez (asasinado no 36), Rogelio Suárez e Manuel Montes. Outros militantes nesta parroquia eran Jesús Muñiz, Genaro Estévez (fusilado no 36), Eugenio Muñiz, Eugenio Peón e José Farto.
Na parroquia de Bora (célula 13), o dirixente comunista máis coñecido era Benito Tenorio, secretario de organización, e outros militantes eran Segundo Calviño, Cortegoso, Alejandro Estévez, Honorio e Aurelio Martínez, Eduardo Domínguez...
Parece indudable que o PC pontevedrés tivo unha influencia elevada en moitos sectores da vida pontevedresa; esta influencia parece debida, máis que a un gran desenvolvemento do partido, á capacidade de traballo e o prestixio de líderes como os irmáns Gama en Lérez, os irmáns Martínez en Mourente, Manuel Dios Costado (candidato no 33 e fusilado en decembro do 36), Pastor Torres Paz, Manuel García Filgueira, entre outros, que lle proporcionaban capacidade para controlar sectores como a poderosa Federación Obreira local, presidida por García Filgueira, de quen se afirmaba nun informe que “fué el sembrador del germen comunista en Pontevedra y ha tenido siempre la significación de Santón y apóstol en el concepto de los elementos obreros organizados”; García Filgueira foi o último alcalde republicano da capital ao substituír a Tafall, apoiándose na candidatura obreiro-agraria liderada por comunistas.
Tamén foi unha figura importante no campo sindical Manuel Martínez “O Marión”, de Mourente, secretario xeral do poderoso sindicato da construción. A organización dos mariñeiros pontevedreses tiña como dirixente destacado ao militante comunista Ricardo Fariña. No mundo agrario, a referencia indiscutible foi Manuel Gama, de ideoloxía comunista pero do que non temos constancia documental da súa afiliación ao PC, a pesares de ser candidato do partido nas eleccións do 33. Podemos considerar na órbita do partido, en maior ou menor grao, as milicias antifascistas obreiras e campesiñas (MAOC), a Federación Cultural Deportiva Obrera de España (Alejandro e Faustino Gama,Eugenio Urtaza e outros) e outras organizacións. Na prensa de orientación comunista nos tempos da República, destacariamos o xornal Nueva Aurora e Revolución.

Anarquistas en Pontevedra

2011-05-22T20:23:00.003+02:00

A principios de maio tiven a honra de participar na presentación do libro Loita de clases e represión franquista no mar (1864-1939), editado por edicións Xerais. O acto tivo lugar na nova sede da librería Michelena, na rúa da Alameda, ateigada de pontevedreses e pontevedresas interesados no tema.

O autor, Dionisio Pereira, é un coñecedor profundo do mundo do mar, do sindicalismo galego, da dinámica de terror que seguiu ao golpe do 36 e, sinaladamente, un estudoso do anarquismo en Galicia. Este libro é un texto capital para entender a problemática dos nosos mariñeiros e a represión exercida contra eles, situándose no marco máis amplo e fundamentado do conflito entre clases.

Recupera a historia das xentes do mar a través da dinámica asociativa e desmontando o mito, tan estendido como interesado, da insolidariedade dos mariñeiros.

Como ben dixo Dionisio na presentación do libro, Pontevedra non foi precisamente unha cidade con moita actividade de organizacións anarcosindicalistas; a pesares da forte implantación que tiveron no litoral, na nosa cidade foron os comunistas quen ostentaron a hexemonía na loita sindical.

No meu traballo sobre a época republicana e posterior, foron moi poucas as referencias a militantes e organizacións anarquistas que atopei na documentación. Destacaría a actividade do histórico dirixente Desiderio Comesaña, camareiro do Petit Bar antes do golpe e axente de seguros de Santa Lucía tras a súa posta en liberdade a mediados da década dos 40. Tamén temos atopado referencias puntuais á militancia na CNT dalgúns dos detidos tras o 20 de xullo, como é o caso do panadeiro de Mourente Rafael Chacón; nin que dicir que as atribucións feitas nos informes policiais debemos acollelas coas debidas cautelas.

Fai uns días atopamos algúns documentos que nos dan novas de dous activistas dos que non tiñamos referencia algunha: Manuel S. Lores e Sebastiana Alonso Tortajada.

Nun informe datado o 6 de decembro de 1936, a Comisaría de Investigación y Vigilancia de Palencia, dá conta da detención, por parte dos falanxista de vixilancia no tren mixto de León, dun individuo indocumentado que afirma ser Manuel S. Lores (sen segundo apelido), de 43 anos, casado, xornaleiro, natural e veciño de Pontevedra e domiciliado en Poio “Muelle de Lourido, Casas Uzá” [ Uzal]. Confesa que saíra de Pontevedra o 1 de decembro e que se dirixía a Burgos onde tiña familia.

A policía palentina solicita antecedentes á de Pontevedra que, telefonicamente, lles manifesta que “era ANARCO-SINDICALISTA, significado, y que se había dedicado a la venta de periódicos extremistas”. No informe escrito da comisaría pontevedresa (14-12-1936) precisan máis as referencias a Manuel F. (sic) Lores afirmando que era afiliado e militante da CNT, adicábase a vender Solidaridad Obrera e Mundo Obrero, correspondente de dita prensa e conserxe dun centro anarcosindicalista que existira uns meses en Pontevedra e fora clausurado no 34; detivérano en 1933 por alteracións da orde ao paso dunha procesión, ademais

era instrumento de relación y enlace de elementos avanzados y constante espía y observador callejero por su condición de vendedor ambulante de prensa.

A única información posterior é un escrito do goberno civil pontevedrés datado o 9 de setembro de 1940, dando conta ao xuíz militar de que non cumpría coa obriga de presentarse cada 15 días na comisaría e ignorándose o seu paradeiro.

Manuel S. Lores antes de vivir en Poio residira na zona de Monte Porreiro; en Lourido convivía cunha muller orixinaria de Terminon (Burgos) chamada Sebastiana Alonso Tortajada, de 29 anos, tamén anarcosindicalista e que participara como oradora en diversos mitins anarquistas. Fora denunciada no 34 por coaccións durante o boicot a conservas Uzal. Segundo a policía, marcha de Pontevedra antes do golpe militar. No libro Les Oblates, 1939-1941: presò de dones de Tarragona, Cossetania Edicions, 2006, Joan Subirats dá novas de Sebastiana como presa neste cárcere de mulleres e condenada a cadea perpetua.

Os informes policiais fan referencia a militancia na CNT e FAI e, en diversas publicacións aparecen novas á existencia dun grupo da FAI en Pontevedra, o grupo Natura, pero sen maiores concrecións.

A derradeira carta do mestre.

2011-04-02T17:53:00.005+02:00

Para Cholo, a quen coñecín falando de mámoas na Chan de Gorita e a quen o destino tivo o acerto de elixir como a persoa que gardase como ouro en pano a derradeira carta do mestre. Grazas.

O profesorado, e moi especialmente o maxisterio, foi duramente castigado tras o golpe de estado. Dalgúns mestres fusilados tras consello de guerra ou “paseados” xa temos escrito noutras entradas deste blogue (C. Gómez, José Cortés...), pero a entrada de hoxe ten un interese especial: refírese a un documento excepcional, dado a coñecer ao autor desta páxina. É a carta que o mestre Segundo Abal Padín escribiu a seus pais cando estaba en capela, á espera de ser fusilado, o 13 de maio de 1938.
Segundo Abal era natural de Padrenda, municipio de Meaño, exercía como mestre en Castrogudín, parroquia de Cea (Vilagarcía de Arousa). De ideoloxía socialista, pertencía a FETE-UGT e, a finais do 1934, figuraba como afiliado á “Casa del Maestro” de Pontevedra. Foi xulgado en consello de guerra celebrado na tarde do 9 de febreiro de 1938 en Pontevedra e condenado a morte.
A execución tivo lugar ás cinco e media do 13 de maio dese ano, na avenida de Bos Aires. No certificado consta como causa da morte “síncope cardíaco”.
A carta, escrita con trazos decididos e coidada caligrafía, está dirixida a seus pais e, de maneira destacada a súa nai, á “mamasiña” que levará sempre, cravado no peito, o coitelo da dor da morte inxusta do seu fillo. Algún parágrafo lémbranos o escrito en parella circunstancia por Jacobo Zbarsky lamentando o desgusto que proporciona a seus pais. Impresiona o ánimo sereno co que se enfronta á morte, dando ánimos aos seus e afirmando a súa inocencia.
Transcribo a continuación o texto da carta:

13.5.38
Mis queridos padres: Ha llegado mi última hora. Ya veis, ni en este momento me falta valor para afrontar la situación a que la desdicha nos ha conducido a todos. Dentro de dos o tres horas moriré. Quiero pues en los últimos de mi vida pediros perdón una vez más por este gran disgusto que os doy. Ánimo y valor padres míos como lo tiene vuestro hijo. No desesperéis; no os aflijais demasiado: os queda más familia, otros hijos (hermanos míos queridos) que sabrán consolaros.
Doy mi vida tranquilo; sin remordimientos de conciencia de ninguna clase: no he matado, no he robado... nadie mejor que vosotros conoce mi corazón.
No os desesperéis -repìto- padres queridiños [varias palabras tachadas]
Mamasiña: Un abrazo muy fuerte. Muero sin besarte, sin haberte abrazado, pero lo hago espiritualmente y tan fuertemente que quisiera en él condensar todo el cariño que te profeso.
Hermaniños: Quered mucho a papá y mamá. No olvidéis a Otilia.
Os abraza y besa a todos de todo corazón
Segundo.

Juan Milleiro Sampedro, un defensor da legalidade republicana.

2011-03-25T19:20:00.005+01:00

Para Celso Xavier Milleiro e familia.

Eran as cinco e media da mañá do 12 de xullo de 1937, avenida de Bos Aires, un pouco antes de Monte Porreiro. Unha sección do rexemento de artillería acaba coa vida de Estanislao Graña Soliño, de Cangas do Morrazo e con Juan Milleiro Sampedro, natural de Moaña e funcionario do concello de Pontevedra. Hoxe falaremos de Juan Milleiro, o mozo de 24 anos que recibe catro balazos na rexión precordial e un no epigastrio, falecendo por hemorraxia interna segundo certifica o médico Hermógenes Vidal. Tanto Milleiro como Graña recibiron sepultura no cemiterio de San Amaro.

Fai tempo que tiña preparada unha entrada sobre Milleiro, dentro da serie adicada a achegarnos á vida dos asasinados en Pontevedra naqueles anos do medo; a xenerosidade do seu sobriño Celso Xavier Milleiro, compañeiro na investigación do sucedido tras o golpe militar, que me facilitou documentación sobre datos da súa biografía, veu completar a documentación que tiña no meu poder.

Juan Clímaco Milleiro Sampedro pertencía a unha familia orixinaria de Redondela pero naceu en Moaña o 8 de abril de 1912. A súa militancia política, moi temperá, efectúase nas filas do socialismo sendo militante das Xuventudes Socialistas. Formou parte da comisión formada no PSOE para debater o texto do estatuto de Galicia que sería aprobado no 36. Traballaba na Oficina de Augas do concello de Pontevedra.

Con motivo dos sucesos de outubro de 1934 tiveron lugar, no cine Coliseum, incidentes con motivo da proxección dunha cinta na que se exhibía o desfile do exército polas rúas de Oviedo; un grupo de persoas asubiaron a proxección e deron gritos cualificados de subversivos. Todos se fixeron solidarios dos feitos e, entre eles, estaba Milleiro que foi detido.

O día 20 de xullo de 1936, formou parte dos defensores da legalidade republicana que estaban no Goberno Civil. No encausamento e condena de Milleiro e compañeiros, ao igual que noutras causas sobre estes feitos, foron determinantes as declaracións (26-11-36) do inspector de policía Antonio Iglesias Garcés:

Que entre los mismos dirigentes que estaban a las órdenes inmediatas de los jefes supremos del movimiento para llevarlas a las masas a las que organizaban, se encontraban César Poza Juncal, Castor Pacheco Rey, Pastor Torres, Juan Milleiro Sampedro y Vicente Soto Martínez, estudiante de magisterio e íntimo amigo de los hermanos Guillán. (AIRMN. Causa 115/37)

O tamén axente do corpo de investigación, Castor Prieto Rodríguez, completa o dito polo seu compañeiro, afirmando que observou transmitindo ordes aos grupos a Castor Pacheco, Pastor Torres, Manuel Calvo Lores e Juan Milleiro. Os informes de antecedentes e ideoloxía non podemos afirmar que foran favorables:

...se relacionaba constantemente con los más destacados elementos del socialismo local y cooperó señaladamente contra el Movimiento militar de julio estando en el Gobierno civil y siendo designado por el Gobernador para que, en unión de otros varios que eran: Argimiro Soengas, Julio Rey Andreu y Eduardo Paz, requisasen las armas de los ciudadanos cuya relación les fué facilitada... Informe comisaría, 13-1-37.

De dudosa conducta y antecedentes, socialista y en relación con los comunistas. (Guardia Civil, 4-1-37) A mesma Guardia Civil, nun informe anterior (10-9-36) atribúe a Milleiro e compañeiros de causa, a condición de haber militado no partido comunista e estar afiliados á CNT.

Con todo o anterior ábrese a causa 174/37 contra Milleiro e 17 persoas máis, causa que podemos encadrar no grupo das que se seguiron contra os que os sublevados consideraron compoñentes da chamada Tcheka do goberno civil. Na acusación de “tchequistas” distinguían dous niveis: os dirixentes, xulgados principalmente na causa 115/37 (contra Víctor Moldes, Constantino Gómez, Albino Sánchez, Claudio Magdalena, os Poza, os irmáns Guillán e outros), e un segundo nivel de transmisores e executores das ordes como é o caso tratado.

Hai declaracións feitas por detidos, algunha delas rectificada por ser feita baixo ameazas, que se utilizaron moito nestes xuízos. Nada sabemos da fiabilidade da atribuída a Alfonso Vega, fusilado o 7 de decembro de 1936, e que sinala a Milleiro e a outros como compoñentes da “organización sanguinaria al estilo de la Tcheka rusa y cuya finalidad era el exterminio de personas de orden de esta ciudad.” (2-12-36)

Juan Milleiro recoñece a súa participación na requisa de armas baixo mandato do gobernador:

...en las mismas escaleras fué en donde encontró a los individuos citados en su anterior declaración, con los cuales se trasladó a las casas de los Sres de Arruñada y Virgós, de donde volvieron al Gobierno Civil y amnifestaron (sic) que no continuaban requisando armas, pues no querían andar con estas por la calle, proporcionándoles entonces el Sr Bóveda un automóvil, en el cual se trasladaron a casa de Lorente, Bugallo el contratista que vive en la carretra (sic) de Orense y al regresar, encontrándose frente a la casa de Corbal, se acercó la Guardia Civil y les ordenaron que les entregase las armas que llevaban en el coche, cosa que hicieron el deponente y los que le acompañaban, quedando detenidos en el Cuartel de dicha Guardia civil, hasta el día siguiente en que fueron trasladados a la cárcel. Que la detención ocurrió a eso de las cinco o cinco y media de la tarde.

Ao longo do xuízo queda demostrada a existencia de ordes escritas do gobernador para efectuar as requisas de armas, de relacións cos nomes das persoas e tipo de armas que posuían, o trato correcto empregado por Milleiro e os seus acompañantes, sen a máis mínima violencia e a expedición de recibos aos que o solicitaban. Tamén queda ratificada – como sostemos algúns- a actuación da Guardia Civil na zona leste da cidade, dende horas antes da publicación do bando de guerra e da saída das tropas á rúa.

No consello de guerra, Juan Milleiro é defendido polo tenente de artillería Jaime Aranda. O fallo do tribunal condénao a cadea perpetua. Pero tres vocais do tribunal, entre eles o poñente da causa, o tristemente coñecido Ramón Rivero de Aguilar, formulan un voto particular pois consideran a Milleiro cabecilla destacado do grupo e coidaban que debía ser condenado a morte; o Auditor de División situouse na liña dos votos particulares.

O 15 de xuño de 1937, o Alto Tribunal de Xustiza Militar, nun considerando referido a Milleiro, afirma:

CONSIDERANDO que el hecho de que el JUAN MILLEIRO fuese el portador de la orden de requisa de armas del Gobernador civil insurgente y de la lista de las personas a que se había de despojar de aquellas, así como que fuera el que en sus visitas a los domicilios de personas de derechas hiciera el requerimiento de entrega y firmase los recibos de aquellas, revisten a este inculpado del carácter de jefe de grupo y su personalidad y espíritu insurgente se demuestra asimismo por el hecho de haber sido la persona designada como de confianza por el entonces gobernador civil primer jefe insurgente de la provincia, para la realización de servicios netamente revolucionarios, circunstancias estas que racionalmente deben ser apreciadas como agravantes...

Na chamada “xustiza ao revés” podemos ler como os sublevados cualifican ao gobernador legal de xefe insurxente, incluso antes de ser deposto.

O fallo condena a morte a Graña e Milleiro, a reclusión perpetua a oito dos acusados e a penas menores ou absolución ao resto.

Atrás quedaba tamén a súa destitución como funcionario do concello de Pontevedra: o 28 de novembro de 1936, a comisión permanente do concello dáse por enterada dun oficio do Gobernador militar comunicando a destitución de diversos funcionarios e xornaleiros do concello e que xa foran suspendidos de emprego e soldo o 15 de agosto. Foron o administrador de arbitrios Manuel Pérez Troncoso, o reloxeiro Enrique Crespo, o axente de arbitrios Pablo Félix Expósito, os gardas Constante Otero Rey e Javier Osorio Lusquiños, o barrendeiro José Rodríguez Rial, os xardiñeiros Manuel Gallego, Cándido e Isolino Abilleira e Elisa Garrido; encargada de limpeza, Delia Gendra, veterinario Viriato Fernández Vázquez e auxiliar da Oficina de Augas, Juan Milleiro Sampedro.

A baixa definitiva de Milleiro, por execución, ten lugar o 4 de outubro de 1937.

A mesma comisión aproba o cambio de nome das prazas do Axuntamento ou da República (Praza de España), da Constitución (Generalísimo Franco) e de S. Xosé (Calvo Sotelo).

Juan Milleiro Sampedro, está hoxe na nosa memoria.

Foto facilitada por Celso Xavier Milleiro.

Algo máis sobre os Schweiger.

2011-03-14T21:23:00.003+01:00

No ano 2009 escribía neste blogue unha entrada sobre o famoso “capitán Bruno”, xefe da Centuria de Zapadores de Falange de Marín e sinalado, mesmo por compañeiros seus, como participante destacado na represión logo do golpe militar de xullo do 36.
Unha das vantaxes do formato blogue é a de posibilitar o intercambio de información entre os lectores e o autor, e así ocorreu cando un amable lector ofreceunos información que permitía subsanar o erro de atribuír a condición de filla do militar Gutiérrez de Soto a dona Fermina, cando o certo é que era a irmá.
Os que traballamos pescudando datos do pasado somos conscientes das dificultades para confirmar certos aspectos, pois a fiabilidade dalgunhas fontes non sempre é a desexada.
Certamente a cuestión dos parentescos é un aspecto secundario no caso que nos ocupa, pero non foi o relatado o único erro nesa entrada: Un dos datos certos que tiñamos era o matrimonio do enxeñeiro alemán Schweiger Damboech coa mestra Fermina Gutiérrez de Soto, o que levou a deducir que dito enxeñeiro era Bruno Schweiger.
Pois non! Existía outro enxeñeiro alemán cos mesmos apelidos e que era o seu irmán Juan, profesor axudante interino de alemán, co carácter de meritorio, no instituto da capital, nomeado en xullo de 1937. Ante a dúbida acudimos a Xavier Milleiro, investigador e bo coñecedor daqueles anos na zona de Marín, que nos confirmou que a muller do capitán Bruno chamábase Bárbara Schaffer e así aparecía na partida de nacemento da súa filla Asunción Beatriz. Por certo, e confirmando o dito máis arriba sobre a fiabilidade dalgunhas fontes, o Diario de Pontevedra do 16 de novembro de 1938, atribúelle erroneamente a dita filla o nome de María de la Asunción Fermina; tamén nos conta que foi apadriñada polo coronel de Estado Mayor Fermín Gutiérrez de Soto e a súa dona, representados polos seus irmáns Juan e Fermina.
Aclarado o tema e confirmada a relación de amistade e parentesco (a través do irmán) de Bruno co militar golpista, o caso levounos a tentar coñecer algo máis acerca de Juan Schweiger e así soubemos que viviu na rúa da Barca, nº 26 e que estivo relacionado con negocios de automoción. Así aparece no xornal ABC do 4 de setembro de 1940:

¡Empresas de transporte! Gasógenos DUX patentado en España y en el extranjero, sustituye la gasolina con carbón de leña. Comprobado oficialmente por el Parque de Automóviles de la 8ª Región Militar. Solicitamos representantes competentes y de solvencia en cada provincia. Dirigirse: ingeniero Juan Schweiger.

O gasóxeno era un aparato que se acoplaba aos automóbiles e que servía para producir un gas combustible a partires da queima de leña e de carbón. Foron utilizados en España e outros países nos anos 40 debido á falla de gasolina.

A Caixa Rural de Lérez

2011-02-28T21:57:00.010+01:00

Consello de Administración da Caixa Rural de Lérez.

...la libertad política no puede existir sin previa libertad económica y que el caciquismo no es sino el efecto de la esclavización económica, de la miseria material del rus gallego. Si paralelamente a esa labor de fogueamiento espiritual se hubiesen creado en nuestro agro instituciones de carácter económico en cuyo seno el labrador encontrase solución a sus problemas permanentes, a estas horas el caciquismo sería un triste hecho en la Historia de Galicia, pero no una realidad actual [...] El día pues que los labradores gallegos, organizados en potentes cooperativas sean ellos quienes dirijan las diversas funciones de su actividad económica (el crédito, la compra, la venta, la industrialización de sus productos, etc) ese día serán ellos también los dueños del destino político del país por ser ellos no solo los creadores sino también los rectores de la riqueza básica específica de la región.

El Pueblo Gallego, 20-8-1930

Sirva esta longa cita de Manolo Gama, cerebro e impulsor da entidade financeira lerezá, para encabezar esta entrada adicada á Caixa Rural de Lérez. Nos arquivos do Goberno Civil pontevedrés figura como data da súa creación o 11 de novembro de 1925. En xaneiro de 1926 compran os terreos para construír o local social, pois precisan maior amplitude da que dispuñan para acoller as distintas seccións: crédito agrícola, compra, venda, etc.
En 1927 acordan publicar unha revista de técnica e economía agraria denominada Vida Agraria, dirixida polo avogado e asesor xurídico da entidade, Joaquín Poza Juncal. No ano 1928 e debido á crise de vendas que sofren os viños do país pola entrada de viño doutras zonas, establecen na rúa S. Julián, nº 7 de Pontevedra, un Bodegón Cooperativo da Caixa Rural de Lérez para vender con “garantía absoluta de pureza” os máis exquisitos viños do país, tintos e brancos, das máis afamadas adegas lerezás.
Tamén organizan diversas conferencias sobre temas agrícolas sendo moi soada a que impartiu o catedrático de agricultura do Instituto pontevedrés, Bibiano Fernández Tafall:

Con gran sencillez y elegante estilo, explicó la composición de nuestros terrenos, de las semillas, manera de aplicar los abonos minerales y formas de cultivo, adornando su conferencia con la presentación de muestras que hicieron doblemente amena y práctica la disertación, que fué magistralmente dicha.
El Pueblo, 20-4-1930.

En marzo de 1931, a caixa dou un paso máis na súa expansión converténdose en comarcal, co afán de ofrecer os seus servizos aos agricultores das parroquias circundantes: Alba, Campañó, Cerponzóns, Sª María e Sº André de Xeve e Verducido. Como consecuencia, constituíse un novo Consello de Administración integrado por Diego Montes Peón, de Lérez, como presidente; de vicepresidente Manuel Formoso, de Alba; e como vocais Manuel Portas (Campañó), Constante Fernández (Cerponzóns), Benito Rivas (Verducido), Benigno Torres (Sª María de Xeve) e Manuel Sanmartín (Sº André de Xeve). A continuación celebrouse un mitin no local da sociedade de agricultores, no que interviñeron o presidente da Caixa Rural, o avogado asesor Poza Juncal, o letrado lerezán Paz Andrade e o secretario-contador e “verdadero organizador de esta institución” Manolo Gama.
Pero a actividade da caixa non se limita aos agricultores pois varios sindicatos da Federación Obreira local, tamén depositan os seus fondos na entidade lerezá. Este feito foi aproveitado polo órgano periodístico dos socialistas, o xornal La Hora

(14-1-1932) para criticar duramente a Gama e aos comunistas:

Se nos asegura que los comunoides que mangonean en el Centro Obrero de esta capital, han vaciado las cajas de fondos de varias Secciones – entre éstas, Canteros y Metalúrgicos – en la Caja Rural de Lérez, que dirige Gama, a espaldas de los afiliados. No nos extrañaría la confirmación de esta noticia, pues sería un caso más de dictadura. Mientras tanto, los obreros sin trabajo y sin pan. ¡ Viva el comunerismo!

Eran anos nos que a loita entre comunistas e socialistas pontevedreses para controlar as organizacións sindicais e agrícolas estaba no seu punto álxido.
O novo edificio, obra do arquitecto Emilio Salgado, inaugurouse no ano 1933 e está situado no cruce da rúa Juan Bautista Andrade coa carreteira de Campo Lameiro. Aparte da ampliación das seccións existentes, habilitouse unha planta para a Cooperativa de Consumo, que dispuña de apartados do ramo de comercio, calzado, vestido, etc.
Manolo Gama ocupou o cargo de xerente ata 1934, ano no que cesa alegando motivos de saúde. A crise económica, as malas colleitas, a retirada de fondos das asociacións obreiras debido ás folgas e o custe do edificio, obrigaron aos socios cooperativistas a facer aportacións de diñeiro. O golpe militar de xullo do 36 dálle o tiro de gracia a esta iniciativa.
Segundo fontes orais, dous cívicos armados cominaron a Juan Pérez Piñeiro “O Calacú” , último presidente da mesma, a entregar as chaves do local. Falanxistas e cívicos apoderáronse de tódolos bens e nos xornais pontevedreses apareceu como donativo para a Guardia Cívica “recogidos en la Sociedad Cooperativa de Lérez” unha relación de variadas mercancías, entre elas 43 botellas de licores, latas de conservas, legóns, tesoiras, chourizos, etc.
O 29 de decembro de 1937, a Deputación acorda

Prestar el mayor apoyo moral por considerarla altamente patriótica e inspirada en los más cordiales sentimientos de caridad cristiana y protección humanitaria a la iniciativa que bellamente expuesta...

fai o cura D. Leandro del Río, que pretende crear un Hospitalillo con dez camas para enfermos da parroquia e con servizos gratuítos de dous médicos e varias mulleres como enfermeiras, o cura exercería de administrador. Algunha testemuña ve nesta proposta un intento de D. Leandro para que o local seguise dependendo de Lérez.
A iniciativa non tivo éxito e o xulgado de Vigo, con data de 21 de abril de 1938, concédelle a administración ou posesión interina á Caja de Ahorros de Vigo, como consecuencia da débeda de 15000 pesetas, máis os intereses acumulados. No ano 1963, o delegado de Facenda, en escrito dirixido ao Director Xeral de Patrimonio do Estado e co asunto de: “Bienes procedentes de Entidades Marxistas”, dá conta da situación do inmoble. A redacción do informe e algunha outra circunstancia, permiten albergar dúbidas sobre a escrupulosidade do procedemento seguido nalgunha das transmisións da propiedade.

Familias represaliadas: os Gama (e 3)

2011-02-14T22:12:00.010+01:00

A biografía de Manuel Gama Casalderrey, excede con moito o espazo que podemos adicarlle neste blogue. A pesares do seu papel político relevante e o protagonismo que tivo no mundo asociativo, sobre todo no relacionado coas organizacións agrarias, non hai nada escrito sobre a súa figura, agás o magnífico artigo de Xosé Henrique Acuña, publicado no número cinco da revista CEDOFEITA e que trata da concepción marxista do seu pensamento político.
Manolo Gama nace en Lérez o vintecatro de xullo de 1896 e falece no Grove o 11 de maio de 1950. Dende moi novo aparece ligado á sociedade de agricultores de Lérez, pioneira en Galicia neste tipo de organizacións, tamén aparece como un dos fundadores de Juventud Lerezana, entidade de carácter cultural e recreativo; destacou como impulsor e “alma mater” da Caja Rural de Lérez.
Esta última entidade non só foi a depositaria doa aforros dos agricultores da bisbarra e da federación obreira pontevedresa, senón que actuou tamén como cooperativa chegando a editar unha revista de técnica e economía agrícola co título de Vida Agraria. Dificultades económicas ligadas á crise dos anos trinta, a hipoteca contraida para levantar o magnífico edificio que lle servía de sede e o levantamento militar, deron ao traste coa iniciativa e coas súas propiedades.
Participou como impulsor, organizador e poñente en diversos congresos agrarios do momento, sendo un dos líderes máis significados da Federación Comarcal Agraria; dentro da loita polo control do movemento agrario pontevedrés, Gama non escapa ás críticas de socialistas, republicanos e comunistas, críticas as do PCE pola defensa dos campesiños propietarios e polo papel fundamental que Gama outorgaba ao cooperativismo.
Manolo Gama negou a súa pertenza ao Partido Comunista aínda que formou parte da candidatura comunista nas eleccións xerais de 1933 e resultou elixido concelleiro na candidatura obreiro-agraria, controlada polos comunistas. Non hai dúbida dos seus plantexamentos marxistas e sempre foi considerado comunista, independentemente da súa militancia formal no PCE.
Colaborou nos xornais Nueva Aurora, El Pueblo Gallego, Revolución, Vida Agraria e outras publicacións agrarias e de esquerdas. En diversas conferencias e artigos destacou como experto en economía e cooperativismo.
Ofrecemos tres pinceladas da súa actuación no ámbito político, como concelleiro e tenente de alcalde no concello de Pontevedra:
O 15 de agosto de 1932, xunto con concelleiros da candidatura obreiro-agraria (García Filgueira, Orozco, Gallego, Sanmartín e Loureiro), presenta unha proposta na que considera culpable ao goberno dos “últimos sucesos monárquicos acaecidos” [ golpe de Sanjurjo] pola complacencia coas forzas dereitistas reaccionarias

en contraste con la dura represión de que hacen objeto a las fuerzas de avance del proletariado al que se ametralla, encarcela y deporta

e piden que se cumpla de inmediato o programa republicano entregando aos campesiños as terras dos grandes terratenentes, conventos e igrexas e que se eliminen do exército a xefes e oficiais monárquicos, permitindo a libre asociación dos soldados coa facultade de elixir eles mesmos aos seus xefes. (Acta sesión supletoria 15-8-32).
A súa postura no debate sobre o estatuto galego, deixaría atrás a plantexamentos que hoxe se consideran moi avanzados

...dice que le parece poco el proyecto de estatuto que se ha confeccionado, que debe reclamarse para Galicia más que la autonomía integral, el reconocimiento de la nacionalidad gallega con independencia absoluta pues tiene los caracteres de una verdadera nacionalidad, entonces podría irse a la confederación de nacionalidades peninsulares junto a aquellas otras regiones que se constituyan en nacionalidades, llegando así a la unión internacional. (10-12-32)

Cando o 15 de abril de 1936 varios concelleiros propoñen a colocación, no salón de plenos, dos retratos de Marx, Lenin e Pablo Iglesias, Manolo Gama amplía verbalmente a proposta aclarando que non tiña carácter demagóxico, senón que trataba de trazar unha traxectoria á república democrático-burguesa que, como forma transitoria que era, unha vez cumprida a súa misión, debería dar paso a unha forma superior que debe ser a que postulaban Marx, Lenin e Iglesias. Polo tanto, a colocación dos retratos

no tiene otro significado que el de indicar que la república democrático-burguesa debe desembocar en el Socialismo y nunca en el fascismo.

Triunfante o golpe militar de xullo do 36, Manolo Gama foi detido, ingresando en prisión o 26 de dito mes, é posto en liberdade o 18 de xaneiro de 1938. Sofre un arresto de tres meses polo impago dunha multa de 3000 pesetas que se lle impuxo o 21 de outubro do 37. Volve a ser detido o 9 de marzo do 38 non sendo alleas ao feito as denuncias que se presentan contra el.
No escrito do gobernador militar dirixido ao auditor de guerra, que acompaña ao atestado da Garda Civil, consta:

el individuo llamado Manuel Gama Casalderrey, como presunto culpable de activa propaganda comunista antes y hasta la iniciación del Glorioso Movimiento Nacional, y del envenenamiento político-social de las masas. (Causa 317/38. AIRMN).

Varios coñecidos lerezáns, algúns antigos compañeiros seus, desexosos de subirse ao carro dos vencedores ou querendo lavar o seu pasado, préstanse a acusalo de instigador do comunismo en Lérez e de desfalco na Caja Rural:

...fué el principal inculcador en las masas obreras de Lérez, al menos, del ideal extremista, que sin poderlo definir el deponente, si las doctrinas no eran comunistas, quizá fuesen más abanzadas (sic).

Outra testemuña, afonda nas acusacións:

...el único y verdadero responsable de la semilla marxista que invadió el ánimo o lo predispuso, de los labradores, ha sido el citado Gama, a sabiendas de que producía un daño enorme en la educación espiritual que iba contra la civilización occidental; extrañándole enormemente que esté en libertad y sin haber sido sancionado; pues sigue gozando ante los obreros de axcendiente (sic) marcado...

Non faltaron homes e mulleres que, naqueles momentos en que moitos calaban pois a vida estaba en xogo, testemuñaron ao seu favor, entre eles un home, José Filgueira Solla, que acode como testemuña ao consello de guerra e defende apaixonadamente a Gama:

Que como dejé manifestado, Manuel Gama no hizo nunca labor de propaganda política dentro de la sociedad, en la que unicamente hablaba de cooperativismo y de asuntos relacionados con el funcionamiento de la sociedad que era su obsesión...

O instrutor da causa, capitán de artillería Marcial Cadilla, considera que pola súa actuación antes de xullo e a súa presencia no Grove para reclutar forzas que acudiran ao goberno civil no momento do golpe (actuación negada por Gama que atribúe esta acción ao seu irmán Faustino, facía meses pasado polas armas), é constitutiva do delito de rebelión militar. O fiscal Rivero de Aguilar considera especial agravante de perversidade do delincuente pola súa significada actuación e pola trascendencia que tiveron os sucesos revolucionarios, e pide a pena de reclusión perpetua a morte.
O consello de guerra celébrase o 13 de xullo de 1938, cun tribunal presidido polo tenente coronel de artillería D. Francisco Lorente Armesto, sendo o defensor o tenente D. Jaime Aranda Totsans.
A sentencia declara probado:

Que el procesado MANUEL GAMA CASALDERREY fué Concejal del Ayuntamiento de Pontevedra durante el primer biennio (sic) de la república y desde las últimas elecciones del Frente Popular hasta el comienzo del Glorioso Movimiento Nacional; de ideología comunista, organizador destacado de las masas obreras y propagandista contumaz; aprobó una moción del Ayuntamiento para que fueran puestos en el salón de Sesiones de la casa consistorial los retratos de Marx, Lenin y Pablo Iglesias.
Que una vez comenzada la revolución marchó al Grove y a la Toja con el único y exclusivo objeto de reclutar a la masa campesina, y trasladarla a Pontevedra para que luchasen en contra del Ejército Nacional.

A condena é a morte. Foi conmutada o 2-8-38 a reclusión perpetua e, máis tarde, a 12 anos de prisión maior. Cunha enfermidade crónica (tuberculose ósea), recorre varios cárceres entre eles o hospital penitenciario de Segovia ou a tristemente celebre prisión de Valdenoceda en Burgos. Pasa a prisión atenuada en 1943 residindo no Grove ata a súa morte.

Familias represaliadas: Os Gama (2)

2011-01-08T21:27:00.005+01:00

Alejandro Gama Casalderrey e outros compañeiros permaneceron fuxidos polos montes de Lérez e proximidades, sendo axudados por veciños desa parroquia, que lles levaban comida e novas dos movementos da Guardia Cívica. Máis tarde, tanto el como Manolo Calvo, refúxianse noutros escondites habilitados na casa familiar nos que, en condicións precarias, resisten. No ano 1945, Alejandro preséntase ás autoridades e é condenado a 20 anos de prisión, condena conmutada a tres anos e máis tarde indultado.

A súa actividade política fora moi significada e así se encargou de lembralo Víctor Lis, no atestado instruído o 8 de setembro de 1936, a raíz da detención de Claudio Magdalena. Lis refírese a Gama deste xeito:

es un individuo peligroso, organizador y dirigente del grupo comunista de Lérez, donde se planeaba los asesinatos del declarante, del Doctor Marescot y otras personas de significación derechista [...] que también era elemento de acción y directivo organizador e impulsor del Socorro Rojo internacional, tomando parte activísima en todas las revueltas, huelgas y alteraciones de orden público; que tomó parte con el mismo carácter de dirigente en la resistencia armada contra el Ejército el día 20 de Julio y en los asaltos de acción ppular (sic), centro radical, falange y almacén del Señor Melero ocurridos en las últimas elecciones.

Como se ve, é un compendio das consabidas acusacións que se fan a todos os inculpados tras o golpe, neste caso aumentadas coas acusacións de Lis e os seus adláteres; estas imputacións serán completadas por Lis engadindo ao listado de supostos ameazados, a personaxes como Eduardo Rodríguez “Palomita”, Bernardo López e José Ramón Gómez, todos coñecidos integrantes da Guardia Cívica mandada por Lis.
O informe de conduta emitido pola Guardia Civil (4-1-37), tampouco se quedaba atrás:

De mala conducta y antecedentes, comunista significado y propagandista, matón.

Como xa dixemos, as condicións en que estiveron agochados Alejandro e Calvo foron malas e ocasionáronlles graves problemas de saúde; aínda así, Alejandro acepta o encargo do Partido Comunista para desprazarse a Coruña, no ano 46, e reorganizar a estrutura comunista na zona. Vai contar coa axuda , entre outros, de dous vellos coñecidos pontevedreses: Emilio Villar, mecánico, con militancia socialista en tempos da república, directivo das xuventudes unificadas, membro do comité do Socorro Rojo e compañeiro de Gama na directiva da Federación Cultural Deportiva Obrera de España; o outro era Rogelio González Suárez, de Salcedo, antigo dirixente do sindicato de carpinteiros e vicepresidente da Federación Obrera no 36.
En xaneiro de 1947, a policía detén a Alejandro Gama Casalderrey “El Viejo”, xunto con outros compañeiros, uns días antes dun partido de fútbol internacional en Riazor, para o que tiñan preparada unha acción de lanzamento de panfletos contra o réxime. Sucédese unha caída en cadea de militantes da organización.
Sofre torturas e cae polas escaleiras da comisaría na madrugada do 24, a versión oficial di que foi un intento de suicidio e outras fontes afirman que o tiraron. O parte da Casa de Socorro onde foi atendido, aprecia fortes contusións e derrames nos glúteos, muslos e pernas así como conmoción cerebral.
Xulgado na causa 36/47, o fiscal pide a pena de morte para Gama e outros acusados, sendo condenado a trinta anos de reclusión cumprindo máis de 13 anos na Prisión Central de Burgos. Cando acada a liberdade marcha para o estranxeiro.
Sobre a persecución e torturas padecidas por Alejandro e tamén sobre as circunstancias do asasinato de Faustino, podemos ler o lúcido testemuño, feito aos seus 102 anos (só un par de discordancias en datas), que Custodia Gama lle fixo a Aurora Marco, no libro: Ramiro Paz Carbajal. 1891-1936. Unha vida segada pola barbarie. Ed. Toxosoutos. Noia, 2003. pp 174-175. Luis Lamela, nun artigo titulado Aspectos desconocidos de la guerrila del Llano (Anuario Brigantino nº 26), ofrece información sobre as actividades coruñesas de Gama.
De acordo co decreto 108 da Junta de Defensa Nacional (BOE 16-9-36), son incautados os bens pertencentes a Faustino e Alejandro Gama e o dez de agosto de 1937, o xuíz de primeira instancia de Pontevedra, D. Serapio del Casero Menéndez, fai pública a execución de poxa durante oito días de

los efectos del comercio y demás enseres y existencias, del de ultramarinos que los ejecutados tenían establecido en la Plaza de San José 35 y Oliva 37, [...] La subasta se celebrará en la sala de audiencia de este Juzgado el día VEINTICUATRO DEL ACTUAL debiendo los que desen tomar parte en ella, depositar previamente sobre la mesa del Juzgado una cantidad igual por lo menos, al diez por ciento de la de DOCE MIL CIENTO SETENTA Y DOS PESETAS CON CINCUENTA Y OCHO CÉNTIMOS, a que asciende el total importe del valor de los bienes subastados...

A familia Gama quedaba sen o seu comercio de ultramarinos, un dos mellores de Pontevedra.

Familias represaliadas: Os Gama (1)

2010-12-29T11:50:00.004+01:00

Na Pontevedra dos anos do medo atopamos familias que padeceron unha especial xenreira por parte dos sublevados; é o caso da familia Poza ou a dos Adrio, ambas con fusilados e presos entre os seus membros. José Adrio Barreiro, 26 anos, avogado, ex-gobernador civil de Ourense e ex-presidente da Deputación Provincial pontevedresa; Germán Adrio Mañá, 48 anos, mestre, propietario e director da Academia X e concelleiro socialista; Luis Poza Pastrana, 27 anos, xinecólogo, secretario do Partido Galeguista en Pontevedra; fusilados na Caeira o 12 de novembro do 36; todos eles, así como outros familiares tamén represaliados, eran persoas que ocupaban cargos políticos destacados e que tiñan unha posición social relevante.
Precisamente o ser persoas prestixiosas na súa profesión e apreciadas pola maioría dos pontevedreses, explica o maior coñecemento que se ten sobre a súa persecución e tamén o maior -aínda que insuficiente- recoñecemento público a través de publicacións, homenaxes e adicación de rúas.
Fai uns días, nunha entrevista, o historiador Dionisio Pereira recordábanos que a represión tiña unha compoñente fundamental de represión de clase e que a maioría das vítimas pertencían á clase obreira; sempre pensei que deberíamos facer un sobreesforzo na divulgación da figura destas vítimas pertencentes ao mundo obreiro, campesiño, mariñeiro... aos que se lles adica menos espazo ou son ignorados nalgunhas publicacións e semellan esquecidos nos recoñecementos.
Unha das familias que máis sufriu persecución nos seus membros, foi a dos Gama. A familia Gama vivía na parroquia de Lérez, na rúa J. Bautista Andrade.
Lérez foi unha parroquia cunha vida asociativa moi importante xa dende finais do século XIX, nela fundouse a primeira sociedade de agricultores de Galicia, foi pioneira nas loitas agrarias ata a chegada do franquismo e, no postfranquismo, seguiu protagonizando soados conflitos en defensa dos seus intereses . Lerezáns foron moitos dos dirixentes agrarios máis importantes: Valentín Peña, (máis información neste PDF) Ramón Abilleira, Víctor Moldes, Juan Magdalena, Manolo Gama...
Neste ambiente societario participan os irmáns Gama Casalderrey como fundadores de sociedades de tipo recreativo (Juventud Lerezana), cooperativo como a Caja Rural de Lérez e outras.
O golpe militar traería desgrazas para a familia: a morte de Faustino, o encarceramento de Alejandro e Manolo; outros irmáns como José ou Custodia tamén teñen que sufrir a represión con detencións, presión policial, etc; a todo isto debemos sumarlle a incautación de bens...
Alejandro Gama e Manuel Calvo Lores, tamén veciño de Lérez, foran detidos en varias ocasións con motivo de incidentes de carácter laboral, por exemplo en febreiro de 1933, con motivo da rotura dos cristais dos almacéns Olmedo.
Tanto Faustino como Alejandro eran militantes do Partido Comunista e directivos da Federación Cultural Deportiva Obrera de España (FCDOE) en Pontevedra; esta organización, controlada polo Partido Comunista, tiña a misión de influír ideoloxicamente na xuventude, dando ao deporte unha dimensión de clase. Foi importante o papel desenvolvido por esta na participación na Olimpíada Popular de Barcelona, á que asistiron deportistas pontevedreses.
No mitin do primeiro de maio de 1934, no cine Coliseum, participaron como oradores Alejandro Gama, en representación do Socorro Rojo e Manolo Calvo pola Federación Obrera. Os dous citados e Faustino tomaron parte activamente nas milicias formadas no goberno civil e no concello, ante o inminente levantamento militar.
Diversas declaracións en causas militares, sinálanos como compoñentes da chamada “tcheka” do goberno civil, que era o nome atribuído polos sublevados ás milicias que pretendían defender a legalidade republicana.
Un informe da Comisaría sobre Manuel Calvo, o 22 de marzo de 1937, afirma:

Este individuo es significado comunista, contando con gran ascendiente dentro de las milicias marxistas de las que fué el organizador. Era presidente del Gremio de Dependientes de Comercio, siendo el inspirador de cuantas huelgas y conflictos surgieron en este ramo. Asimismo era miembro del Comité Arbitral de la Delegación del Trabajo y patrocinador de las soluciones más absurdas en los conflictos sostenidos con los patronos. Durante los sucesos revolucionarios del pasado mes de Julio trabajó activamente en la recluta de armas y hombres para hostilizar a las fuerzas nacionales, estando entrando y saliendo constantemente en el Gobierno civil.

Faustino tamén tivo unha destacada actividade política; a Delegación de Orden Público emitiu un informe o 25 de xuño de 1938 (case dous anos despois do seu asasinato), nos seguintes termos:

participaba en alto grado de los ideales comunistas a cuya difusión contribuyó eficazmente; gran propulsor del Socorro Rojo y organizador de las Juventudes deportistas que eran sus milicias rojas a la que pertenecía como uno de sus Jefes, actuando activamente en prepararlas para la oposición al Movimiento Nacional habiendo el mismo ejercido resistencia armada.

Logo do golpe militar, Faustino permanece escapado, primeiro polos montes de Lérez e Verducido e despois en diferentes escondites. A presión policial sobre a familia da moza, que vivía en Salcedo, fixo que voltase cara Lérez decidindo presentarse ao médico D. Enrique Ballina e ao cura D. Leandro, para que o acompañasen a entregarse ás autoridades. Segundo os xornais dese día (28 de decembro de 1936), así o fixeron. Ao día seguinte, de xeito sorprendente, aparece a nova do seu fusilamento. No xornal El Progreso do 30-12-36, aparece na portada a seguinte nota:

Después de una detención. Estando ya en máquinas nuestro número anterior, fué pasado por las armas, sin formación de causa, por estar comprendido en uno de los bandos, Faustino Gama Casalderrey, que al sorprenderle la policía -no se había presentado como equivocadamente se nos informó- escondido en el patio de la casa del médico de Lérez Sr López de la Ballina, se le ocupó una pistola. [...] La Policía tenía ya conocimiento del arribo de aquel realizando activas gestiones que dieron el resultado apetecido.

O recurso á tipificación de “fusilado por incurso en los bandos vigentes”, non deixaba de ser unha aparencia de darlle cobertura legal ao que foi un asasinato.
Cando estivo en capela, acompañouno a súa moza que, como xa dixemos, era veciña de Salcedo. Figura inscrito no folio 320 volto, tomo 117 da sección de defuncións do rexistro civil, partida 637 e sen especificar a causa da morte. Porén, no certificado médico de defunción, asinado por Evaristo Vázquez Lescaille, di que

fué ejecutado a las ocho horas del día de hoy con sujección al Bando Declaratorio del Estado de Guerra del 20 de Julio último y falleció a consecuencia de las heridas recibidas en el tórax y cráneo.

Hoxe, 29 de decembro, cúmplense 74 anos do seu fusilamento. (En varias publicacións aparece erroneamente a data do 20 de decembro).

Imaxe: Foto de Faustino Gama Casalderrey.

Incidentes anticlericais.

2010-12-23T12:35:00.003+01:00

No réxime instaurado a partires do golpe militar, a igrexa tivo un papel moi destacado e desempeñou unha función lexitimadora do mesmo. Esa identificación entre igrexa e réxime franquista xa se fixo visible dende os primeiros momentos,e non hai máis que lembrar o forte contido simbólico que se lle outorgou aos actos de reposición dos crucifixos en escolas e institutos.
Unha das razóns aducidas para xustificar esta estreita relación baseábase nos ataques e persecucións recibidos na etapa republicana. Evidentemente, o enfrontamento estivo presente ao longo desta etapa, con períodos de máis intensidade que outros, ata acadar graos tan elevados coma os que supuxeron a existencia de atentados e incendios contra edificios relixiosos ou asasinatos dos seus membros; actitudes que poden explicarse, pero non xustificarse, pola identificación da igrexa cos sectores máis conservadores e reaccionarios da sociedade e a súa postura belixerante de cara á república ou, xa empezada a guerra, polas reaccións descontroladas tras bombardeos ou outras accións contra a poboación por parte dos sublevados.
Precisamente os inxustificables asasinatos de relixiosos tiveron lugar na zona republicana despois do levantamento militar, agás os localizados en Asturias en outubro do 34. Este incremento de violencia anticlerical a partires do 17 de xullo está recoñecido na mesma “Causa General”:

A partir del 18 de julio de 1936 es cuando la persecución religiosa adquiere su máxima intensidad, pues los grupos marxistas bien armados se lanzan contra los templos y monasterios dispuestos a exterminar a sacerdotes y religiosos...

(La dominación roja en España. Causa general instruída por el ministerio fiscal. Páx. 176).

Menos coñecido é o feito de que, na zona sublevada, tamén houbo encarceramentos e asasinatos de sacerdotes no país vasco e nalgúns outros lugares así como a expulsión do bispo Mújica. Os militares sublevados castigaban así o compromiso cos máis pobres ou as simpatías nacionalistas destes cregos.
Dito o anterior, opinamos que é unha esaxeración evidente soster que o anticlericalismo xorde en España coa 2ª República, pois foi sempre unha corrente máis ou menos presente ao longo da historia, opinando algúns autores que o anticlericalismo é unha característica cultural estable de España, pois como dixo o escritor falanxista Agustín de Foxá, en España sempre andaron detrás dos curas, ou cunha vela ou cunha tranca.
Serva esta pequena digresión como introdución ao relato do acontecido en Pontevedra e zona de influencia en relación con incidentes relacionados coa igrexa durante o período republicano.
As primeiras referencias aparecen no 1931, con pequenas liortas provocadas por persoas que perturban o culto, como o acontecido en Silleda durante a predicación dunha misión, resultando detido un mozo de 19 anos (El Progreso 30-5-31) ou as multas impostas a varios curas por propaganda ilegal e ameazas a republicanos, no mes de xullo. (El Progreso 17-7-31)
O ambiente político non era moi favorable á igrexa e pode ser un exemplo o acordo adoptado polo concello de Poio, no mes de outubro, de dirixir un telegrama ao presidente das Cortes constituíntes, no que, entre outras cousas, pide:

1º.- Separación de la Iglesia del Estado sin jubilación para ninguno de sus miembros y nacionalización de sus bienes incorporándolos al Estado.
2º.- Disolución de todas las órdenes religiosas e incautación de sus bienes sin indemnización.

No ano 1933 teñen lugar varios incidentes en Salcedo, parroquia moi polarizada ideoloxicamente; o 16 de agosto el pueblo disolvió tumultuariamente la procesión de san Roque autorizada por el gobernador. (El País 17-8-33) e, en novembro, nun acto tan sinalado como a misa de ánimas, fan explotar nas portas da igrexa, unha bomba ou, como afirma o gobernador, un cartucho envolvido en papel. En ningún dos casos se produciron danos persoais ou materiais de importancia.
A chegada ao goberno da Fronte Popular tampouco significou un aumento na gravidade dos incidentes e, en maio do 36, organízanse con toda normalidade - anuncios nos xornais e recollida de donativos en diversos comercios - subscricións populares para a reconstrución da capela da Virxe do Camiño, moi deteriorada polo abandono e o paso do tempo.
Nas eleccións de febreiro, o cura de Cerponzóns, secundado pola súa ama de chaves e unhas mulleres, rompe a urna dun colexio electoral. Prodúcese a detención de varios sacerdotes por posturas belixerantes contra o goberno, é o caso do de Vilasobroso (Mondariz) ou o de Oroso (A Cañiza), este último por cuspir publicamente nun retrato de Azaña.
Os sectores máis radicais provocan incidentes nas procesións de Semana Santa na capital, con lanzamento de petardos e cánticos da Internacional ao paso das procesións.
O incidente máis soado de toda a etapa republicana foi o sucedido o 4 de maio de 1936 en Bértola (Vilaboa). Naquela data, o párroco José Estévez Boullosa, recibe a visita do alcalde de barrio, o secretario da sociedade de agricultores e varios veciños que lle piden a entrega das chaves da capela de santa Marta, para instalar nela o centro obreiro. O cura contesta negativamente en tanto non recibira orde das autoridades e, temendo algún acto violento, retirou as imaxes. A capela apareceu coa porta rota, o altar e o retablo destrozados e cos restos dos mesmos colocados á entrada. Os presuntos autores foron detidos pola Garda Civil e encarcerados.
A conclusión que se segue do relatado anteriormente é que a gravidade deste tipo de actos, nunca xustificables, non alcanza na zona pontevedresa o grao de intensidade doutros lugares do estado. Non houbo danos a persoas e os materiais foron de escasa contía pero a repercusión deste tipo de actos vai máis alá dos danos materiais, dada a forte carga emocional que tiña para os crentes.

Imaxe: portada do folleto " La quema de conventos". Publicaciones Españolas, 1959. Madrid.

Desertores

2010-11-08T20:45:00.004+01:00

Unha das funcións que cumpriu Galicia dentro do bando sublevado é a de aportar homes para a fronte. Dende os días posteriores ao golpe, organízanse expedicións de voluntarios integradas por compoñentes de grupos políticos como Falanxe, Acción Popular ou Tradicionalistas. A eles debemos sumar os soldados de diferentes quintas e, conforme pasaban os días e a situación se contemplaba máis difícil, bastantes militantes das organizacións republicanas e de esquerdas, que vían esta saída como xeito de redimir o seu pasado diante das novas autoridades. Na cabeza de moitos destes soldados estaba a idea de, unha vez na fronte, pasarse ao bando leal.

As autoridades dos sublevados levaban a cabo campañas de propaganda de cara ao alistamento, nas que non faltaban referencias á posibilidade de “redención” que se ofrecía. En setembro de 1936, os xornais publicaban chamamentos como o seguinte (EPG 20-9-36):

¡Españoles y extranjeros! ¡Al Tercio! ...El recuerdo de la vida de legionario llenará de orgullo vuestro porvenir, borrará las amarguras del pasado, y sus heroicos lances serán vuestro limpio blasón de caballeros [...] Los que aspireis a la gloria; los que deseeis lugar de olvido, de redención, de lucha; los que busqueis aventuras y aspireis a ostentar galones, estrellas, cruces...¡La Legión os espera! ¡Alistaos a la Legión!

As primas de enganche eran de 400 pta. por tres anos, 500 por catro e 700 por cinco e o haber diario para os primeiros dous anos era de 6,10 pta., desglosado en 2 para comida, 1,10 para vestiario e 3 en metálico. En reenganches sucesivos, estas cantidades aumentaban. Máis soldo cobraban os leais ao goberno republicano que, o 16 de agosto de 1936, fixa o haber de 10 pta. para os voluntarios das milicias republicanas pertencentes a unidades militares que formen parte das columnas de operacións (Gaceta de Madrid nº 229).
A Falanxe tamén tenta aumentar os seus efectivos con comunicados nos que non faltan referencias machistas e veadas ameazas:

¡Gallegos! Falange os llama. ...Podeis vestir la ya gloriosa camisa azul, prestando con ella a la Patria amenazada el máximo servicio. En esta hora magnífica del amanecer de la España Imperial, todo hombre digno, todo hombre “hombre”, tiene la obligación, no el deber, de encuadrarse militarmente. Millán Astray lo dijo: “Ha llegado el momento de poner prendas femeninas a los que no se dieron cuenta o pretenden pasar desapercibidos”. ¡ Pretender pasar desapercibidos como si nada fuera con ellos! A favor o en contra. No hay en esta lucha términos medios. [...] A las víboras se las machaca y si todavía colean se las aplasta.

Remata invocando ao xefe do xeito seguinte: Franco, el único; Franco, el indiscutible; Franco, “nuestro”. (EPG 16-12-36).
Unha vía indirecta é a elixida polos requetés, que optan pola presión sobre os pais de familia, nesta ocasión sobre os vigueses; logo de recoñecer a intachable conduta moral e católica dos mesmos afirman: sin embargo, esa conducta patriótica en lo que respecta a vuestros hijos, deja mucho que desear. Si, pensadlo bien, sabed que estamos en momentos en que todo sacrificio es pequeño y vosotros con ese egoísmo que el amor a vuestros hijos os produce, muy noble y digno de elogio en otros momentos; pero no en estos cuando la Patria los necesita; y es antipatriótico en grado sumo que querais apagar el cariño que sienten por España, evitando su marcha al frente de combate [...] pensad que debéis ser vosotros los que infiltréis en vuestros hijos el patriotismo, no es momento de rehusar el combate cuando es por alcanzar un bien y ese bien es Dios y la Patria. [...] Considerad que debe ser una ignominia, el no participar en este glorioso movimiento por el simple motivo del temor a perder la vida [...] Dejad por eso de infiltrar la cobardía en su corazón y sed vosotros mismos los que le impulséis en la ruta del deber.
Como apuntamos antes, as desercións foron moitas, só basta con lembrar as numerosas causas por este motivo contra mariñeiros dos pobos da nosa costa, Poio, Marín, etc.
O feito de pasarse de bando revestía moito perigo pois podían ser branco de calquera dos dous bandos; deixemos que sexa un soldado pontevedrés (F. G. C. ) na fronte de Teruel, quen nolo conte :

Ao segundo día de chegar, xa fuxiron ás filas leais, nove soldados dun pelotón que gornecía unha loma en dirección a Utrillas, pola tarde, e enganando ao seu oficial, co pretexto de ir lavar a roupa a un regato. Raro era o día no que non se evadía algún. [...] Algúns foron vistos e segados polas ametralladoras antes de chegar ás liñas republicanas e outros cinco quedaban detidos por sospeitosos; seguramente foron fusilados.

No seu caso, logo de varias dificultades, logrou acadar as posicións republicanas:

Co fusil en alto e atado á súa baqueta un pano branco, seguín avanzando cara as que supoñía posicións gobernamentais, pisando xa territorio leal, cando aos poucos pasos oín o silbido dunha bala que pasou moi cerca. Despois de permanecer un momento no chan chamando aos camaradas soldados da república, que non me vían, volvín a levantarme e seguir avanzando...ata que unha segunda bala volveu a cruzar o ar, máis cerca, e tiven que volver a tenderme. Eran os leais, os soldados do Pobo que, sempre atentos, e desconfiados por se puidera ser un intento de avance ou recoñecemento inimigo, vixiaban as miñas andanzas por eses lugares solitarios.

Tamén relata a detención da súa nai e seu irmán como represalia pola súa deserción.
Os propios xornais dan conta deste tipo de represalias, como por exemplo fai El Pueblo Gallego (3-8-1937):

Han sido detenidos en Sangenjo los vecinos Agustín Acuña Blanco de 55 años; Victoria Lorenzo González de 51 y Victoria Acuña Lorenzo, padre,madre y hermana, respectivamente del soldado desertor frente al enemigo, Manuel Acuña Lorenzo.

Tampouco eran raras as fuxidas para evitar servir no exército, a finais de xuño de 1937, o alcalde de Marín participa ao gobernador que faltan daquel concello, Francisco Freire, Evaristo Carracelas e Emilio Carballo, sospeitando deberan fuxir nun bote roubado, dende o porto de Aguete, cara “la zona roja de Asturias” para evadirse dos seus deberes militares.
Pero as desercións non eran só no exército sublevado senón que tamén existían en sentido contrario, -nalgún caso de xeito espectacular como a do aviador Pazó- incrementándose a medida que a balanza da guerra inclinábase do lado franquista. Isto fixo que a postura do mando republicano se endurecera. Unha instrución co carimbo de “Reservada”, emitida polo Estado Mayor da Comandancia General de la zona del Interior, datada en Valencia o 10-6-1938, da conta dunha orde do ministro de Defensa, afirmando a falta de medidas contra a deserción dende as filas republicanas ás rebeldes. Apoiado na conduta que los mandos facciosos observan con los familiares de los militares evadidos a nuestras filas alcanza los extremos de fusilamiento y tortura, con cuyo régimen de terror evitan que la inmensa maioría de los soldados del Ejército rebelde abandonen las líneas enemigas.
Para evitar a impunidade e o “mal exemplo” para posibles imitadores, dispón medidas como levar en cada unidade unha relación de familiares en primeiro grao do persoal da mesma. No caso de deserción, o SIM (Servicio de Información Militar) disporía la detención de los familiares en primer grado del desertor procedendo a adoptar sancións como que un deses familiares, de sexo masculino, ocupe o posto do desertor e os demais varóns empregaríanse en traballos de fortificación ou de utilidade para o exército. Os de sexo feminino estarían detidos ata que se compruebe de una manera fehaciente y con testimonio de personas pertenecientes a organizaciones políticas o sindicales adscritas al régimen, que han hecho todo lo humanamente posible para disuadir al desertor de la comisión de su delito.

Instantáneas (2): Día da Raza. 12-10-1936

2010-10-26T22:17:00.003+02:00

É o 12 de outubro de 1936, "Día da Raza", no campo da feira celébrase o acto da bendición e entrega da bandeira á Guardia Civil. No muro que da ao convento de Santa Clara, está levantado o altar no que hai unha imaxe da Virxe do Pilar e a bandeira. Oficia o deán da catedral de Santiago, Salustiano Portela Pazos, quen bendice a bandeira que a Garda Cívica entregaba á G. Civil e que portaba a señorita Elena Iglesias, filla do, xa cesado como máxima autoridade militar pontevedresa, xeneral Iglesias.
O encargado de recibir a bandeira é o comandante Velarde. Elena Iglesias pronuncia unhas palabras:

... Poco más de un año ha transcurrido desde que me honrasteis con igual distinción, que no creo merecer, pero, ¡ Que diferencia de entonces a hoy! Aquella bandera que os entregué, si aún no se había ensangrentado y enlodado con los miles de cruentos asesinatos y odiosas atrocidades marxistas, la más vil e insana de cuantas el mundo ha presenciado, ya estaba envilecida por haber representado a una patria aherrojada y subyugada por el judaísmo, la masonería y el laicismo, incompatibles con la religión y la independencia, que a tales extremos y abominación nos han traído, aunque , por fortuna, ya por corto plazo...

Tamén fala o comandante Velarde. Escóitase a misa e o avogado e garda cívico Manuel Artime loa a bandeira e o día da raza. O mercedario padre Gaite lembra que España estaba nunha noite terrible da que a arrincou o exército con estos caballeros del honor que son los guardias civiles, salvaguarda del Altar y de la Patria. O rvdo Portela Pazos afirma que

hincamos las rodillas pidiendo gracia para el Ejército y para que Dios conserve la vida al heroico caudillo a quien el Cielo de antemano concedió sus virtudes.

(Información recollida dos xornais pontevedreses).
Pola tarde efectúase unha procesión con sección de cabalería do Rxto de Artillería, sección ciclista da Garda Cívica, cruces das parroquias, imaxe ecuestre de Santiago conducida por gardas cívicos (lembremos que no escudo da G. Cívica aparecía a cruz de Santiago e noutras localidades recibían o nome de Caballeros de Santiago) e escoltada por mariñeiros do Polígono Janer, sección de boinas vermellas, imaxe da virxe do Pilar e as bandeiras da G. Cívica, Requetés e JAP...
No cine Principal, aparte a película “El monstruo al acecho” protagonizada por Jean Parker, tamén se exhibe o reportaxe de alto valor patriótico “En el frente de Asturias” no que, segundo a publicidade que o anuncia se observan los horrores del paso de los marxistas e se detalla a actuación das columnas galegas alí destacadas.
Continúan as peticións de libros para os feridos, estes libros debían entregarse na biblioteca pública, debido á necesidade de que se faga unha “selección escrupulosa” das lecturas por parte dos arquiveiros.
O Diario de Pontevedra na súa portada e na sección “Héroes de Falange” da conta das feridas en combate do camarada Emilio Boullosa. O verbo florido de Otero Pazos glosa a consecución dunha Aspa Vermella polo falanxista pontevedrés e envexa

la suerte por haber ganado para Falange otro honor más. Has derramado tu sangre por esa España que soñamos, y la carne joven, llena de virilidad, fué profanada por las balas enemigas y manchada por la traición de los renegados a sueldo de Moscú.

Continúan as obras do aeroporto de Peinador e os veciños de varias rúas viguesas son citados para traballar obrigatoriamente nas mesmas os días 15 e 16 lembrándolles que el mal tiempo aún en los casos más extremos, no exime de la puntual presentación...

Chama a atención un anuncio publicado no xornal El Progreso, dirixido ao público masculino, das gomas GRAIFIX, de patente alemana.

Bando sobre rumores en Marín.

2010-10-10T18:41:00.004+02:00

Unha das facetas do control que os sublevados exercían sobre a poboación era a da información; a censura de prensa funcionaba ferreamente, os aparatos de radio só podían escoitar emisoras da “zona nacional” baixo severas sancións no caso contrario. Era un campo aboado para a difusión de todo tipo de rumores e de novas, fundamentalmente sobre a marcha da guerra. Este tipo de comportamentos preocupaba ao mando pois podía socavar a moral da poboación.
Como exemplo dos numerosos bandos das autoridades, copiamos o emitido polo alcalde e delegado de orden público de Marín, José Alcántara Fernández, contra a existencia de rumores e difusión de novas falsas sobre a marcha das operacións militares. (Reproduzo o texto íntegro e coas maiúsculas orixinais).

HAGO SABER: Que reiteradamente y por distintos conductos, llegan a mi conocimiento que en algunos lugares de este término municipal, determinadas personas, en corrillos y establecimientos, se reúnen y dedican a propalar noticias falsas y a hacer comentarios tendenciosos respecto a la marcha de las operaciones que, a diario y con heroísmo, precisión y técnica insuperables – que causan la admiración universal – están realizando el glorioso Ejército, Marina y Milicias Nacionales, libertadores de España.
Ante tales hechos, estimo necesario advertir a todos los ciudadanos, que continúa en vigor el ESTADO DE GUERRA declarado oportunamente por la dignísima AUTORIDAD MILITAR, por virtud del cual se castigan aquellos con penas severísimas.
Así pues, en el deseo de evitar DIAS DE LUTO a mis convecinos, les recuerdo que, efectivamente estamos en plena guerra. Guerra santa, civil y patriótica por nuestra parte, e incivil, bárbara y traidora, por la de nuestros enemigos que son los enemigos de nuestra España inmortal.
Y les recuerdo también, que durante toda guerra se ELIMINA IMPLACABLEMENTE, por instinto de defensa y por imperativos del deber, a TODOS LOS ESPÍAS, DERROTISTA Y AMPARADORES O CÓMPLICES de los adversarios. Los que no son nuestros quedarán, en breve, inexorablemente reducidos o exterminados. Que nadie ponga en duda esta verdad proclamada de consuno por la Razón, la Justicia y la Historia.
Esta nos enseña que el noble solar hispano jamás consintió ni consentirá la esclavitud impuesta por ningún país extranjero y menos por el más abyecto, soez e inculto de Europa.
Sepan, por lo tanto los que reniegan de su Patria – que es peor que renegar de su propia madre – y los que contribuyan a desacreditarla o a entorpecer vanamente, por los modos al principio aludidos, la próxima, indiscutible y rotunda victoria final, que no habrá piedad para ellos. La sangre de nuestros mártires lo impediría.
Lo que se hace público para que nadie alegue ignorancia ni pueda llamarse a engaño.
Marín, 9 de septiembre de 1936.

A pesar do ton ameazante do mesmo, non debeu surtir o efecto desexado xa que Pedro Fontenla, director das Escuelas de Tiro Naval Janer e primeira autoridade militar da vila, meses despois (16 de decembro de 1936), vese obrigado a recordar o artigo 6º do bando de guerra publicado en Pontevedra tras o golpe e no que se decía que serían xulgados por xuízo sumarísimo os que “ propalen noticias falsas o tendenciosas”. A advertencia de Fontenla é clara:

De la cordura del vecindario espero que no me veré precisado a aplicar ese artículo porque cesarán, por completo, de inventar y propalar noticias falsas, que solo benefician a los traidores que desearían ver hundida nuestra Patria.

José Cortés Fernández, mestre de Goián

2010-09-30T23:16:00.004+02:00

Este era un dos máis de noventa nomes de mestres, executados tras o golpe do 36, que o profesor Antón Costa citou nun sinxelo acto de homenaxe celebrado no MUPEGA por Nova Escola Galega. O tamén profesor da USC Anxo Porto Ucha, nun libro outras veces citado neste blogue e que é referencia indiscutible sobre a represión no maxisterio pontevedrés ( Mestras e mestres pontevedreses depurados polo franquismo. Alén Miño edicións. Pontevedra, 2008), adica varias páxinas a recoller as lembranzas dun dos ex-alumnos de Cortés; sen dúbida o paso do tempo fai fraquearlle os recordos cando afirma que “aparecera paseado pola parte de Mondariz”. O propio Porto lembra a documentación atopada por el no AGA na que se afirma que Cortés fora xulgado e executado.
Xoán Carlos Garrido en “A derradeira lección do mestre” (ASPG. A Coruña, 2008) da cumprida información do xuízo e condena deste mestre estradense, que exercía en Goián (Tomiño).
Efectivamente, José Cortés Fernández foi xulgado en Pontevedra na tarde do oito de outubro de 1936, xunto con José Gómez Rivas, Ramiro Buján Gómez e Manuel Bugallo Pereira. A causa era sumarísima e a acusación que fai o fiscal era por un delito de traizón, con agravante de perversidade para Gómez e Cortés. O defensor era o capitán de artillería señor Nandín.
A sentencia considera que participaron na requisa de armas e explosivos e que recrutaron xente na comarca do Ulla, sendo detidos á entrada da Estrada á fronte dunha expedición de automóbiles e xentes armadas. Foron condenados por rebelión militar e auxilio á rebelión: pena de morte para Cortés e Gómez, doce anos a Manuel Bugallo e absolución para Ramiro Buján.
A pena foi executada ás cinco e media da tarde do día 15 de outubro, na carreteira de Campañó (A Caeira). Os xornais afirman que José Gómez

confesó y comulgó fervorosamente, atendido por un fraile franciscano, pero Seoane [confusión repetida no segundo apelido de Cortés] no aceptó los auxilios de la Religión. (Diario de Pontevedra, 16-10-36).

Meses despois da súa morte, a comisión depuradora do maxisterio de Pontevedra, cualifícao de antirrelixioso, perseguidor da relixión así como de propagandista do comunismo libertario. Tamén afirma que era membro da Asociación de Trabajadores de la Enseñanza.
José Cortés colabora en diversos xornais, entre eles no xornal El País, órgano de Izquierda Republicana en Pontevedra. Combina colaboracións de carácter estritamente educativo como “La Higiene. Barómetro de la Civilización”, ou algúns excesivamente retóricos, como o dirixido ao ministro de instrucción pública “Meditaciones en torno a la enseñanza primaria” no que se felicita da substitución das ordes relixiosas e da creación de escolas e remata pedindo que se tomen medidas contra o absentismo escolar, de xeito que aos nenos ricos que non asistan á escola se lles impoña multas e

La población pobre tendrá exactamente el mismo deber que cumplir que la rica; pero como es lo que es y el estómago tiene también sus indiscutibles derechos, debe encargarse el pueblo, el Municipio o el estado de su manutención y demás cuidados mediante el establecimiento en las escuelas de cantinas y roperos escolares.

Pero cando se aprecia máis o seu espírito belixerante é en artigos como “Los adoquines del Bloque Nacional se manifiestan” (El País, 27-1-36), nel a burla, ironía e sarcasmo predominan ao comentar un manifesto dos calvosotelistas. Poñemos algúns parágrafos:

Al conjuro del patriotismo (Santiago de Cuba, Cavite, El Barranco del Lobo, los latifundios, el clero, el señoritismo rampante, etc, etc) [...] La defensa a vida o muerte (¿tiene usted preparado ya el trabuco?) y exaltación frenética (bien se conoce que se trata de epilépticos) de la unidad española (¿No pensarían en Asturias cuando escribieron esto? [...] Reposición para siempre (¡ ja, ja, ja!) del crucifijo en las escuelas [...] Creación de un ejército capaz de conquistar la mismita luna y de infundir pavor al sol. Regulación de las relaciones entre el capital y el trabajo de forma que los señoritos no tengan en lo sucesivo más preocupaciones que las de hacer la digestión, divertirse y bailar la rumba[...] (Tomen nota las señoras beatas “analfavetas”[...]) Ahora bien: Conocidas las nauseabundas esencias del frasquito reaccionario ¿por qué no librarse de una vez para siempre de él, arrojándolo sin miedo ni remordimiento alguno a los profundos abismos del Océano, con lo que además quedará definitivamente despejado el camino del Progreso? La cosa es muy sencilla. Para realizarlo na hay sino cambiar parte del personal a las redacciones de algunos periódicos, purificar las iglesias y conventos y entregar los latifundios y ciertas despensas a los hambrientos de pan y tierra.

O Pataconeiro

2010-09-09T18:09:00.002+02:00

A utilización dos alcumes nos informes policiais e mesmo nos editos de busca e captura, era moeda corrente nos anos do medo. Na maior parte das veces eran traducidos (mal traducidos) ao castelán. Nesta entrada falamos de quen eles chamaban “Pataconero”. ¿Quen era “ O Pataconeiro”?.

José Benito García Santiago era natural de Pontevedra, nacido o vintedous de novembro de 1893, con ocupacións diversas pero o seu oficio era o de baldeiro. Fora emigrante en Bos Aires sendo compañeiro de Ramiro Paz, con quen estivo asociado como donos da imprenta “La Popular”.

Aurora Marco (Marco, Aurora. Ramiro Paz Carbajal. 1891-1936. Ed. Toxosoutos. A Coruña, 2003.), cóntanos que o seu alcume de Pataconeiro ven dado por ter un establecemento no que se vendía a prazos e, logo, cobraba patacón a patacón. Tamén se coñecía por Pepe “O Guardés”, por ser esa a función que desenvolvía a súa nai en S. Roque.

Era un home de militancia socialista, co nº 25 no libro de socios da agrupación pontevedresa, chegando a ser membro do comité de dita agrupación. Foi procesado na causa 720/37 polo delito de rebelión militar.

Nas declaracións, diante do xuíz militar, do inspector de policía Antonio Iglesias Garcés, feitas o 26-11-36 e ratificadas na causa contra Bóveda, aparece a afirmación de que entre os que figuraban como elementos de acción, distinguíndose na requisa de armas e na organización de grupos de resistencia ao exército, figuraba José Benito García Santiago.

No informe da Guardia Civil aparecía como de dudosa conducta moral, afiliado al partido socialista, elemento destacado y propagandista.

As informacións que efectúa a comisaría pontevedresa (26-3-37) afirman que despregara bastante actividade a favor da Fronte Popular, actuando como interventor nas eleccións do 36. Non esquece a súa calidade de socio na imprenta “La Popular”

en la que se editaba el inmundo periódico socialista “La Hora” por medio del que tanto se envenenó a las masas, contrubuyendo (sic) en grado sumo, al estado caótico en que éstas se encontraban.

Lembra tamén o informe policial os destrozos da maquinaria do xornal (feitos dos que se apuntou naquelas datas como instigador a V. Lis, que vivía no mesmo edificio onde estaba a imprenta), explicando -mellor dito: xustificando- que o motivo dos ataques foi sentirse vilipendiados polas inxurias e calumnias do xornal.

En los sucesos revolucionarios de Julio último, tomo (sic) parte muy activa como hombre de confianza de Ramiro Paz y Pampín [A. Guiance Pampín, deputado socialista], estando al lado de estos armado de pistola, aprestándose a la defensa del Gobierno civil en contradde (sic) las Fuerzas Nacionales, siendo uno de los últimos que abandonaron el edificio...

García Santiago presta declaración ante o xuíz o 28-4-38 e, naturalmente, nega as acusacións: estivera traballando na mañá do 20 de xullo e pola tarde fora dar un paseo, regresando contra as sete e media da tarde; durante dito paseo foi rexistrado por unha patrulla da G. Civil que o deixou marchar. Na mesma liña e dando a entender unha pouco crible ignorancia do que estaba ocorrendo, afirma que

durante el tiempo que transitó por las calles de esta capital aquella tarde notó efervescencia y movimento (sic) de gente en la misma, no se enteró de lo que ocurría hasta después de haber pasado dicho día, pues durante el mismo no se ocurrió preguntar a nadie a que era debido aquel movimiento de gente.

De nada valeron as súas declaracións. Foi condenado a pena de morte conmutada por cadea perpetua e logo a 4 anos de prisión, coas accesorias de suspensión de emprego ou cargo durante o tempo da condena. Logo de pasar por varios cárceres e con moitos padecementos de saúde, concédeselle a prisión atenuada no seu domicilio en 1941 e morre no ano 1944.

No Archivo General de la Guerra Civil Española de Salamanca atopamos unha ficha, pertencente ao Tribunal Especial para la Represión de la Masonería y el Comunismo, que contén o seguinte:

JOSÉ GARCÍA SANTIAGO (a) PATACONERO.- [...] Pertenece al partido comunista y se cree es masón. Este individuo le tiene gran fobia a la Religión Católica y sys (sic) ministros y tiene todos sus hijos sin bautizar. Es primo del alcalde comunista que fué de esta capital García Filgueira suponiéndose, por haberse dicho publicamente, que el citado Filgueira estuvo oculto en su casa [...] Es individuo de cuidado que tomó parte en la quema de los centros de Acción Popular y Radical y saqueo del establecimiento del Sr Melero en Febrero de 1936. Amenazaba a las derechas para cuando entrasen los suyos.

Instantáneas (I): 11 de agosto de 1936.

2010-08-11T23:09:00.005+02:00

Estas instantáneas pretenden ofrecer unha visión dos feitos máis significativos de Pontevedra, as novas dos xornais, os sucesos máis relevantes... en distintas datas daqueles anos do medo.

O martes, 11 de agosto de 1936, festas da Peregrina, Pontevedra vive momentos álxidos de fervor patriótico. Acábase de recuperar a bandeira bicolor (o golpe fíxose baixo a bandeira republicana) e nos xornais fálase do tema:

Tenemos, pues, la verdadera, la auténtica bandera de la Patria, ¡Bendita sea! El pueblo, el buen pueblo español, le ha devuelto los honores que le corresponden. [...] ¿Que historia, que representación tiene la tricolor? Ni tiene historia, ni representa nada, ni simboliza nada. Todo lo más una revolución salvaje y masónica, laica, atea, anticatólica, antiespañola. Por eso la parte sana del pueblo español la repudiaba.

O Centro de Movilización, encargado de recrutar aos mozos dos distintos chamamentos, ferve de actividade. O exército necesita homes para o frente. Seica moitos viñan con un gran espíritu patriótico y muchos de ellos lucen medallas y banderitas con los colores rojo y gualda.

Para que non haxa dúbidas sobre o ben alimentados que estarán na fronte, o rexemento de artillería dá conta do seu menú un día non festivo: almorzo, café con leite; 1ª comida, sopa de cus-cus, paella valenciana, ovos fritidos con salsa de tomate e viño; 2ª comida, garavanzos con mans de porco, vitela guisada con xudías verdes e viño.

Eran días de recollida de donativos, a lista de beneficiados é ampla: Falange Española, Guardia Cívica, Milicias, Batallón de Voluntarios, Guardia Civil... Os doadores repítense nas distintas listas, chaman a atención algúns deles: Una señora viúda, forastera, 100 pta; Viva España Gloriosa, 25; Una familia muy española, 10; Dos españoles de veras, 10... Non faltan doazóns en especie como a que realizaron tres españoles pobres pero muy amantes del orden que doan tres ducias de calcetíns ou a sociedade anónima La Toja que regala 500 pastillas de xabón.

As entregas de ouro están encabezadas polo gobernador Ricardo Macarrón que aporta 50 dólares, figurando tamén, entre outros, Filgueira Valverde cunha libra esterlina do ano 1891.

O avogado Isidoro Millán (que sería perseguido por sospeitoso de masón) pronuncia ás 9 e media da noite, un discurso patriótico na emisora local. Desta emisora estaba encargado, por orde da autoridade militar, o enxeñeiro industrial Luis Iparraguirre.

Siendo el señor Millán uno de los oradores más destacados de Galicia por su elocuencia, su discurso será sin duda brillantísimo.

O pasado 6 de agosto, día de S. Salvador, estivera de santo Salvador Moreno Fernández, comandante do cruceiro “Almirante Cervera” e a dotación do mesmo tribútalle unha homenaxe; compóñense improvisadas “poesías” ás que se lle pon música. Co ritmo da coñecida “La cucaracha” cantan:

Arriba España

Que el marxismo se acabó

porque el Ejército

y la Marina

serán nuestra salvación.

Outra canción que lle cantaron foi:

Frente al puerto del Musel

fondeó un barco de guerra

que con los cañones dice:

soy “Almirante Cervera”

O novo poder facíase visible ante a poboación con paseos militares como o que, na tarde deste día, fai polo Morrazo (Vilaboa, Moaña, Cangas, Bueu, Marín) unha columna motorizada integrada por membros dos corpos armados e das milicias, baixo o mando do capitán Carrillo, do Batallón de Voluntarios.

Eran días de chumbo e nos xornais aparecían relacións de "individuos pasados por las armas por incumplimiento de bandos..."

Serán pasados por las armas:

Primero.- Los miembros de las Juntas directivas de las Asociaciones o Sindicatos disueltos cuyos obreros no acudan al trabajo o lo abandonen por su orden o sugerencia.

Segundo.- Los que de obra o palabra ejerzan coacción para impedir el cumplimiento u obediencia a órdenes insertas en los bandos de guerra en relación con la libertad del trabajo.

Tercero.- Los que sean sorprendidos emborronando paredes, fachadas, etcétera, con alusiones subversivas o contrarias a la independencia de España por la que luchan el Ejército y el Pueblo español.

A pesares das intimidacións e dos cadáveres que aparecían nas cunetas, aínda había resistencia obreira. A oposición ao cumprimento dos decretos regresivos en relación cos dereitos laborais, era recoñecida pola Delegación de Orden Público pontevedresa ao informar que, na tarde do pasado sábado, traballárase de acordo coa xornada de 48 horas en todas as obras da capital, agás algunha excepción de obreiros que por negarse a trabajar como la Ley manda, fueron despedidos en el acto. Xa pasaran máis de 15 días do golpe militar.

Algún xornal informaba do fusilamento, na madrugada do día anterior, de Jacobo Zbarsky e ás catro desa mesma madrugada, o lume destruía o local da Sociedade de Agricultores de Mourente.

Petición de indulto

2010-07-28T22:12:00.006+02:00

Moito se ten escrito das parodias de xuízos que foron os consellos de guerra que tiveron lugar tras o golpe de estado do 36. Unha das peculiaridades dos mesmos era que os defensores eran militares, sendo elixidos dunha lista que se lles presentaba aos encausados. Eran, polo tanto, persoas que, con maior ou menor entusiasmo, estaban comprometidas coa sublevación. Aínda así, en bastantes casos, poñían a mellor vontade na defensa dos seus patrocinados, a pesares da súa falta de formación xurídica ou do feito de que os compoñentes do tribunal eran superiores xerárquicos seus. De todos os xeitos, a calidade da defensa que se facía pouco influía nunhas sentencias que estaban determinadas por adiantado.

Un dos recursos utilizados a miúdo polos defensores, era o de admitir as acusacións, pero tentando rebaixalas en orde á suposta carencia de formación dos reos que posibilitaba que foran manipulados por dirixentes sen escrúpulos. Tamén era habitual a apelación ás condicións familiares ou ao compromiso dalgún parente cos golpistas. Un exemplo desta actitude -neste caso unha petición de indulto para uns condenados a morte- é a carta que transcribo a continuación.

Ilustrísimo señor:

Feliciano Gómez Pedreira, Alférez de Artillería con destino en el Regimiento Ligero, número quince, defensor en la causa sumarísima número ciento quince del año actual [1937], a V.I. respetuosamente expone:

Que el Consejo de Guerra en que se vió y falló dicho proceso condenó a sufrir la última pena a los procesados ALBINO SÁNCHEZ LEIRO y JOSÉ ACUÑA LAMAS, de los que ha sido Defensor el dicente, y a requerimiento de las familias de dichos condenados se permite interesar de V.I. se digne proponer, si lo estima oportuno, el indulto de los mismos, por concurrir las circunstancias siguientes:

ALBINO SÁNCHEZ LEIRO, analfabeto, inferior mental, arrastrado a la comisión del delito por quienes valiéndose de sus dotes superiores pretendían llevar a nuestra querida Patria al caos, deja en la mayor de las miserias a una madre anciana que cuenta con otro hijo incorporado a nuestro glorioso Movimiento y que pelea en las filas de la Legión.

Más desgraciada es, si cabe, la situación de la pobre esposa de JOSÉ ACUÑA LAMAS, madre de cinco criaturas y próxima a dar a luz su sexto hijo, que pierden en su padre el sustento y el honor, y viven estas horas angustiosas con la esperanza de que el Caudillo, dando prueba una vez más de esa piadosa benevolencia que es principio básico de la Nueva España, tenga bien inclinarse al perdón de estos dos desgraciados, culpables sí, pero inconscientes.

Por todo ello, a V.I. respetuosamente,

SUPLICA que, si creyere existen méritos para suscitar alguna iniciativa en pro de estos dos condenados, se digne proponer el indulto de los mismos, en la seguridad de que tendrá el eterno agradecimiento de ellos, y muy especialmente de sus numerosos y angustiados familiares.

¡VIVA ESPAÑA!

Nesta ocasión un dos reos, José Acuña, tivo a sorte de que a pena lle fora conmutada pola de reclusión perpetua. Albino Sánchez foi fusilado na avenida de Bos Aires o 17-4-37.

De Tui a Pontevedra con Prieto Coussent e Sócrates

2010-07-16T23:49:00.005+02:00

O pasado 26 de xuño tivo lugar en Tui, froito dunha animosa comisión cidadá, a reposición do busto de Sócrates. Foi un acto intenso en emocións. Facía unhas semanas que tivera lugar un acto público naquela cidade ao que tiven a honra de ser convidado e quero compartir aquí as miñas palabras:

"Hoxe estamos neste acto para recordar, dise que a palabra recordar ven de re- cordis, volver ao corazón, así hoxe, volvemos a pasar polo corazón a Sócrates, Valle-Inclán, Prieto Coussent e a todas as xentes anónimas que, como Sócrates, fixeron e fan as preguntas que nos achegan cara á razón, cara á verdade última das cousas.
En primeiro lugar permítanlle a alguén que non é filósofo o atrevemento de recordar a Sócrates.
Máis alá de datos biográficos, dos que por certo só sabemos o que nos contan os seus discípulos e, polo tanto, é un coñecemento parcial e problemático, interesa falar, aínda que moi brevemente, de tres temas: o método socrático, a ética e a relación entre Sócrates e a democracia.

A Sócrates debemos definilo como un buscador da verdade, non é, por tanto, un mestre que coñece a boa nova e lla transmite aos seus discípulos, non é o que posúe a verdade e lla comunica aos seus seguidores. Non, Sócrates fai súa a inscripción do templo de Delfos “coñecete a ti mesmo” e busca a verdade ao mesmo tempo que os que o seguen; non é polo tanto unha busca individual senón colectiva e en diálogo. A parte de verdade que cada home ten no seu interior debe descubrila coa axuda dos demais. El , que era fillo dunha parteira, fai honra ao oficio de súa nai ( axudar a dar a luz) e, a través do diálogo e facendo preguntas axeitadas, encamiña ás persoas para que tamén dean á luz o coñecemento que atesouran no seu interior. Sócrates emprega un método que consta de dúas partes: a ironía, a través da cal tomamos conciencia da nosa ignorancia ( só sei que non sei nada) e a mayéutica (dar á luz) que fai que descubramos por nós mesmos - pero sempre en relación cos demais- a verdade, a través de determinadas preguntas; é polo tanto un método dialéctico, de preguntas e respostas, de contraposición de razóns ata chegar ao coñecemento.

Por outra banda, podemos considerar a Sócrates como o fundador da ética, dunha moralidade autónoma que se fundamenta na razón e, polo tanto, independiente da tradición ou das relixións. Para él existen un ben e un mal absolutos, unha lei moral que está por enriba dos individuos e o home ten que obedecer esta lei moral sen preocuparse das consecuencias, sabendo que a mellor elección sempre é a que dita a razón. O verdadeiramente bo para a persoa non é o poder, a fama, as riquezas...senón que a virtude descansa no saber e a maldade na falta de intelixencia; quen ten unha recta intelixencia elixe necesariamente o ben que é o realmente útil para el, polo que a felicidade é a consecuencia dunha vida virtuosa, de acordo coa moral. A consecuencia é que a felicidade do home depende de si mesmo.

Sócrates foi condeado a morte, cando tiña máis de setenta anos, pola democracia ateniense e, podendo escapar non o fixo e bebeu a copa de cicuta que acabou coa súa vida. El sabía que a resolución era inxusta pero sométese á lei porque a consideraba a base da democracia e ningún cidadán debía ignorala.
Contan que o rei Ciro de Persia dixo nunha ocasión que nunca tomaría en serio a un pobo como Atenas, que tiña no centro da cidade un espacio vacío ao que os habitantes acudían a discutir e a tentar engañarse uns aos outros. Pero, sen sabelo, Ciro danos a mellor definición de democracia porque nese espacio vacío, a praza pública onde se celebraba o mercado e se reunía a asemblea, os habitantes, ao entrar nesa praza para asistir á asemblea, convírtense en iguais, en cidadáns, e discutindo, dialogando, mesmo tentando engañarse, chegan a consensos, a dictar leis que rixan a vida da polis, da cidade. Por iso é tan importante que ese espacio estea verdadeiramente vacío, non ocupado, por exemplo, por un trono, por un templo ou por un pazo.

Pero Sócrates somete todo á dúbida e tamén o fai coa democracia considerando a ateniense como insuficiente, unha apariencia de democracia e de cidadanía, ou sexa, que ao seu xuizo,o centro da cidade, de Atenas, non estaba realmente vacío. Non acepta a idea de que a maioría sempre é o todo, teña ou non razón, a idea de que a máis inxusta violencia deba ser considerada lexítima se é querida pola maioría. Para el, a maioría ten a obriga de someterse á lei, á xustiza, á verdade en suma, porque senón sería facilmente manipulable. Cando a lei é xusta, acorde coa razón, ata o pobo debe estar sometido a ela; se non nos sometemos á razón (expresada pola lei) a democracia convértese nun instrumento dos poderosos.
A aquela Atenas machista, xenófoba e esclavista, non lle gustaban as preguntas de Sócrates, non aceptaba que se puxeran en cuestión as bases da súa organización social e esa é a verdadeira razón da condena e non a introdución de novos deuses e a corrupción da xuventude, acusacións estas que utilizaron como pretexto.

Imos dar un salto á Compostela de 1936, o 5 de xaneiro morre en Santiago don Ramón del Valle Inclán, logo dunha vida na que se conxugan aventuras persoais e políticas, republicanismo e candidatura carlista, teatro, novela.... Deixa escritas as súas disposicións para o enterro: “No quiero a mi lado ni cura discreto, ni fraile humilde, ni jesuita sabiondo”.
Poden preguntarse ¿e que terán que ver o Sócrates de fai 2500 anos e o Valle do século pasado? Pois ben, Sócrates e Valle acaban xunguidos no século XX pola man dun home, profesor no instituto de Tui e que, xunto cos seus alumnos, modela cadanseu busto dos mesmos. Este profesor, nado en Ribadeo, foi Benito Prieto Coussent que chega a Tui no 1933 e intégrase nun claustro de profesores dos que El Pueblo Gallego publica unha fotografía e escribe:

“existencia de un selecto cuadro de profesores que vienen realizando una labor pedagógica de auténtica categoría. Publicar su fotografía es, por lo tanto, rendirles un justo tributo merecido”

e fala do seu labor infatigable na preparación desa

“pléyade de gallegos que con sólida preparación y encendido entusiasmo, ha de contribuir al engrandecimiento de una Galicia en posesión de si misma, señora de su presente y porvenir”.

Prieto Coussent adopta o método socrático no senso de que fai que os seus alumnos miren ao interior e revelen, manifesten as súas capacidades, a súa creatividade, desbotando a copia repetitiva de láminas e modelos. Tamén formaba fora das horas lectivas a obreiros e xentes da comarca.

Para comprender o significado da obra de Coussent e dos seus compañeiros, debemos enmarcalos no contexto dun movemento de renovación educativa impulsado pola chegada da Iiª República e a aposta decidida que esta tivo pola difusión da cultura a todos os sectores da sociedade. Detrás están moitos dos plantexamentos dos homes da Institución Libre de Enseñanza e das Misións Pedagóxicas, que levan o teatro, a pintura, a arte aos lugares máis esquecidos.

Encarcerado tras o golpe militar de xullo do 36, fai unha serie de retratos aos seus compañeiros de prisión, moitos dos cales serían fusilados como foi o caso do tudense Manuel Estévez, que lle adica a Coussent uns versos coa sinceridade de quen vai enfrontarse coa morte:

Bendito seas, pintor,
que tal retrato has pintado
en los últimos momentos, que a muerte me han condenado.
Tan bueno es su corazón
y es tanta su bondad, no permitió me mataran
sin tal obra terminar.

O busto de Valle, elaborado fora das horas de clase, coa axuda destacada de dous dos seus discípulos, Álvaro Álvarez Blázquez e Emilio Diz Rodríguez, foi colocado nas Palmeiras de Pontevedra o domingo 21 de xuño do 36 por iniciativa do Grupo Labor Gallega. O acto estivo concurridísimo, coa presencia de numerosas autoridades. Descubriron a bandeira galega que tapaba ao busto o alumno tudense Álvaro Álvarez e a pontevedresa Conchita Ferreirós. O catedrático de latín sr Echave, entusiasta de Valle, pronuncia un barroco discurso no que afirma que o profesor Prieto Coussent capta o espíritu de Valle “ encendiendo de vida el sueño de la piedra”. Léolles un párrafo do seu discurso:

”en la serenidad más que humana de estos jardines que hacia la ría se adelantan salmodiando alborozos de pájaros y flores, el espíritu de don Ramón del Valle-Inclán aletea como un águila presa en la cárcel de granito y aupándose de la tierra, como en las horas fecundas de creación de su turbada existencia, seguro más que nunca de si mismo, desafía a los siglos venideros”

Grandilocuencia non lle faltaba ao señor Echave pero non podemos decir o mesmo das súas dotes proféticas: a estatua de Valle non perdurou séculos, pois pouco tempo duraría neste lugar.
Porque os bustos de Sócrates e Valle tamén sofriron, ambolosdous, a sinrazón que os condenou ao ocultamento; logo do golpe militar de xullo veñen tempos nos que o centro da cidade xa non estaba valeiro, senón ocupado por templos e cuarteis e as dúas personaxes lembraban uns tempos e unhas ideas que non tiñan cabida neste réxime e debían ser substituídas por outros modelos.
O de Valle, regalado polo concello de Pontevedra, logo de varias peripecias, acabaría contemplando a ría de Arousa dende a Curota e convertido en reclamo dos folletos turísticos e o de Sócrates, que fora colocado o 3 de maio do 36 nos xardíns tudenses de Santo Domingo, sumerxido no fondo do Miño. Podemos imaxinalo como aquel padre Vieira que canso de que os humanos non lle prestaran atención, optou por predicar perto do río o seu coñecido sermón aos peixes.

Non sabemos se Sócrates estará interrogando a salmóns, troitas e escalos, pero pode que nos estea facendo a nós unha pregunta: ¿Que faría a nosa democrática sociedade cun novo Sócrates que andivese polas rúas indagando se a nosa democracia do século XXI ten realmente o centro valeiro, facendo as preguntas que non deben facerse, as que rebasan as delgadas liñas bermellas do sistema? Non sei que resposta lles darían vostedes pero permítanme aventurar que moitos xa andarían percurando a copa de cicuta.
Pero os que ocultaron a Valle e a Sócrates non sabían que o oculto sempre foi máis interesante que o que estaba á vista e que o feito de telos ocultado fai que esteamos hoxe aquí falando deles, recitando poemas, tocando músicas... que estean próximos a nós porque o recordo anula a lonxanía.
Decían os clásicos que a verdade corrómpese pola mentira pero tamén polo silencio, polo esquecemento, e actos como o de hoxe serven para que a verdade avance e estou seguro que pronto Sócrates será reposto e poderá interrogarnos dende o seu pedestal e non dende o fondo do río."
Como se aprecia na fotografía, Sócrates xa ocupa o seu lugar en Tui.

A proclamación da IIª República en Pontevedra

2010-06-03T23:45:00.004+02:00

Para Manuel Vázquez de la Cruz e os seus compañeiros que o día 26 rescatarán a Sócrates en Tui.

O domingo 12 de abril as rúas de Pontevedra estaban moi animadas xa dende as primeiras horas. As xentes republicanas e de esquerdas erguéranse cedo pois querían controlar os colexios electorais e evitar “cacicadas”. Foi un día de votación tranquila, con mínimos incidentes. O escrutinio empezou ás catro da tarde e, pasadas as sete, sábese do triunfo das candidaturas republicanas. Hai festa entre os gañadores: algúns candidatos son levados a ombreiros ata os seus domicilios, bótanse bombas de palenque e un automóbil con grandes carteis e bandeiras, recorre a vila dando vivas e animando a festa republicana.
O martes, día 14, El Pueblo Gallego afirma:

Así, grandioso, colosal,rotundo, ha sido el triunfo obtenido por los elementos izquierdistas del ayuntamiento de Pontevedra.

A prensa resumía os resultados en 19 antimonárquicos, 7 monárquicos e 1 independente. Non resulta doada a adscrición exacta dalgúns concelleiros; a continuación ofrecemos o listado dos elixidos: Manuel Lorán Montes, Joaquín Poza Juncal, Bibiano Fernández Tafall,Arturo Rey Juncal e Aurelio Marzoa, republicanos; Francisco Tilve e José Baladrón Martínez, socialistas; Tomás Abeigón Pazos, Víctor Lis Quibén, Celso López Blanco, José Hermida Esperón, Rogelio Torres Senra e Senén Sobral Sobral, monárquicos; Manuel García Filgueira, José Orozco Pereira, Manuel Gama Casalderrey, José Cochón Paz, Marcelino Candendo Paz, Manuel Sanmartín Moreira, Manuel Loureiro Pereira e José Gallego Acuña da candidatura obreiro-agraria; Juan González López, independente; Manuel Barca Montes (da Federación Obreira), Felipe Aparicio Díaz e Manuel Formoso Lestón integran o axuntamento provisional en calidade de republicanos aínda que pertencen á candidatura agrario-obreira; Francisco Rodríguez Arruñada aparece como independente e monárquico e Alberto Martínez Tiscar (que sería asasinado no 36 pola Garda Cívica e fondeado na ría), curiosamente, como agrario republicano e monárquico. Manuel Sanmartín desminte en nota de prensa que sexa comunista pois considérase agrario antimonárquico. A candidatura agrario-obreira está fortemente influenciada polo partido comunista que controla a Federación Obreira e a Comarcal Agraria.
Contra as tres e media da tarde chegan as novas da renuncia do rei e da proclamación da República. Ás 4 da tarde e convocados polo presidente do Centro Republicano, Amancio Caamaño, reúnense no domicilio do médico Celestino Poza, o comité republicano, socialistas e outras persoas destacadas na defensa dos ideais republicanos. Acordan pedir unha entrevista co gobernador á que asisten Caamaño, Poza e Tafall. Logo da entrevista confírmase a proclamación da República e organízase unha manifestación que leva á fronte ao comité republicano-socialista.Colócanse bandeiras republicanas e galegas na Deputación e no concello, engadíndose neste último unha bandeira vermella. A banda municipal recorre as rúas tocando A Marsellesa e a Internacional.
Pola noite, arríncanse as placas das rúas Real, Isabel II, Princesa e Alfonso XIII e colócase un rótulo cos nomes de Galán e García Hernández na praza da Constitución.
A primeira bandeira republicana que se colocou nun centro oficial foi no edificio de Telégrafos.
El Progreso escribía o día 15: La democracia pontevedresa dió en el día de ayer una nueva prueba de su conciencia y cultura.
Os xefes e oficiais do cuartel de S. Fernando, xunto cun piquete de soldados, renderon honores á bandeira tricolor ao paso dunha manifestación.
Víctor Lis publica unha carta aberta co título de “Cobardía” recoñecendo como xusta a victoria republicana e criticando aos que, estando na obriga de facelo, non apoiaron aos candidatos monárquicos.
Ás 10 da mañá do día 15 constitúese o axuntamento provisional presidido por Arturo Rey e faise cargo da Deputación Amancio Caamaño, tendo como vocais aos señores Echeverría Nóvoa, Pérez Prego e Selgas.
Os botonciños coa nova bandeira española que pon á venda a sombreirería da viúva de Álvarez, tiveron moito éxito e lucían nos ollais dos homes e no peito das mulleres. O columnista que asina como Ático (El Progreso, 16-4-34) escribe:

Hoy en Pontevedra es el día de los ex. Por ahí los verás, niña querida, reflejando la imagen estirada, decaída y macilenta del que era su jefe: don Gabino, don Manuel, don Álvaro [...] Niña, no te rías de ellos, que es pecado burlarse de tres clases de seres: los ancianos, los caídos y los animalitos que no saben hablar. Y entre los ex hay desvalidos de las tres clases.

O novo alcalde publica un bando baixo o título “Bajo el nuevo régimen” agradecendo as adhesións e o entusiasmo xeral e pide que se reintegren ao traballo.

Ninguna ocasión mejor que la presente para que demuestre el pueblo de Pontevedra su espíritu de civismo y de mutua consideración al respetar todas las creencias y mantener la tolerancia más amplia con las convicciones religiosas de cada ciudadano [...] Os deseo salud y República.

Nada mellor para rematar esta entrada que o parágrafo seguinte:

Desde hoy somos ciudadanos, con todos los derechos e integridades, con las facultades que la soberanía lleva consigo. Pero también- y esto es lo que queremos hacer resaltar- con todas las responsabilidades que a los ciudadanos incumben en la función privada y en la pública

El pueblo Gallego, 15-4-1931.

Pasaxes na memoria. A represión en Sanxenxo

2010-03-29T14:32:00.004+02:00

Fai pouco tempo asistimos á presentación do libro Pasaxes na Memoria. Historia e testimonios dos represaliados políticos no concello de Sanxenxo (1936-1950), do que é autora Mª Elisa Franco Torres. Esta obra foi a gañadora do premio Luis Cuadrado, instituído pola librería Nós da man dunha persoa que é referente imprescindible en toda actividade cultural salientable naquela vila: Xaime Corral.

O estudo da represión en Galicia é debedor dos traballos monográficos e de carácter local que, xunto a obras como a de Carlos Fernández Santander ( El alzamiento de 1936 en Galicia. Ed. do Castro, 1982), foron pioneiros e contribuíron, con maior ou menor acerto, a preservar e divulgar a memoria do sucedido naqueles anos. A partires de publicacións deste tipo e coa aportación de teses doutorais e outras investigacións e publicacións, xurdiron sínteses de carácter provincial ou a nivel galego como a modélica 1936. Represión e alzamento militar en Galiza ( Ed. A Nosa Terra, 2006) de Carlos Velasco Souto.

Pero aínda queda moito que investigar sobre este período permanecendo zonas de sombra, tanto espaciais como temáticas.

A Pasaxes na Memoria debemos aprecialo como un traballo de introdución referido a Sanxenxo, cunhas cualidades de fácil lectura, aportación de testemuñas orixinais e de documentación, etc, que abre unha vía para ulteriores profundizacións que- dado o carácter do mesmo- non teñen cabida neste libro.

Logo da lectura do mesmo, apuntaríamos como interesantes liñas de traballo futuras, aspectos relativos ao papel dos mestres, sector co que se cebou a represión neste concello con separacións do servizo e baixas no escalafón, como foi o caso de Peregrina Martínez Santos (Rouxique), Bernarda Pereira Solla (Sanxenxo), Manuel Iglesias Constenla (Noalla),José Cancela Guzmán (Dorrón), Manuel Rey Vázquez (Pósito de Portonovo), Manuel Jorge Franco (Sanxenxo) e Estanislao Víctor Torres Pérez (Vilalonga). Non faltan tamén mestres que pagan coa morte o seu compromiso político, como é o caso de Alfonso Rodrigo Méndez, ourensán e mestre de Sanxenxo, socialista e que foi “paseado” a principios de setembro do 36 ou o nativo de Sanxenxo, afiliado ao sindicato de mestres da UGT, José Meis Martínez, mestre de Seixo, executado en Pontevedra o 27 de xullo de 1937; habería que investigar o papel xogado pola Falange local en relación con este tema, como apunta o imprescindible Anxo Porto Ucha (Mestras e mestres pontevedreses depurados polo franquismo. Ed. Alén Miño, 2008).

Unha persoa citada no libro e que tamén daría pé a un tratamento máis extenso, é Alfonso Vega Olivera, administrador de correos, condenado por rebelión militar e executado en Monte Porreiro en decembro do 36. A vida dalgúns dos xulgados fora da provincia como Eugenio Lobato ou Antonio Couto, entre outros, seguro que poderán aportarnos datos de interese.

Está aínda por facer a historia do Sindicato de Oficios Varios de Vilalonga, con moitos dos seus afiliados obxecto de condenas e represión.

O baleirado exhaustivo das causas militares e mesmo dos xornais e publicacións da época poden axudar aos que, tras a lectura deste libro, desexen embarcarse na aventura de achegarnos ao Sanxenxo daqueles anos cruciais, por certo ausentes das historias publicadas sobre a localidade, a maioría centradas no anecdótico; precisamente outro dos méritos do libro que comentamos é o de mostrarnos outras realidades alén da praia e o turismo.

Do interese polo tema é boa proba a asistencia ao acto que deixou pequeno o local no que se realizou. Parabéns a Xaime, o editor, e á autora, á que pedimos que continúe polo camiño da divulgación obxectiva do pasado de Sanxenxo.

Guerra Química

2010-03-19T21:15:00.002+01:00

A utilización de armas químicas durante a guerra civil é un tema pouco estudado, aínda que constan referencias sobre a utilización ocasional das mesmas, tanto por parte do bando sublevado como polo exército republicano.
Publicacións dos últimos anos mostran documentación referida a experimentos das tropas italianas en España, tanto con armas químicas como bacterianas (esporas de tétanos). O Servicio de Guerra Química dos sublevados estivo asesorado polos alemáns, sendo o xefe do grupo alemán de instrución neste servizo o capitán Manne. O diario ABC do 17 de febreiro de 1940, danos conta da imposición de varias condecoracións alemás (Cruz de Mérito da Águia) a varios mandos españois deste servizo, entre eles ao director do mesmo, o coronel Juan Izquierdo Grosellas.
Na zona republicana, cerca de Madrid, estivo en funcionamento a fábrica de armas químicas de La Marañosa (S. Martín de la Vega), fundada en 1923 e que, na actualidade funciona como instituto tecnolóxico dependente do ministerio de Defensa.
Hai precedentes do emprego de iperita, cloropicrina e fosxeno por parte do exército español na guerra do Rif.
En Pontevedra, en abril de 1937, o laboratorio de Ciencias Naturais do Instituto pasa, por orde superior, ao servizo do exército para análises en relación coas industrias militares. Desígnase ao joven y muy culto profesor Juan Ugarte para organizalo.
Non parece que se levase o asunto con moito secreto nin que os medios a disposición do sr Ugarte foran moitos pois, máis dun ano despois, o Diario de Pontevedra (25-8-38) facía público o seguinte anuncio do Servicio de Guerra Química:

Se interesa a todas aquellas personas que posean la Enciclopedia de Química Industrial, de Ullmann o Thorpe, y que puedan desprenderse de ella, pasen por la Delegación del Servicio de Guerra Química, del Ejército, sita en el Laboratorio de Movilización de Industrias Civiles (Instituto) para su adquisición por parte de la Dirección de dicho Servicio en Salamanca. Esta nota se amplía a las publicaciones de Guerra Química. El Delegado de Guerra Química. Juan Ugarte Pollano.

O entroido de Lis

2010-02-16T23:00:00.002+01:00

O 15 de agosto de 2009, X.L. Méndez Ferrín publicaba un artigo no Faro de Vigo baixo o título de “A vinganza de Manilo”. Nel contaba a aldraxe cometida contra Benito do Borrón por parte de Lis e os seus secuaces ao introducirlle un xurelo polo cu “por faceren escarnio no roxo maricón”. Conta Ferrín que, anos despois, outro homosexual pontevedrés, nun baile de entroido, disfrazado de muller, encamelaba ao mesmo Víctor Lis que non sospeitaba do engano; cando máis animado estaba, a mascarita destapou a súa cara berrando: “ Son Manilo, cabrón”. Era a vinganza que anos despois se lle facía polo ocorrido con Benito o do Borrón.
Non entramos aquí a dilucidar a veracidade duns feitos que poden soarnos a esas lendas, repetidas unha e outra vez, sobre as desgrazas que lle acaeron aos matachíns do 36. Só se trata de dar un pequeno apunte sobre as personaxes do relato.
De Víctor Lis e os seus feitos xa se escribiu abondo neste blog; Manilo vivía en Léres e foi, sen dúbida, o homosexual por antonomasia na Pontevedra de entre os anos cincuenta e setenta. Grande seguidor do Pontevedra C:F., acudía a todos os partidos animando ao equipo cunha sorte de funil que amplificaba os seus berros. Limpaba as lúas dos escaparates e tiña unha agudeza sen igual para burlarse dos que se mofaban da súa condición sexual.
Benito o do Borrón recibía o alcume do seu lugar de traballo que era o matadeiro municipal que estaba localizado no Borrón, cerca do río Lérez. O seu nome real era Benito Lago Currás, carniceiro, moi popular dado que tamén se adicaba á compravenda de galiñas e outro gando miúdo nas feiras. Home de esquerdas, vivía na rúa de Xan Guillerme, no barrio da Moureira. No seu domicilio deu acollida tras o golpe militar a un paisano e coñecido de Lis, José Pintos Quinteiro, destacado socialista pontevedrés, dono dun coche do punto. Días máis tarde, Pintos marcha a Cotobade, préndeno e é paseado na noite do 27 de agosto do 36, aparecendo o seu cadáver no cemiterio de San Amaro. Por desgraza, non é certo o que aparece escrito nunha coñecida Historia de Pontevedra que o da como sobrevivinte á execución.
Benito Lago sufriu procesamento e xuízo por auxilio á rebelión, a causa foi sobreseída provisionalmente pero a represión continuou...
Neste martes de entroido, ven a conto esta historia.

Publicidades (4)

2010-01-06T20:44:00.007+01:00

Para Calros Solla, a quen sei que lle gustan os "anuncios patrióticos".

Era un número extraordinario de El Pueblo Gallego, cumpríase o aniversario da sublevación militar e na portada un soldado facía garda xunto ao xugo e as frechas co lema: Hoy hace un año como entonces, en vigilia las manos duras y las espadas al sol.

Artigos das mellores plumas falanxistas: Rafael García Serrano, Jesús Suevos, Álvaro Cunqueiro... Non faltaban os eloxios aos países amigos, Portugal, Italia, Alemania e o seu líder: Adolf Hitler, Führer del Reich, Espada teutónica y Cabeza de las marcas de Oriente contra rusos y enemigos de Dios. Con el amor de España: ¡Heil Hitler!.

A falanxe facía recomendacións de compra nos comercios dos seus afiliados e adheridos. Varias páxinas estaban ocupadas pola publicidade dos simpatizantes e, intercaladas nos anuncios, as proclamas de rigor con moita diversidade nas mesmas: o ¡Arriba España! convive co ¡Arriba Franco! e ata ¡Arriba el Caudillo!, tamén os ¡Vivas! e o ¡Saludo a Franco!; algún bar pontevedrés pregoa como marca da casa “El café preferido por los falangistas”. Eran outros tempos e moitos, por convicción ou por comenencia, arrimábanse aos que mandaban.

Nota: Para ver as imaxes aumentadas, clicar sobre as mesmas.

A linguaxe do odio (3)

2009-12-31T18:23:00.001+01:00

Outra figura política que foi suxeito da xenreira dos sublevados foi o político galego Santiago Casares Quiroga,

el hombre más cínico y perverso que dió a luz el engendro del 14 de abril. ¿Que ha sido de esta hiena céltica, el cruel gobernante de agosto de 1932 y el desalmado presidente del Consejo de ministros... Es seguro que estará en sitio donde no le pase nada y lavándose las manos, porque ese monstruo, hasta por el tipo, servía para Pilatos y para Barrabás en una pieza. (El Progreso, 25-11-36, tomado de El Norte de Castilla).

É moi coñecido o oficio que José María de Arellano, gobernador civil da Coruña, envía o 26 de novembro de 1937 ao presidente da Audiencia Territorial; dito escrito foi publicado nos xornais daqueles días e di o seguinte:

Siendo indigno de figurar en el Registro oficial de nacimientos que se lleva en los Juzgados Municipales, instituído para seres humanos y no para alimañas, el nombre de Santiago Casares Quiroga, someto a su consideración, la procedencia de que se cursen las órdenes oportunas para que el folio oprobioso del Registro Municipal de esta ciudad en que se halle inscripto su nacimiento se haga desaparecer; y en este sentido espero me comunicará V.E. La prestación de ese obligado homenaje a la España Una, Grande y Libre de Franco.
En las Actas del Colegio de Abogados y en cuantos libros figure el nombre repugnante de Casares Quiroga deberá procederse asimismo a borrarlo, en forma que las generaciones futuras no encuentren más vestigio suyo que su ficha antropométrica de foragido (sic).

Non podían actuar directamente contra el pero si o fixeron cos seus bens e coa súa familia, detendo a unha filla, Esther, que permaneceu presa no Hospital Naval do Ferrol (estaba enferma de tuberculose) ata 1938 e logo no cárcere da Coruña e en liberdade vixiada ata o seu exilio a México no 1955.
O inefable Queipo de Llano, que polas noites peroraba na radio dos golpistas, utilizaba unha linguaxe na que mesturaba o machismo máis explícito cun pretendido sentido do humor. Como exemplo algúns parágrafos do emitido o 16-3-37:

En cuanto a Angelita Galarza [ Ángel Galarza, socialista, ministro de gobernación] ya sabemos todos que es un caso patológico de perversión y sadismo. Entre el Canallero [ Largo Caballero, presidente do goberno] y Angelita Galarza no sería fácil la elección, por más que es notorio que cuando una mujer sale mala, es cien veces peor que el hombre malo [...] Yo ya he dicho en otras ocasiones, que aparte de los “snobs” sólo figuran en las filas comunistas los perversos o los pervertidos. Y también los idiotas, como el hijo de Ossorio y Bigardo [Ossorio y Gallardo, ministro na monarquía e embaixador da República] pero la cara de idiota que se gasta el niño [...] José Antonio Aguirre [lehendakari vasco], el chocolatero, individuo tonto...

Esta linguaxe tamén se extende polos xornais. O Diario de Pontevedra (23-1-37) titula: No pierden las mañas. Los marxistas huídos a Francia se dedican a cometer atracos. Ou El Progreso, tamén de Pontevedra, (16-12-36), Las mujeres rojas son peores que los hombres. El Daily Express publica un artículo respecto a la actitud de las mujeres españolas rojas y dice que se muestran tan sanguinarias y ejecutan mayores crueldades que sus propios camaradas.
Neste panorama, é comprensible que cando deteñen a un pobre limpabotas de Bouzas, a nova se redacte do seguinte xeito:...limpiabotas, reclamado como maleante, beodo, vicioso, blasfemo, promovedor de escándalos públicos y pordiosero grosero. (El Pueblo Gallego, 19-12-37).
Pero non pensemos que os organismos oficiais na súa propia documentación están á marxe deste xeito de utilización da linguaxe, nos informes sobre detidos en Pontevedra, elaborados pola Guardia Civil, Comisaría e outros, podemos atopar escritas xoias como as seguintes (poño só as iniciais dos nomes ): Carlos G.S. Es anormal, alcohólico y sifilítico. Otilia M.P. :...informa la Guardia Civil: Que con motivo de ser imbécil no se puede apreciar su ideal. (AIMN. Ferrol)
Nos propios informes internos de Falange, podemos atopar un do Servicio Provincial de Información e Investigación, xa no ano 1945 e que, referido a un antigo oficial da Garda Cívica pontevedresa, afirma : El rumor público lo conceptuaba de invertido sexual.
Esta asociación entre os republicanos -reducidos pola propaganda franquista a “los rojos"- coa inferioridade mental, os comportamentos antisociais e inmorais, a falla de ideais... e a consideración da inferioridade da muller como posuidora dunha mentalidade infantil e animal, capaz dos instintos máis crueis e depravados cando desaparecen os freos impostos pola sociedade, toman carta de natureza “científica” nas teorías do psiquiatra militar Antonio Vallejo Nájera. Este personaxe levou a cabo "investigacións" no campo de prisioneiros de S. Pedro de Cardeña (Burgos) mediante o Gabinete de Investigaciones Psicológicas, dependente da Inspección de Campos de Concentración de Prisioneros, así como con mulleres do cárcere de Málaga. Tamén escribiu libros con títulos tan suxerentes como: Eugenesia de la Hispanidad y regeneración de la raza ou Política racial del nuevo Estado.Foi catedrático de psiquiatría e membro da Real Academia de Medicina.

A linguaxe do odio (2) o xeneral Pozas.

2009-12-25T20:36:00.005+01:00

Pé de foto:
Pozas -nombre que será insulto, imperdonable en los días futuros- conversa en el frente de Aragón con la chusma internacional, mientras su amo, el apache de la gorra, vigila sus palabras.

O xeneral de cabalería Sebastián Pozas, masón, fora director xeral da Guardia Civil; cando o golpe militar permaneceu fiel á república e contribuíu en gran maneira a manter a parte da mesma na obediencia ao goberno legal. Máis tarde ocupou o cargo de ministro de gobernación. Morreu no exilio mexicano en 1946.
Precisamente a permanencia na lealdade republicana é algo que non lle perdoarán nunca. Será considerado desleal e sometido aos ditados de mandos estranxeiros. No xornal El Pueblo Gallego (16-1-38), atopamos párrafos como:

No hay otro hombre en la Historia del Mundo que merezca, con mayor razón, el estigma de infame; no ha existido militar alguno menos digno del uniforme que vestía. [...] En el balcón y en la plaza hay, junto al que fué general y aún se llama Pozas, un sujeto mal encarado y una dama con rostro de esquina a medianoche...

Pé de foto:

El llamado general Pozas vocifera desde un balcón lo que le dicta el repulsivo tipo de la gorra y la corbata a cuadros, que disfraza su apachismo internacional con atuendo de chulo marxista.

A guillotina de Genaro Puga

2009-12-14T22:01:00.002+01:00

Un dos primeiros asasinados na capital pola modalidade do “paseo”, foi o industrial Genaro Puga Sánchez, ebanista, propietario dun taller con comercio de venda de mobles na rúa Real de Pontevedra. Tiña 46 anos. Algunha testemuña lémbrao facendo garda no goberno civil un dos días previos ao golpe.
Na Pontevedra de despois do triunfo electoral da Fronte Popular, correuse o rumor de que Puga fabricara unha guillotina e, nas liortas dialécticas entre adversarios políticos, algúns aventuraban como destinatarios da mesma a coñecidos dereitistas. Non tardarían en pasar factura pola real ou suposta guillotina.
As testemuñas apuntan que, neste caso, non foi obra de “cívicos” senón dun grupo de falanxistas moi activo nos primeiros días tras o golpe. Na madrugada do nove de agosto de 1936 apareceu o seu corpo nas lindes entre Bora e Mourente. Uns din que o tiraron ao río Almofrei dende as pontes de Bora; a versión que aparece nos xornais é que apareceu “próximo a un regato que existe en la carretera de Orense, en el límite entre las parroquias de Mourente y Bora” (El Pueblo Gallego, 12-8-36) ou sexa na zona das Eirós.
O cadáver presentaba un tiro na noca con orificio de saída por un ollo. Pero o que máis impresionou ás persoas que viron o cadáver foi que o seu corpo estaba cheo de “pinchazos”, no que se apunta como o resultado da tortura para que dera conta do paradeiro da dita guillotina...
O cinismo dos redactores do xornal falanxista antes citado permítelles rematar a noticia coa seguinte frase: Descanse en paz y reciban sus familiares nuestro pésame.
Un ano despois, a Comisión provincial de incautación de bens manda instruír expediente sobre declaración de responsabilidade civil contra Bibiano Fernández Osorio Tafall, Aurelio Marzoa e Genaro Puga.

A linguaxe do odio (1): Azaña

2009-12-06T11:54:00.003+01:00

A descualificación dos adversarios é unha constante nas liortas políticas, pero, nos anos do medo, o insulto puro e duro era moeda de uso corrente. Dende os xornais ata os informes oficiais pasando polas inefables charlas radiadas de Queipo de Llano, os ataques á República tomaban corpo denigrando ás personaxes máis destacadas da mesma. Nesta primeira entrega, falaremos dun intelectual e político que foi branco das iras dos sublevados: Manuel Azaña. Non viñan de novo os ataques a Azaña, o propio Unamuno dixera, no ano 1931, que era un escritor sen lectores e que sería capaz de facer unha revolución para que o leran.
Os xornais pontevedreses, baixo unha férrea censura ou órganos falanxistas como o antigo xornal portelista El Pueblo Gallego, tamén toman parte na campaña.
Precisamente este último xornal vai publicar, o 24 de xuño de 1938, o debuxo que ilustra este artigo: Azaña caricaturizado de demo sobre un chan formado por caliveras.
Cando os diarios de Azaña foron roubados ao seu cuñado Cipriano Rivas Cheriff, cónsul de España en Xenebra, por un funcionario que se pasou ao bando franquista, o servizo de propaganda dos sublevados vai utilizar algúns deles para denigrar ao dirixente republicano. Unha das formas máis curiosas de facelo é a seguinte: unha suposta análise grafolóxica da súa letra. Así o fai El Pueblo Gallego (21-8-37) : logo de afirmar que os cadernos chegaran á “zona nacional” por camiños que non se podían revelar, deles podía “deducirse con exactitud el pensamiento íntimo del abominable político” e un “ gran profesor” analiza a “ letra del monstruo”.
A continuación escribo algúns parágrafos que resultan da análise feita polo anónimo grafólogo:

Hombre bilioso y cardíaco: letra temblorosa, vacilante y tortuosa [...] Insensible a todo aquello que no lesione su soberbia. Refractario a la ternura y al amor. Propicio a grandes desmayos y a depresiones nerviosas. Gustos femeninos: ausencia de rasgos fuertes en la escritura. Voluntad entregada a quien le adule. Aficiones despóticas. Tiene signos definidos que acusan la piorrea crónica [...] El poder le sirvió, ante todo, para satisfacer sus instintos sádicos. El hombre oscuro e impotente, que era carcoma del Ateneo o polilla de algún periódico confidencial, agigantado de pronto con la fuerza descomunal que da el Poder, fué un monstruo. [...] Azaña, amplificado en su pedestal de gobernante, descubrió las anormalidades características de un producto de íncubo.

Como se ve, todas as características que a propaganda franquista repetía de xeito incansable sobre a figura do presidente republicano: monstruo, afeminado, soberbio, sádico, impotente...aparecen no texto que hoxe comentamos.

Pontevedra, Granada, con Lorca ao fondo...

2009-11-27T18:14:00.003+01:00

As novas dos xornais con motivo das escavacións da fosa na que se cree que está enterrado García Lorca, fanme lembrar un recorte que gardo dende fai anos, trátase do artigo dun falanxista, Luis Hurtado Álvarez, titulado “A la España Imperial le han asesinado su mejor poeta”. A existencia do mesmo non constitúe ningunha novidade pois foi publicado en varios xornais falanxistas no ano 1937. Tamén na internet diversos sitios, moitos deles falanxistas, fanse eco do mesmo.
Copio algúns parágrafos:

Conmovido por esa sucesión de formas que solo la vida puede ofrecernos, en estos días furiosos de lluvia, de sol encadenado, en lo más íntimo de mi ser ha empezado a dolerme tu muerte [...] Yo afirmo solemnemente, por nuestra amistad de entonces, por mi sangre derramada en la más altiva intemperie de un campo de batalla, que FALANGE ESPAÑOLA no tomó parte en tu muerte [...]Tú hubieras sido su mejor poeta; porque tus sentimientos eran los de FALANGE: Querías Patria, Pan y Justicia para todos [...] A la España Imperial le han asesinado su mejor poeta. FALANGE ESPAÑOLA, con el brazo en alto, rinde homenaje a tu recuerdo lanzando a los cuatro vientos su PRESENTE más potente

e remata co consabido ¡ARRIBA ESPAÑA! (Todas as maiúsculas están no orixinal).
Do autor pouco se sabe agás o que algúns afirman de que foi o autor da célebre consigna: Si eres español, habla español. Leo de xeito repetido que o artigo foi publicado no semanario Antorcha de Antequera en marzo de 1937 e que o seu director, Nemesio Sabugo, foi detido polas autoridades militares. Houbese ou non detención, o certo é que foi publicado tamén en Unidad (11-3-37), Voz de las CONS (5-4-37) e en El Pueblo Gallego, daquela xornal oficial da Falange editado en Vigo (23-3-37) e do que procede o recorte que gardo e que copio nesta entrada.
Tanto en Pontevedra como en Granada a resistencia ao golpe militar foi pouco duradeira e a represión moi dura. En ambas localidades xogaron un papel destacado como dirixentes nas labores represoras dúas persoas non falanxistas: Víctor Lis, deputado calvosotelista e Ramón Ruiz Alonso, exdeputado de Acción Popular e xefe do grupo que, o 16 de agosto, vai buscar a García Lorca á casa dos Rosales, falanxistas que protexían ao poeta. Na madrugada do 19 de agosto fusilaban a Lorca, logo de que Queipo de Llano dera a súa conformidade: Que lle dean café, moito café.
No ano 1967, Ruíz Alonso dicíalle a Ian Gibson que el só cumpriu ordes levando a Lorca ao goberno civil.
Víctor Lis o 15 de outubro de 1936 declara: ...que en el día de hoy y cumpliendo órdenes del Señor Primer Jefe de la Comandancia fué en unión de tres Guardias Cívicos a proceder a la detención del señor Prego... (ARMN. Ferrol).
Os dous obedecían ordes...

El Pueblo Gallego, 23-3-1937.

Lecturas patrióticas (2)

2009-11-10T20:43:00.002+01:00

O debuxo de Oliste (¿Olimpio Liste?) recrea o castigo que España lle inflixiu ao “látigo ruso”; como escribe José Iglesias:

El látigo ruso sufrió en España monstruoso desengaño. Nuestra patria, a través de la historia, siempre fué invencible. [...] España es invencible. No muere. Es inmortal. Esto nos lo dice la Historia a través de la corriente de los siglos. Observémosla. Reflexionémosla. ¡España jamás se humilló a látigos extraños!

E o autor repasa os feitos de Numancia, Sagunto, Tarifa, San Quintín, Dous de maio, Bailén, os sitios de Zaragoza, O Callao, Arapiles... E con esta última xesta da guerra civil, salva ao mundo do “sovietismo rojo” porque

Está demostrado que nuestra Patria por privilegio divino, es el pueblo de los grandes destinos. [...] ¡¡España!! Eres la predilecta del Cielo para llevar a cabo en el Mundo las más grandes proezas, gestas y epopeyas...[...] El Cielo parece que ha dispuesto que España fuese una Nación privilegiada por excelencia y predestinada a servir de lazo y amor fraternal en el Mundo, puesto que, por el Norte, está abrazando a Europa; por el Sur, abre su corazón al Continente Africano, en el que ha llevado a cabo una gran empresa de colonización; por el Este, besa al Mediterráneo que ha sido el Mar de las luces, y, por Oeste, abraza fraternalmente a Portugal, y abre también con ternura sus brazos al Continente Americano, que ella ha descubierto, llevándole la civilización y el progreso.

Pero dentro de toda esta apoteose de elevado patriotismo, José Iglesias deixa asomar a súa vea ecoloxista e adica varios parágrafos a aconsellar o fomento do arborado e, sobre todo, dos paxaros:

¡Sed amigos de los pájaros! Ellos os pagarán con creces tales cuidados. La agricultura será defendida. Y con sus cantos y gorjeos proclamarán la cultura y el progreso de vuestro pueblo y de la Patria.

Lecturas patrióticas

2009-10-29T19:52:00.003+01:00

O antigo concello de Xeve (Pontevedra) conta con dous fusilados tras consellos de guerra celebrados en Pontevedra, trátase do mestre de Verducido Eduardo Emilio Muíños Búa e do albanel Manuel Dios Costado; os dous contaban con 39 anos e foron fusilados no alto da Caeira o 2 de decembro de 1936. Tamén hai referencias á morte de Rafael Abelleira Cobas o 16-6-38. Así mesmo foi escenario da morte e enterramento de seis paseados procedentes doutras zonas (véxase neste mesmo blogue ¿Enterrados en Xeve?) e dos que, por testemuños recollidos ultimamente, podemos afirmar que non foron asasinados na Ponte do Couto (Tenorio), senón nun descampado xunto á carreteira que vai de Xeve a Campo Lameiro; dato este que concorda máis cos diversos testemuños sobre os feitos. Case ao tempo que tiña lugar a fallida exhumación da presunta fosa común do cemiterio de Tenorio, morría sr Daniel, supervivente das persoas que foron obrigadas a levar cos seus carros estes cadáveres para ser enterrados entre a igrexa e o cemiterio de santo André de Xeve.
Nesta actividade represiva, “baixa” se a relacionamos coa intensa actividade societaria daquel concello, deberon ter influencia dúas persoas: o crego de s. André, don Manuel Ogando que tivo unha actitude de defensa dos seus feligreses e o xefe de Falanxe e alcalde, José Iglesias Rodríguez.
Deste último e das súas publicacións, trata hoxe esta entrada.
José Iglesias era mestre de S. Andrés e -aparte dunha serie de libros con títulos como: “Pepito el Bebé”, “Pepito el Infante”, “Pepito el Valiente” ou “ Pepito el Estudiante”, autorizados polo ministerio de Educación Nacional para a súa publicación, venda e uso nas escolas de 1º ensino no ano 1939 -publicou dous folletos de alto contido patriótico: “La España Triunfal. ¡¡Gloria a Franco!!” do que foron adquiridos 500 exemplares polo concello de Pontevedra ( Sesión permanente do 30-09-1937) e tamén o titulado “Lecturas patrióticas para los heroicos soldados de Franco”, editado no 1938 e impreso por Artes Gráficas, imprenta situada na rúa Charino, 7 e que fora "La Popular", propiedade do fusilado Ramiro Paz e incautada pola Falanxe. A lectura desta obra foi recomendada polo Ministerio de Defensa Nacional (BOE 14-12-38) para clases e soldados.
Neste folleto de 36 páxinas, rebosante do ardor patriótico propio do momento, faise un repaso de xestas militares, gabanzas ao exército e consellos aos soldados.
Para mostra do ton (¡ollo á adxectivación!), copiamos o seguinte parágrafo:

¡ Hemos ganado la guerra! ¡Hosanna!. ¡ Gloria a ti, Ejército de Franco, Ejército valiente, leal, sufrido, cordial, sobrio, humano, noble, disciplinado, subordinado, valeroso, tenaz, bravo, indomable, heroico, abnegado, estoico en el fragor del combate, recio de corazón, fuerte y templado de alma!...
Has ganado una de las guerras más trascendentales que han visto los siglos. Aniquilaste a las hordas salvajes de Rusia. Salvaste a España y a 2000 años de civilización cristiana. Afianzaste la paz en el Universo. El Mundo te admira. España te aclama. La Patria hierve de gratitud hacia ti... ¡ Salve glorioso Ejército de Franco, Salve!

Bruno, "o alemán"

2009-10-04T18:31:00.006+02:00

Cando se fala da represión nas terras do Morrazo, un nome está presente na boca de todos: Bruno “O alemán” ou tamén, “o capitán Bruno”. Quen isto escribe leva tempo tentando achegar datos sobre este personaxe pero a tarefa non é doada, resulta difícil separar a lenda da realidade polo que imos escribir sobre o documentado.

O seu nome era José Bruno Schweiger Damboech, orixinario de Munich, vivía en Marín onde, segundo testemuñas, traballaba de enxeñeiro; un irmán seu de nome Juan foi nomeado polo claustro do instituto de Pontevedra, en novembro do 36, como axudante interino de alemán. Bruno estaba casado [ ver aclaración] coa mestra Fermina Gutiérrez de Soto, irmá do coronel de Estado Maior Fermín Gutiérrez de Soto que, no momento do golpe e sendo comandante de E. M. tivo unha destacada actuación na conspiración militar e na sublevación na Coruña. Fermina será nomeada inspectora en Pontevedra

por su sólida cultura- y no digamos, por innecesario, que también por su compenetración absoluta con los principios que son base de la enseñanza primaria en el nuevo Estado- habrá de desempeñar las funciones del cargo con que se la honra, con la mayor eficacia (Diario de Pontevedra, 23-2-39).

A actuación de Bruno nas tarefas represivas céntrase nas primeiras semanas logo do golpe militar, aparecendo como cabeza visible das brigadas de falanxistas que actúan en Marín, Cangas, Moaña...

A primeira falanxe de Zapadores de Marín (integrada por falanxistas do Morrazo, Pontevedra, Porriño...) incorpórase á fronte de Asturias no mes de novembro de 1936 e en xaneiro do 37 súmaselle outra falanxe, quedando formada a 1ª Centuria de Zapadores de Falange Española Tradicionalista y de las JONS de Marín da que Bruno Schweiger é xefe. O 21 de febreiro do 37 é ferido gravemente polo que, un ano despois, se lle concede a "Medalla de Sufrimientos por la Patria".

Con motivo do bautizo da súa segunda filla viaxa dende a fronte a Marín en novembro do 38.

Algúns dos membros desta centuria envían encendidas crónicas onde non faltan gabanzas a Bruno, tal é o caso de Amancio Landín Carrasco que, no Diario de Pontevedra do 21-10-1937, escribe parágrafos como os seguintes:

Y esta es precisamente su aspiración, cuanta más sangre se derrame, cuanto más muerda el dolor, aunque involuntariamente por sus mejillas se deslice una lágrima, interiormente su alegría es mayor porque son españoles y entienden de satisfacción del deber cumplido [...] Y a vosotros Jefes, también sabremos agradeceros la labor que habéis desarrollado en las horas difíciles; a ti Bruno, don Bruno como respectuosamente te llaman los muchachos, que todavía con las carnes desgarradas en un trágico 21 supiste venir a nuestro lado, para llevarnos por las gloriosas rutas que nos conducirán a la etapa final.

Fai unhas semanas chegaron ás miñas mans testemuños dunha actuación de Bruno en Pontevedra capital: o 13 de agosto de 1936, acompañado dun coñecido falanxista pontevedrés, preséntase na rúa Don Filiberto buscando ao xastre Raimundo Rodríguez Neira; como queira que non se atopa nesta casa, diríxense ao bar Capacho onde residía. Raimundo négase a subir ao coche e fuxe, dispáranlle, pide protección inutilmente a unha parella de gardas de asalto que facían garda en Correos. Detéñeno e lévano nun coche. O seu cadáver aparece ao día seguinte en Marín cun tiro na noca. Fora paseado na Cruz de Maceiras, sitio habitual de actuación das patrullas represoras.

Logo de rematada a guerra, Bruno Schweiger vai vivir para Vigo.

Publicidades (3)

2009-09-21T21:30:00.009+02:00

O 29 de marzo de 1939 os xornais daban conta das manifestacións de xúbilo pola toma de Madrid. Mussolini declaraba que esta era unha data grande para a historia da humanidade; en Alemaña reinaba a satisfacción e en Portugal despertábase “un exaltado regocijo popular”.
En Pontevedra, na tarde do día anterior, unha manifestación presidida polas xerarquías de Falanxe e autoridades locais recorre as rúas e, no templo de San Francisco, cántase un “Te Deum” e unha Salve pronunciando un padre franciscano “una breve pero elocuentísima y patriótica oración”. Algúns comerciantes tamén se sumaban cos seus anuncios ás celebracións.

A “sidra española” El Gaitero anima a celebrar os “triunfos nacionales” e este ambiente de xúbilo patriótico aprovéitao o ponche La Gallega para poñer un anuncio en galego que, a pesar da súa ortografía, non deixa de ter mérito.

Bebe, rojo, bebe.

2009-09-08T20:15:00.002+02:00

Nos anos do medo non se pode dicir que a calidade poética alcanzase altas cotas, o que si destacaba nos ripios dos vates que se arrimaban ao carro dos vencedores era a burla e o odio. No Diario de Pontevedra do 26 de xuño de 1937, un tal E. Rey Seoane publica un poema co título que encabeza esta entrada: Bebe rojo, bebe. Está adicado ao panadeiro Corbacho, perseguido de las masas...del Frente Popular (nótese a finura do xogo de palabras). ¿Sería o tal Corbacho o dono da panadería na que, polas noites, se reunían compoñentes dos grupos que se dedicaban a sementar o terror en Pontevedra despois do golpe?.

O poema é o seguinte:

Rojo de la retaguardia

que entre nosotros te mueves,

que gozas de nuestra calma

y nuestro anhelo no sientes;

rojo, al cual alegrarían,

de haberlos nuestros reveses

y que el sábado escuchaste

con rabia nuestros cohetes.

Rojo, Bilbao ha caído

y Santander se estremece.

Aún el júbilo me embarga

lo mismo que a ti la fiebre.

Bebe conmigo, rojillo.

Bebe, bebe.

Bebe, rojo, y traga quina;

deja que la radio suene

noticiando los avances

de nuestras invictas huestes.

Oye el himno de Falange

que es para ti miserere.

No apagues el aparato.

Si sus sonidos te hieren,

disimula la congoja

fingiendo que estás alegre.

Alza la vista. Los hombres

deben mirarse de frente.

No me desaires, rojillo.

Bebe, bebe.

Rojo de la retaguardia

que entre nosotros te mueves;

el que ostenta la divisa

de una España que no siente;

que finge quererla mucho

y entre las sombras la hiere:

ya sé que este vino, rojo,

vino que me sabe a mieles,

es para tí como acíbar;

que al gustarla palideces.

No importa. Trágalo, trágalo;

púrgate que te conviene.

Aún tienes que sufrir mucho.

Bebe, bebe.

Resistentes (I)

2009-08-27T13:26:00.003+02:00

Hai uns días o amigo Carlos Solla, no seu interesantísimo blog O embigo do becho, contábanos en "UHP, conto calado" a reacción duns veciños de Cerdedo fronte a uns requetés; a lectura do mesmo doume a idea de dar a coñecer, de cando en vez, actitudes, feitos, etc. que, nos anos do medo, significaron, en maior ou menor grao, posturas de oposición ao réxime franquista.
Lendo o nº 24 (1943) do Boletín de Educación da inspección de 1º ensino de Pontevedra, atopei un artigo do oficial instrutor xefe, Fernando Ávila Gallego, que fala do encadramento no Frente de Juventudes do alumnado das escolas primarias. Non en forma de tumulto, como no caso relatado por Carlos, pero si dun xeito de resistencia pasiva, translúcese a oposición de moitos pais e mestres á obrigatoriedade de que todo o alumnado matriculado nas escolas primarias se afiliase á organización xuvenil falanxista.
Como recorda o camarada Ávila, a lei fundacional do Frente de Juventudes (BOE 7/12/1940), no seu artigo 10, establecía taxativamente: Todos los alumnos de los Centros de Primera y Segunda Enseñanza, Oficial y privada, forman parte del Frente de Juventudes.
A continuación transcribo algúns parágrafos do citado escrito; coido que sobran os comentarios:

La mayor parte de los Maestros han cumplido ya, o están cumpliendo, lo ordenado por la Ley fundacional del Frente de Juventudes; pero hay algunos que aún no han empezado esta labor y quiero hoy significarles la necesidad de cumplirla en toda su extensión. No caben disculpas: todo alumno que reciba enseñanza primaria queda obligado a suscribir el boletín de encuadramiento en el Frente de Juventudes; la oposición del padre no debe ser obstáculo para el Maestro, como tampoco debe serlo la disculpa que algunos ponen de: “que al encargarse de encuadrar a los alumnos y darles las enseñanzas propias del Frente de Juventudes, SE ENFRENTAN [maiúsculas no orixinal] con el pueblo, o con determinados elementos del mismo”.

El Maestro se encuentra ante una Orden, emanada de la más alta Magistratura de nuestro Estado y ha de cumplirla, pese a quien pese, no hemos de olvidar que nos encontramos en un período revolucionario y que “la revolución es tarea de una minoría inasequible al desaliento”. Es necesario hacer ver a esos padres reacios, que al oponerse al encuadramiento de sus hijos en el Frente de Juventudes, se declaran en rebeldía ante el cumplimiento de una ley dictada por nuestro Caudillo; que quien tal hace, es enemigo de Franco, y, por consiguiente, enemigo de España, postura que nosotros no podemos tolerar y que será sancionada debidamente por quienes corresponda. Esperamos que sean comprendidos nuestros propósitos, y evitada toda ocasión, siempre dolorosa, de proceder enérgicamente con quienes nos combatan.

O artigo remata cunha referencia ao horario das ensinanzas do Frente de Juventudes e que era, semanalmente, o seguinte: 2 horas para Educación Física, 2 horas a Educación Premilitar e 1 hora e media para Educación Política.

Albino Sánchez Leiro "O Perrita"

2009-08-17T23:02:00.002+02:00

...vestido con zapatos negros, traje azul marino, camisa blanca y calcetines negros

Así é como se describe o vestiario do cadáver doutra das vítimas fusiladas no km 1 da Avda de Bos Aires (¿Cando deixaremos de utilizar o incorrecto Avda do Uruguai?), o día 17 de abril de 1937. Era un fontaneiro-follalateiro da zona do Burgo, xa na parroquia de Lérez (J.B. Andrade 102), chamado Albino Sánchez Leiro “O Perrita”.
Fora detido o 11 de setembro do 36, logo de andar fuxido polos arredores da capital. Ao longo deste mes de setembro, hai constancia de diversas declaracións súas que “ hace espontaneamente” e nas que relata feitos sucedidos no goberno civil nos momentos do golpe militar e relaciona unha serie de persoas que

han tomado parte activa en contra de la acción del Ejército español, como asimismo denuncia la propsición (sic) que en determinada ocasión se le hizo para que atentase contra la vida del comandante señor Vila.

En relación con esto último, conta que, despois do 16 de febreiro do 36, no Centro Obrero, Manuel Corbacho (Manuel González Corbacho), Antonio Fandiño e Amoedo (Manuel Amoedo Nogueira), informanlle de que tiñan planeado o asasinato do comandante Vila e lle ofertan cincocentas pesetas para que os acompañase; como se negara, foi ameazado para que non denunciase os feitos; tamén informa da composición do “Radio del Partido Comunista” sendo os membros do secretariado: Manuel Ruibal, Corbacho, Manuel Martínez e Manuel Villaverde.
O 17 de decembro, no xulgado militar, desdíse das anteriores declaracións e remata afirmando:

Hace constar que si declaró falsamente lo que queda rectificado fue porque le amedrentaron en la comisaría de esta Capital diciéndole que si no contestaba afirmativamente cuanto le fuera preguntado, Mirón [coñecido e temido compoñente da Garda Cívica] le daría una paliza.

As declaracións dalgún veciño afirmando que o vira con armas o 20 de xullo xunto ao cuartel de Asalto no Burgo, e os informes de conduta desfavorables, agravan a súa situación. Vexamos uns parágrafos do informe da Comisaría de Vigilancia:

individuo peligroso que intervenía de manera activa ejerciendo coacción violenta y amenazadora en cuantos conflictos y boycots planteaba en esta Capital el elemento obrero sindicado; está considerado como uno de los elementos de acción más decidida y peligrosa; prestó y puso su actividad contra el Movimiento nacional de julio último y el día 20 del citado mes fue de los que permanecieron en el gobierno civil donde se proveyó de armas...

Era de ideoloxía comunista. Procesado na causa 115/37, é acusado de rebelión militar. O xuízo celébrase o 17-2-37 sendo o seu defensor o alférez de artillería Feliciano Gómez. A súa liña de defensa foi manifestar a falla de formación do seu defendido o que o facía influenciable.

...estos desgraciados Sánchez y Fariña, sin instrucción, lanzados por unas doctrinas que no comprendían y que les inculcaron unos cuantos dirigentes, casi siempre por su inconsciencia, irresponsables, estos procesados son los verdaderos tipos del delincuente de ocasión, merecedores de una mayor benevolencia al ser juzgados [...] Albino Sánchez es un desgraciado analfabeto esclavo de su propia ignorancia [...] ¡ Piedad para esas mujeres y esas madres que esperan el fallo del Tribunal con la esperanza puesta en esa benevolencia!.

Logo da condena a morte, o defensor pide o indulto afirmando que

...deja en la mayor de las miserias a una madre anciana que cuenta con otro hijo incorporado a nuestro glorioso Movimiento y que pelea en las filas de la Legión.

Xunto con varios compañeiros é fusilado ás sete da mañá do 17-4-37, logo de casar, antes de entrar en capela no cuartel dos cívicos, con Carmen Casalderrey Dios, coa que tiña 2 fillos. Recibe tres feridas por arma de fogo no tórax, figurando na partida 82 do Rexistro Civil como causa da morte colapso cardiaco. Recibe sepultura en San Amaro e, a día de hoxe, repousa no cemiterio de Lérez.

Documentos para a historia de Poio (1936-1939)

2009-08-08T17:51:00.002+02:00

Fai algúns meses, neste blog, facía votos para a pronta publicación do libro que o compañeiro Andrés Dacosta estaba preparando, sobre a historia de Poio nos anos inmediatamente posteriores ao golpe militar franquista.
Días atrás asistimos a un acto, no Casal de Ferreirós, no que se presentou dito libro, co título de : Documentos para a Historia de Poio (1936-1942), editado por Alén Miño Edicións.
As persoas que traballamos na investigación deste período, sabemos das dificultades de todo tipo que se nos presentan e do perigo de incorrer en erros, por desgracia presentes nalgunhas publicacións, como a frivolidade interpretativa, o seguidismo acrítico- cando non copia descarada- doutros autores, as posturas maniqueas e partidistas, etc.
Lonxe do anterior, Andrés Dacosta opta polo rigor metodolóxico e a utilización axeitada das fontes. Preséntanos un corpus documental sobre Poio e as súas xentes neste período de sete anos, no que a presencia do autor só se nos fai visible para contextualizar ou precisar cada un dos documentos. Non é, polo tanto, un relato divulgativo da época – animo ao autor a facelo – senón un conxunto documental que servirá para suscitar variadas liñas de investigación: a mecánica da represión, a moralidade, os informes de conduta, a Guardia Cívica, o papel da muller...
Para os que compartimos liñas de traballo con Andrés, foi un día de ledicia a publicación deste libro que ven a cubrir unha lagoa na investigación nesta comarca.

Incautacións de bens: Juventud Lerezana.

2009-07-22T14:17:00.003+02:00

Unha das facetas da represión económica levada a cabo logo do golpe militar, comprende a incautación dos edificios pertencentes a entidades consideradas como desafectas polo novo réxime. O 13 de setembro de 1936, o xeneral Cabanellas, presidente da Junta de Defensa Nacional, asina un decreto que no seu preámbulo dicía:

... ha culminado el antipatriotismo en la formación de entidades que, bajo apariencia política, envenenaron al pueblo con el ofrecimiento de supuestas reivindicaciones sociales, espejuelo para que las masas obreras siguieran a sus dirigentes, quienes las aprovecharon para medrar a su costa, lanzarlas a la perpetración de toda clase de desmanes y cristalizar al fin en la formación del funesto llamado Frente Popular...

No artigo 1º declara a ilegalidade das organizacións integrantes da F.P. ou que tomaran parte na oposición ó golpe e, no 2º, decreta a incautación dos bens mobles, inmobles, efectos e documentos dos mesmos, pasando a ser propiedade do Estado.

Na comarca de Pontevedra, as entidades con bens propios son, fundamentalmente, as de carácter agrario e no expediente de responsabilidades políticas procedentes de entidades marxistas, figuran as seguintes: Caja Rural de Lérez, Sociedades de Agricultores de Bora, Lérez, Salcedo e Mourente, Sociedades de Agricultores e Obreros de Marcón e Tomeza e Juventud Lerezana.

Esta última é a única que non ten carácter agrario pois é unha sociedade recreativo-cultural, fundada o 2 de maio de 1929 e que no seu regulamento (art. 16) afírmase:

Siendo una de las principales misiones de esta colectividad difundir la cultura, el local social permanecerá abierto todas las noches para que los socios puedan dedicarse a la lectura de libros, revistas...

Non vai ser ata o 23 de xullo de 1933 que inauguren un local propio, construído a través dun exemplar mecanismo de contribución económica, traballo persoal e achega de materiais. O importe foi de 10447,50 pta.

Logo do golpe, os sublevados apodéranse do local e varios dirixentes lerezáns sofren nas súas persoas a represión.

Un informe do alcalde pontevedrés, Ernesto Baltar Santaló, datado o 27-9-37 (II Año Triunfal) fai unha serie de consideracións sobre as sociedades de agricultores acusándoas de extremistas e de obrigar ós seus membros a votar á Fronte Popular

...obligaban a seguir un ideario marxista, cooperando algunas de elllas, por no decir todas, al Socorro Rojo [...] Con respecto a la Sociedad Recreativa Lerezana, o “Juventud Lerezana” con cuya denominación es conocida, puede concretarse que tenía un carácter de sociedad recreativa, pero de las juventudes marxistas, concurriendo estas al local social, y siendo sus elementos dirigentes miembros de los partidos comunista y socialista.

A Comisión de incautación de bens, logo de expediente instruído polo xuíz de 1ª instancia, acorda o 7 de xullo de 1938, elevar o mesmo á comisión central de bens incautados con sé en Burgos. O expediente remata co acordo desta comisión (14-12-38), baseado no decreto-lei de 13-9-36, pasando o local a depender das organizacións do “Movimiento Nacional”.

Xa no ano 1944, a Comisión Interministerial Calificadora de Bienes Marxistas, en sesión de 20-9-44, acorda que a propiedade sexa da Delegación Nacional de Sindicatos de Falange Española Tradicionalista y de las JONS, inscribíndoa no rexistro o 4-10.1945.

No ano 1973, o local é adquirido pola Hermandad Sindical de Labradores. Por parte sindical asina Gervasio Martínez-Villaseñor e virtude de poder conferido polo secretario da Organización Sindical (sindicatos franquistas) Rodolfo Martín Villa e pola outra parte, Antonio Puig Gaite, Prohombre da Hermandad Sindical Provincial de Labradores y Ganaderos de Pontevedra, por certo entidade inexistente a estas alturas pois as Hermandades Provinciais foran integradas nas Cámaras Oficiales Sindicales Agrarias no 1947. O prezo pagado foi de 69200 pesetas.

Nota: Na actualidade, o local volveu ás mans dos veciños logo dun complexo proceso.

Por Dios, por la Patria y el Rey

2009-07-03T00:25:00.004+02:00

A Comunión Tradicionalista tivo unha certa presencia na Pontevedra dos anos trinta. Nos habituais transvases de militancia dentro da dereita pontevedresa, recibira aportacións procedentes da URD ( por exemplo a de José Torres Salgueiro, de Salcedo que funda o Círculo Tradicionalista) e mesmo nunha data tan avanzada como xaneiro de 1937, a Junta da Sección Femenina deste partido, acorda constituírse como asociación de Margaritas, facendo diversas achegas destinadas aos requetés da fronte.

As “margaritas” pontevedresas estaban presididas pola señorita Rosa Fernández Conde e integrada por damas de familias moi coñecidas da dereita local, en grande parte mulleres ou familiares dos dirixentes masculinos do carlismo. Así atopamos a Asunción Giráldez de Losada (Vicepresidenta), Luisa Vázquez de Silva (secretaria), Lucía Patiño de Novoa, Concepción Herreros Corrales, Mª Eugenia Muíños de Nores e outras con apelidos tan coñecidos como Mucientes, Lino, Puig, Arines, Losada, Hevia, etc que afirman traballar “con todo entusiasmo porque las Santas Tradiciones españolas vuelvan a imperar en España” (Diario de Pontevedra 23-1-37).

A recollida de donativos canalízase a través da organización Socorro Blanco Tradicionalista e, a modo de exemplo, no listado correspondente ao 19 de agosto do 36, aparecen cousas como: ¡Viva el requeté!, 10 pta; ¡Vivan los valientes!, 15; un requeté que da todo lo que tiene, 2,50...

A campaña de recollida de donativos acada o seu culmen coa expedición destinada aos Requetés Gallegos del Apóstol Santiago que combatían no Guadarrama e que, en agosto do 36, reciben os mesmos levados por unha expedición pontevedresa. A repercusión da mesma foi grande e estivo formada por dous vagóns, catro camións e tres turismos. Na súa saída ( 11 de agosto) foi despedida polo xeneral José Iglesias, aínda comandante militar da praza, e ía mandada polo alférez de complemento de artillería Enrique Munáiz.

Os 28 membros que a formaban eran maioritariamente requetés da capital e un dos turismos era o moderno Ford do contratista Santiago Vázquez Fernández ( irmán de Raimundo, Gilberto e Jorge, todos comprometidos cos sublevados).

No Diario de Pontevedra do 19-8-36 e asinada por L.C.M., figura a “Crónica de un requeté” na que nos conta as peripecias da expedición.

Na mesma figuran tres curas: Marcelino Torres Villar, Camilo Fontenla e Liborio Coco Morante. Os tres “van con el reverente deseo de ser incorporados a las filas de combate en el frente de Guadarrama”. A compoñente clerical e o papel dos curas no carlismo son ben coñecidos, M. García Venero (Historia de la unificación. Dist. Madrileñas. Madrid. 1972) escribe:

“El requeté, en cambio, era adoctrinado, en cierta medida por los capellanes que acompañaban a sus unidades.”

Pero deteñámonos na personalidade destes curas carlistas: Liborio Coco procedía de Cambados; Camilo Fontenla era coadxutor de S. Bartolomé e, segundo os xornais da época, ten un comportamento destacado na fronte, tanto de sacerdote como de soldado:

“D. Camilo es algo extraordinario en el frente [...] él es el ánimo y aliento del soldado en el solemne momento del combate [...] no atiende tan solo a los soldados que luchan por España, sino que corre con presteza en auxilio de los rojos que caen en la pelea, consiguiendo con su arrebatadora simpatía, reconciliar a algunos de estos.”

Fora voluntario á fronte “ formando con orgullo y honor en el puesto de vanguardia y de donde retornará cubierto de laurel y gloria”. ( El Progreso, 25-10-36).

Marcelino Torres Villar, orixinario da zona de Caldas, coñecido por Miss Clero polo seu físico, era consiliario do Requeté pontevedrés e vicario das monxas clarisas do convento de Santa Clara. Do seu fervor patriótico pode ilustrarnos o que escribe Evaristo Mosquera (Cuatro años a bordo de una isla. Ed. do Castro. Sada, 1984):

“ se ofreció [Torres] al Jefe del destacamento con estas o parecidas palabras: - Tengo un arma y puedo venir en cualquier momento que me llamen. No me importa dejar seco a cualquier rojo que aparezca.”

Outro cura na mesma onda carlista foi o rexente de Salcedo, Jesús García Gómez, que en outubro de 1936 pide autorización para marchar cos requetés á fronte de combate.

Non deixa de ser curiosa outra iniciativa dos tradicionalistas cando, nos primeiros meses do golpe, coidábase inminente a toma de Madrid e tendo en conta que

el estado de destrucción y miseria de un modo especial en el aspecto espiritual, en que ha de encontrarse Madrid, no es para sorprender a nadie conociendo a la furia masónica que allí ha imperado...(Diario de Pontevedra, 1-10-36)

propoñen a formación de equipos de varios sacerdotes preparados para atender as necesidades espirituais dos madrileños. Irían provistos dun altar portátil con todos os utensilios anexos, incluso “ Sagradas Formas con que alimentar a tantas almas ansiosas de recibir el Pan de los Ángeles”. Galicia tería asignado un altar presidido polo Apóstolo Santiago na glorieta de Cuatro Caminos; a xunta formada a tal efecto en Pontevedra estaba presidida polo comisario de guerra Álvaro Losada, xunto con Leopoldina García Solís, Rosa F. Conde, Rafael e Manuel Sáenz, Antero Marescot entre outros.

No momento do golpe, os carlistas tiñan o local na rúa de García Camba 3 e prestaban garda na emisora de radio local, o incremento de afiliados fixo insuficiente este local e trasladáronse a un edificio dos maristas en Campolongo. Para ingresar nas súas filas era necesario, en todo caso, “informes de sanas costumbres”. O instrutor militar era o capitán Martínez. A composición da Junta Carlista de Guerra en setembro do 36 era a seguinte: Comisario de guerra: Álvaro Losada Fernández; secretario xeral: César López Canabal e os delegados: de requetés, Emilio Lledós (capitán da G. Civil); de intendencia, Octavio Gómez Cervela; de sanidade, Enrique Marescot Iglesias; relixioso, Manuel Vázquez Millares; de propaganda e prensa, Manuel Artime Prieto; de facenda, Carlos Reguera; de ensino, Luis Pintos Fonseca; de investigación, Antonio Iglesias Garcés e inspector de requetés o capitán de infantería Alfonso Martínez. Tamén contaban cunha agrupación escolar tradicionalista da que foi presidente Hipólito Codesido. César López Canabal, personaxe moi coñecido entre os agricultores da posguerra, pronuncia unha charla radiofónica na emisora local (26-1-37) co título: Una Fe, una Patria, un Imperio. O seu irmán Jesús, tamén requeté, morre na fronte en setembro do 38. Na posguerra, Canabal ocuparía o cargo de secretario da Cámara Oficial Agraria (COSA). Tamén era carlista o tristemente célebre funcionario de prisións Fernando Lago Búa, director do penal de San Simón.

¡ Publicidades ! (2)

2009-06-07T19:39:00.003+02:00

Era o 31 de agosto de 1936, os xornais publicaban os listados coas entregas de ouro e xoias e outros donativos para o "glorioso movimiento nacional", tamén a relación de mestres suspendidos de emprego e soldo, os actos patrióticos de asistencia multitudinaria... Nas beirarrúas seguían aparecendo os cadáveres.
A situación requería novos artigos e os anuncios do Diario de Pontevedra pregoaban a oferta.

O home da foto: Luis de Sá

2009-05-25T21:46:00.003+02:00

A Mª Luisa de Sáa, filla de Luis, continuadora nas súas ideas e custodia da súa memoria. ¡Ánimo!

O primeiro de maio de 1936 tivo lugar na praza de touros de Pontevedra un multitudinario mitin. O fotógrafo pontevedrés Pintos, deixounos unha foto na que un home co uniforme das milicias, garabata, camisa arremangada ata os cóbados e man esquerda no peto, se dirixe á multitude. O home da foto é Luis de Sá Bravo ( na documentación consultada utilízase Sa, Sá ou Sáa), pontevedrés, nacido o 29 de decembro de 1909, mestre do pósito de pescadores da illa de Arousa, socialista e dirixente das xuventudes unificadas.

O xornal El País (2-5-36) ofrécenos a crónica do acto:

A continuación hace uso de la palabra el representante de las Juventudes unificadas, Luis de Sáa, que explicó el alto significado de la unificación juvenil proletaria haciendo un llamamiento a las juventudes campesinas para que se unan al movimiento juvenil.

Luis de Sá participara noutros mitins na campaña electoral de febreiro, como, por exemplo, os celebrados o domingo 3 de febreiro nos locais das sociedades agrarias de S. Xurxo de Sacos, Carballedo e Almofrei, en compañía de Alejandro Gama, Benito Méndez, Núñez Búa, Emilio Lois, Germán Pichel, Antonio Blanco e outros.

Nos días que preceden ao golpe militar participa, xunto con outros correlixionarios, na organización da defensa da república. Tras o éxito do golpe escóndese ata o mes de xuño de 1939 no que se presenta ás autoridades.

Como peza separada das causas 115 e 720 de 1937, instrúese causa contra Luis de Sá, Emilio Villar e Pastor Torres Paz, os dous últimos en rebeldía por estar en ignorado paradeiro. Actúa como Xuíz Instrutor o tenente de artillería Pedro Pereira Vilariño.

As declaracións de varios gardas de seguridade coinciden en sinalalo como un dos directores dos grupos que se formaron no goberno civil e o consabido informe da G. Civil, cualifícao coa reiterada frase: De mala conducta y antecedentes, comunista y propagandista de este ideal.

A testemuña C. Lois acúsao de ser elemento destacado das Juventudes Socialistas Unificadas e de estar no grupo que fixo explotar un petardo ao paso da procesión o día de Venres Santo e cantar a Internacional, cando aquela pasaba diante do local socialista en Santa María. Tamén afirma que, formando parte o declarante do servizo de orde pública ( garda cívica) ás ordes da G. Civil nos primeiros días do alzamento, andaron á súa busca sen atopalo.

A alcaldía de Pontevedra emite un informe onde o tacha de esquerdista, membro da Asociación de Trabajadores de la Enseñanza (ATE), presidente das Juventudes Marxistas Unificadas e xefe das Milicias Marxistas, apoderado nas eleccións de febreiro do 36 e

individuo exaltado y de peligrosidad por su propensión a la acción que en todo momento desplegó a favor de su ideario. En los sucesos revolucionarios de Julio de 1936 intervino en la requisa de armas efectuadas en esta capital, asistiendo igualmente a la organización de la defensa del Gobierno Civil, contra el Glorioso Ejército Nacional, como uno de los más destacados.

O informe da comisaría sobre a súa participación no mitin do 1º de maio, recolle os puntos importantes da intervención:

se congratula de la perfección del desfile que acaban de realizar las milicias y masas obreras por las calles de Pontevedra [...] Alienta a todos a seguir firmes en el ideal y la disciplina haciendo votos porque el primero de Mayo del año venidero, se pueda celebrar ya en pleno régimen auténtico de trabajadores [...] Y haciendo una invocación a la reunión de los trabajadores en un solo grupo y combatiendo al fascio, termina su discurso.

Na declaración ante o xuíz (o consabido relato exculpatorio pois había que salvar a vida), expresa como motivo da súa fuga o medo a ser “paseado”, xa que varios suxeitos se presentaran, o 22 de xullo do 36, nunhas casas que seu pai tiña no Camiño Novo, con esa intención; unha conversación posterior con Mirón (elemento significado nas tarefas represoras), reafírmao nas sospeitas.. Afirma que estivo oculto na casa do seu irmán Joaquín, nun oco practicado baixo unha ventá, non podendo enterarse das requisitorias que se lle fixeron. Tamén nega que estivera no Goberno Civil e que requisara armas na de Santos Villaverde. En canto á súa participación no referido mitin, afirma tomar parte nel por compromiso con xente da illa de Arousa, recoñece que dixo unhas cantas vulgaridades e

Hoy reconoce el dicente la equivocación de los puntos de vista sustentados y se siente arrepentido del mal que halla (sic) podido causar a España con su intervención en aquel acto, pues habiendo obrado de buena fe, no vuscaba (sic) sino el engrandecimiento de la Patria (AIMN Ferrol)

As testemuñas propostas por Luis de Sá corroboran, en xeral, a súa boa conduta, sorprendendo que unha delas, o padre franciscano Luis Fernández, veciño e coñecido da familia, afirmase non coñecer ao encartado e, polo tanto, ignorar a súa actuación, tanto como mestre como na súa vida pública e privada.

A causa celébrase o 26 de febreiro de 1940 sendo condenado a 12 anos e un día por un delito de auxilio á rebelión, pedindo o tribunal a conmutación por dous anos de prisión menor.

Luis de Sá aparecera na relación de mestres suspensos no cargo (BOP 1-9-36) e fora separado do servizo con baixa no escalafón. (BOE 11-5-40). Posteriormente reingresou no corpo.

A foto da ilustración foi elaborada a partires da que aparece en Museo de Pontevedra (editor) (1985): Pintos: unha vida na fotografía. 1881-1967 [Exposición coordinada por X. Henrique Acuña] Pontevedra: Museo de Pontevedra.

Constantino Gómez Rodríguez, mestre .

2009-04-17T00:13:00.002+02:00

Sobre o papel xogado polos mestres na II República e tamén sobre a represión que un elevado número dos mesmos sufriron logo do golpe militar, trataron en diversas publicacións os compañeiros Anxo Porto, Antón Costa e Xosé Manuel Cid, entre outros. En Pontevedra capital, foron varios os que pagaron coa súa vida o seu compromiso coas ideas de progreso e liberdade: Manuel Iglesias, Xermán Adrio, Benigno Rey, José Meis, Paulo Novás, Eduardo Muíños, José Cortés... e tamén Constantino Gómez, do que falarei hoxe, cando se cumpren 72 anos do seu pasamento.

Constantino nacera en Pontevedra no ano 1911, mestre nacional con destino en Setecoros (Valga) e veciño de Pontevedra.

O seu procesamento na causa 115/37 está directamente ligado á actividade do suposto grupo, cualificado polos sublevados como “Tcheka” do goberno civil de Pontevedra e polo intento de asasinato do gobernador Gonzalo Acosta.

Sobre estes feitos, o xulgado de instrución abre a causa 245/36, que se aporta á causa militar. Na mesma, consta que fora presentado na comisaría polo axente Cienfuegos, manifestando que, segundo testemuños que

de momento no están determinados y concretos, andubo (sic), antes de la declaración del estado de guerra, haciendo registros domiciliarios y recogiendo armas en unión de algunos otros, intentó asesinar al gobernador y encañonó así mismo a los Guardias y Agentes que allí se encontraban (AIMN. Ferrol)

Este é o núcleo da acusación que, en diversas declaracións, será completada con outros matices: compoñente dun grupo de “destacados Jefes sindicales y de las milicias rojas” do que era xefe Jacobo Zbarsky ou, como aporta o informe da comisaría (13-1-37):

Individuo afiliado a la Juventud Socialista y de los sistemáticos provocadores contra las personas de ideología derechista o que eran conocidas por sus creencias religiosas; fanático marxista que se distinguió por su actuación en los sucesos de julio último manifestándose activamente y con armas en el Gobierno Civil [...] Individuo de extremismo peligroso; maestro afiliado a Trabajadores de la enseñanza, de significación marxista.

As probas testificais coinciden na existencia dun grupo de persoas armadas no goberno civil e no malestar que produciu a decisión, tomada polo gobernador, de resignar o mando nos militares; tamén parece fora de toda dúbida o feito das ameazas e mesmo algún disparo contra Acosta. A declaración de Amancio Caamaño, presente no lugar ao lado de Acosta, e do mesmo gobernador que afirma o insultaron gravemente chamándolle traidor e que oíu dous disparos, coincide en liñas xerais coas das testemuñas da acusación. No que disenten é en atribuír a autoría ao acusado ou ao seu compañeiro Gonzalo Guillán.

Na causa actúa como defensor o tenente de artillería Jaime Aranda Totsans. O fiscal acusa a Gómez de formar parte da “Tcheka” do goberno civil cualificando o feito como un delito de rebelión militar.

Constantino Gómez manifesta ante o presidente do tribunal, que ten dous irmáns na fronte loitando a favor do exército, un deles foi ferido, e que son o orgullo da súa anciana nai para a cal pide clemencia ao consello xa que a súa condena a afectará directamente.

O resultando da sentencia referido a este acusado conclúe:

Que Constantino Gómez Rodríguez, Maestro Nacional, de filiación socialista y propagandista de estas ideas se le ve en el Gobierno Civil en los primeros días del Movimiento Militar repartiendo armas, lanzándose a la calle al frente de grupos de paisanos armados, quienes practican por la violencia registros en varios domicilios y al enterarse de que el ex-gobernador civil de esta provincia trataba de rendir el mando, amenaza a aquella Autoridad intentando asesinarlo.

O 17 de abril do 37 foi fusilado en Monte Porreiro, recibindo tres feridas de arma de fuego en la región precordial determinante de hemorragia interna.

Na práctica totalidade das publicacións que recollen a súa morte aparece, inexplicablemente, como “paseado” cando, en realidade, foi executado por sentencia de consello de guerra xunto a varios compañeiros. Foi enterrado no cemiterio de San Amaro, fosa nº 29, zona 2ª e fila 1ª.

Menú falanxista

2009-04-09T17:34:00.003+02:00

A guerra psicolóxica entre os sublevados e os republicanos está presente en diversos aspectos. No bando sublevado, o servizo de Prensa e Propaganda de FET y de las JONS ten unha alta actividade, facilitando aos medios de comunicación materiais como o que ilustra este artigo. O xornal El Pueblo Gallego (22-12-37) amósanos unha tarxeta postal na que está impreso o menú que a 2ª Bandeira de FET de Pontevedra, destacada na fronte de combate, elaborou para celebrar a festividade da Inmaculada Concepción. Sen entrar a dilucidar a existencia real de tan elaborado menú, non cabe dubidar do seu efecto propagandístico, tanto de cara ao propio bando como no bando republicano, este último nunhas peores condicións en canto ao abastecemento de víveres. No texto que acompaña á mesma non fallan referencias:

...y desde luego pensamos en los rojillos de la acera de enfrente a los que seguramente el buen humor de nuestros falangistas no habrán dejado de hacer llegar alguna invitación...Ellos entretenidos con la lírica rimbombante de los discursos huecos de sus “responsables” y con los “avances radiados” de sus mesnadas, sin ilusiones ni moral, pero con muchas y prosaicas ganas de comer, habrán sentido sin duda la tragedia del niño ante el escaparate repleto de una confitería, al par que el tufillo de la buena cocina, mientras nuestros camisas azules, recordaban con esta suculencia el día grande de la Purísima...

* Para aumentar a imaxe, clicar na mesma.

Víctor Moldes Carro ( e II )

2009-03-28T20:48:00.002+01:00

O atestado é instruído polo alférez da G. Civil Francisco Muñoz, prestando declaración, entre outros, Víctor Lis que manifesta:

Que el Víctor Moldes es dirigente de la Comarcal Obrera Agraria de Pontevedra, elemento peligroso, que ejerció una verdadera dictadura sobre los obreros, imponiendo multas, declarando Boicot y privando del trabajo a aquellos obreros y labradores que no se sometían gustosos a sus imposiciones; que dicha comarcal está intimamente ligada a la federación y secundaba todas las huelgas y demás conflictos de orden público que se producían, sin motivo ni fundamento alguno, obedeciendo solo a su capricho.

Non menos duras foron as declaracións do axente Cienfuegos e de membros da Guardia Cívica, sobre todo dun veciño de Lérez, ao parecer enemigo persoal de Moldes.

Asi mesmo, no informe de antecedentes, actividades e ideoloxía, consta que

...y el Moldes asistía asiduamente a las reuniones íntimas de dirigentes del centro obrero en las que se trataban asuntos de especial confianza. Con motivo del Movimiento Nacional del 20 de julio último, Víctor Moldes transmitió órdenes a las aldeas para que se apoyase el movimiento obrero y estuvo en la tarde del día 20 en el gobierno civil y posteriormente en el Ayuntamiento hasta su evacuación por los rojos. Fué detenido en octubre del 34.

Víctor Moldes declárase inocente e cita a varias testemuñas que poden corroborar o que afirma.

En oficio dirixido ao comandante militar polo Subdelegado de Orden Público, datado no 22-9-36, ponse a disposición do mesmo ao acusado, que estaba ingresado na prisión provisional da Escola Normal e que está considerado como uno de los principales dirigentes del movimiento contra el Ejército en el mes de julio último.

Nun informe da G. Civil (4-1-37) aparece como De mala conducta y antecedentes, comunista y propagandista del frente popular.

O 19-12-36, Moldes declara ante o xuíz militar ratificándose na anterior declaración ante a G. Civil. Recoñece que os elementos obreiros tentaban que as sociedades agrarias fixeran política de esquerdas pero sen conseguilo. Afirma que foi apoderado de candidaturas de dereitas o que amosa as súas ideas de orde.

Na indagatoria celebrada o 15-1-37, fanse constar as sinais persoais do acusado: cabelo castaño, ollos azuis, un metro sesenta e cinco de estatura, nariz longo,boca regular, cara redonda, cellas redondas e viste traxe gris. Ratifícase na súa inocencia e na non participación nos sucesos de xullo. Relata a súa presencia no comercio na mañá do día 20 de xullo e que, ás cinco e media da tarde, marcha para á súa casa de Lérez, coincidindo no camiño con outros veciños, permanecendo no seu domicilio na compaña dos seus fillos Manolo e Víctor.

O consello de Guerra contra Víctor Moldes e compañeiros celébrase os días 16 e 17 de febreiro de 1937, estando o tribunal presidido polo tte coronel Francisco Lorente Armesto e actuando de fiscal o alférez habilitado do corpo xurídico militar D. Manuel María Puga y Ramón. O seu defensor é o tenente de artillería D. Julio Conde González.

A acusación do fiscal é de delito de rebelión en concepto de autor, concorrendo a agravante de perversidade. Apoia esta acusación nas declaracións e documentos antes reseñados. O defensor basea a defensa en diversas testemuñas favorables ao acusado, entre outras a de Víctor Cervera Mercadillo e varias persoas nada dubidosas de oposición á nova situación e tenta desmontar as acusacións dos axentes de vixilancia e outros. Afirma:

y no se diga en contra que los campesinos concurrieron armados a esta capital, influenciados por Moldes, harto lo estaban ellos por personas de intelectualidad y cultura superiores a las de un modesto comerciante de ultramarinos y pobre agricultor. Por si no bastara lo anterior; tenemos también la de que este encartado desempeñaba el cargo de Presidente del Gremio de Comerciantes de Ultramarinos de esta capital, entidad en un todo de tendencia derechista y de orden, pues tal carácter tiene, según es de dominio público, la mayoría de sus componentes, que fueron los que eligieron a Víctor Moldes para que los presidiera.

Preguntado polo presidente do tribunal se tiña algo que expoñer, V. Moldes di que non era máis que un pequeno industrial alleo a toda intervención política, sen que nunca tivera armas nin executado feito delituoso algún e que non tiña máis que dicir.

A sentencia condena a Moldes, Claudio Magdalena, Albino Sánchez e Constantino Gómez á pena de morte. No resultando referente a Moldes afirma:

Resultando que Víctor Moldes Carro, de mala conducta, propagandista del comunismo y presidente de la federación agraria comarcal en esta provincia, con gran ascendencia sobre los obreros del campo, al enterarse del Movimiento Militar se persona en el Ayuntamiento y Gobierno Civil de esta capital y después de cambiar impresiones con elementos destacados marxistas, se pone en comunicación con los obreros del campo afiliados a la sociedad de la que era presidente y consigue concentrar a masas de obreros, los que patrullan por esta ciudad algunos de ellos con armas, y dispuestos a enfrentarse con las fuerzas del Ejército.

O 18 de febreiro Víctor Moldes escribe unha carta de súplica na que suponiendo ha sido condenado a la última pena, fai un repaso da súa vida política e asociativa. Nega que se promovera ningunha folga polas sociedades agrarias e afirma que traballaban solo por e para o campo. En canto aos cargos do xuízo, un era fillo do apaixonamento dun inimigo persoal e os outros estaban equivocados, pide tamén que, se se dubida da súa conduta, se pregunte ao gremio de ultramarinos porque se decide a vida dun pai de familia honrado e bo. Pide clemencia e remata:

Hago nueva súplica a fin de V.S.I. se digne conmutarme la pena por la que crea soy merecedor, teniendo en cuenta que la de muerte es irreparable y que Dios nuestro señor ha sabido perdonar.

A conmutación chega para dous dos condenados, Manuel Buján Rivas e José Acuña Lamas, pero non para Víctor Moldes, Magdalena, Albino Sánchez e Constantino Gómez.

A execución é sinalada para as sete da mañá do 17 de abril, no km 1 da Avenida do Uruguay (Monte Porreiro). A capela instálase nos baixos do cuartelillo da Guardia Cívica e ás catro da mañá léselle a sentencia e fáiselle saber aos reos que podían pedir os auxilios que necesitaran ao que contestan que nada teñen que pedir. Ás sete son conducidos ao lugar da execución:

Colocados los reos en dicho campo, frente al piquete, a las órdenes del Teniente de Asalto Don José Rodríguez Vicente fue dada por este la orden de fuego, recibiendo los condenados los siguientes balazos [...] VÍCTOR MOLDES CARRO, cuatro heridas de armas de fuego en la región precordial, determinantes de hemorragia interna; según manifestó el médico Don Tomás Abeigón Pazos que reconoció los cuerpos de los ejecutados y certificó su defunción, desfilando acto seguido las fuerzas por delante de los cadáveres.

Os corpos dos fusilados son conducidos ao depósito e logo son inhumados no cemiterio de San Amaro da seguinte forma:

...el de VÍCTOR MOLDES CARRO, recibió sepultura en la número 37, zona segunda, fila primera, yendo vestido con zapatos negros, traje castaño a rayas, calcetines castaños y camisa blanca a rayas.

Á dor da súa morte, os familiares teñen que engadir a incautación dos seus bens, o 9 de setembro de 1937, o xuíz de 1ª instancia, D. Serapio del Casero saca a poxa pública os efectos e xéneros embargados sendo os bens mobles taxados en dúas mil duascentas noventa pesetas e trinta céntimos, anunciando o remate da mesma para o día 28 de dito mes. Dita cantidade corresponderíase cuns seis ou sete mil euros actuais.

E logo a volta a empezar e o silencio...

Víctor Moldes Carro ( I )

2009-03-22T20:39:00.003+01:00

Vai camiño dun ano que publicabamos neste blogue unha entrada sobre os fusilamentos do 17 de abril do 37 en Monte Porreiro, hoxe, froito de novas investigacións, posuímos documentación que nos dá máis luz sobre os feitos e sobre as persoas condenadas na causa 115/37. Entre os condenados a morte, a figura de Víctor Moldes Carro ten un lugar destacado polo importante papel desempeñado como un dos líderes do agrarismo pontevedrés.

Para o autor deste blogue, aparte da inxustiza que significa o esquecemento de Moldes ( e, en xeral, de represaliados que non ocuparon postos políticos de carácter institucional relevantes) tamén ten unha compoñente afectiva pois, nas conversas familiares, tivo noticia da súa existencia e morte e das visitas compartidas á illa de San Simón.

Víctor Moldes Carro, fillo de Constante e de Juana, nacera na parroquia de Campañó no ano 1886 e estaba domiciliado en Casaldarado (Lérez), era propietario dunha tenda de ultramarinos na rúa das Cinco Calles, sendo tamén presidente da Federación comarcal Agraria e da patronal do gremio de ultramarinos.

O seu labor na defensa dos campesiños ven de moi atrás: no xornal Nueva Aurora (12-12-1920) aparece un artigo titulado “Lérez Redimido” no que se le:

Hará aproximadamente dos años cuando un grupo de animosos jóvenes, a la cabeza de los cuales se puso Víctor Moldes, tomaron posesión de la directiva de aquella sociedad. [agricultores de Lérez] Al encargarse de sus destinos se encontraron frente a frente, con un verdadero cadáver social. Los dos bandos políticos de la parroquia con sus luchas de baja estofa, la habían cogido en medio, apretándola, hasta matarla. Pero ellos, valiente y animosos, empezaron a reanimarla con el calor de la idea; le extirparon la mala yerba; le inocularon el virus de la emancipación, y gradualmente, desde noventa y tantos socios que había en ella, la elevaron a cerca de quinientos con los que cuenta hoy.

O cambio de rumbo na veterana sociedade lerezá foi notable, sen estar ausentes as expulsións de persoas ás que se cualificaban de caciques; no mesmo xornal (15-08-20), José Paz conta:

La Junta Directiva, observando que en el seno de la Sociedad había elementos podridos, inició el saneamiento logrando la expulsión de alguno de ellos y trabaja activamente en busca de los demás traidores de la causa agrícola... e remata cun chamamento: Trabajadores del campo, explotados agricultores, el continuar pagando foros en el siglo XX, es una cobardía.

Na constitución da Federación Agraria Comarcal aparece como vocal; sobre a ideoloxía que aparece detrás da mesma naqueles momentos, non está de máis o que dí o mesmo xornal (20-6-20).

Esta Federación tiene consignado, en sus estatutos, que marchará de acuerdo con la táctica y orientación del Partido Socialista Obrero español.

Víctor Moldes alcanza a presidencia da federación e durante o seu mandato ten lugar en Pontevedra un Congreso Agrario, os días 25 e 26 de maio de 1935. Os acordos deste congreso, combinan os de carácter político e social cos de temática especificamente agraria ou gandeira; así, piden a amnistía dos presos políticos e sociais, opóñense activamente á pena de morte e o estado de excepción , a liberación nacional e social de Galicia, levar a cabo unha campaña contra o fascio e a guerra e, xa no ámbito agrario, a anulación do tratado co Uruguai e Arxentina como prexudiciais para a gandería galega así como toda importación de carnes conxeladas, libre destilación e venda de augardente, libre introdución do millo, abolición total dos foros, creación de comités de campesinos en toda a provincia, defensa do ferrocarril, protexer a gandería levando a cabo unha loita intensa contra os intermediarios e o contrabando do gando, crear bodegóns na capital para a venda de viño do país, etc.

Remata o congreso cun chamamento ás organizacións disidentes para que se integren na Federación e a unificarse nas distintas parroquias sin represalias de ninguna especie e imposiciones de una u otra parte. Lembremos que, nos anos 32 e 33 e froito das tensións entre socialistas, comunistas e outros, houbera escisións en diversas sociedades de agricultores: Marcón, Alba, Cerponzóns, Tomeza, entre outras.

Moldes tamén participa na campaña electoral dando mitins do Frente Popular como o que ten lugar en Campañó o 8 de febreiro do 36, xunto con García Filgueira, Víctor Casas e Echeverría. Logo das eleccións de febreiro do 36, a actuación de Víctor Moldes foi posta en cuestión por algúns, mesmo pola sociedade de agricultores de Lérez, sendo acusado de tachar da lista da Fronte Popular os nomes de Alonso Ríos e de Viana para acoplar candidatos doutras listas, tamén se estende o rumor de que actuara como apoderado dos centristas. No xornal El País (19-3-36), aparece un solto asinado por X e titulado “Maniobras Sucias” con diversas acusacións contra Moldes. De todos os xeitos, nunha acta de Unión Agrícola de Lérez (31-3-36) proponse, por maioría de votos, a Víctor Moldes e José Cons para candidatos ás futuras, e nunca celebradas, eleccións municipais.

Tras o golpe militar do 20 de xullo, Víctor Moldes ao igual que numerosas persoas comprometidas coa república, anda fuxido polos arredores da capital. Segundo as súas declaracións, no monte Castelo estivo con Alejandro Gama, Claudio Magdalena, o mestre Guillán e outros. Foron axudados por varios veciños da zona do Castelo ( varias fontes orais apuntan tamén á protección do párroco Don Leandro que o acollería no mosteiro). Días despois foi fuxindo ata Padrón e volveu por Vilanoviña, onde estivo varios días, para regresar a Lérez onde foi detido polos homes de Lis o 15 de setembro do 36. (A data do atestado é esta, en contraposición coa dada polos xornais nos que figura o 16).

Un desaparecido: Jesús González "O Suma y sigue"

2009-03-02T22:44:00.003+01:00

Na represión subseguinte ao golpe militar non solo debemos considerar a os mortos ou encarcerados senón que hai un grupo importante que son os desaparecidos. Algúns serían persoas asasinadas mediante os “paseos” e que os seus cadáveres non foron atopados ou identificados, outros foron fuxidos á zona republicana ou ao estranxeiro e que as voltas da vida lles impediron dar novas á súa familia ou ben refixeron a vida desbotando calquera tipo de contacto coa súa terra e, por último, temos a aquelas persoas que morreron no intento de fuxida ou por outras circunstancias.

Fai algún tempo, Dª Elisa González Álvarez, muller exemplar comprometida no movemento cidadán contra a droga, falounos do caso dun destes desaparecidos: o seu pai, Jesús González González, o “Suma y sigue”, desaparecido no mes de agosto de 1948.

Diversas pescudas non aportaron ningunha pista sobre as circunstancias da desaparición pero sí sobre a personalidade do mesmo.

Jesús era natural de Toén (Ourense), propietario da taberna “Suma y sigue” na rúa Riestra nº 34, en Pontevedra e que, logo do golpe, tivo outra en Joaquín Costa cerrada a miúdo pola policía. Tamén era propietario dun coche do punto.

Cando a sublevación militar, escapou a Ourense sendo detido e estando preso un tempo naquela provincia, posteriormente permanece na illa de S. Simón sendo posto en liberdade o 18 de maio de 1937. Nun informe da comisaría pontevedresa datado no 22-6-38 (AIMN de Ferrol), afírmase que non estivera inscrito en ningún partido da F. Popular pero que a súa ideoloxía era “completamente izquierdista”.

O mesmo día, 22 de xuño de 1938, publícase unha requisitoria a varias persoas e, entre outros, atópase Jesús González (a) “Suma y sigue” ou “ Sumata” como encartado nun delito de rebelión debendo comparecer no prazo de 48 horas no xulgado militar. Nun rexistro efectuado na casa de Ricardo Villamil, atopan un número de Mundo Obrero, propaganda comunista, munición, carnets da Guardia Cívica e “ una tarjeta de Jesús González González, automóviles de alquiler = Servicio Permanente = Teléfono 338. Riestra 34= Pontevedra”.

Xa nos días posteriores ao golpe, nunhas declaracións atribuídas a Alfonso Vega (fusilado o 7-12-36), maniféstase que Ricardo Villamil, Desiderio Gómez Comesaña, un tal Manolo, chófer de Cangas do Morrazo [ Manuel G. Corbacho, morto o 12-12-36 en Salcedo], xunto con Jesús González e nun coche propiedade deste último, esconderan, primeiro no bar Grove e logo nunha casucha en Campolongo a Antonio Fandiño, implicado no asasinato de Secundino Esperón. No mesmo coche sacárano da cidade e, cando volvían, foran tiroteados pola Guardia Civil recibindo o coche varios impactos que Jesús González leva a reparar a Vigo.

O día 25-6-38 comparece o “ Suma y sigue”e desmente os feitos que se lle imputan. Sofre diversas detencións e na súa casa dispón dunha imprenta na que se tira diversa documentación clandestina. A presión policial era cada vez máis abafante e foi encausado nun sumario pola xurisdición especial sobre actividades subversivas.

Segundo lembra a súa filla, o 14 de agosto de 1948 , na víspera da Peregrina [ data aproximada pois a Peregrina foi o 8 de agosto naquel ano], nun camión de chatarra propiedade dun construtor pontevedrés, foi trasladado a Cangas. O plan era unha fuxida por mar dende aquel porto xunto cunha trintena de persoas tamén perseguidas, utilizando un barco vello mercado para tal fin. As sospeitas son de que houbo “un soplo” e o barco foi afundido.

Os anos 1947 e 48 foron de moita presión policial sobre os opositores ao réxime coa desarticulación de numerosas células do partido comunista polo que entra dentro da lóxica a idea da fuxida. Porén non temos constancia da desaparición doutras persoas da zona nesas datas.

Un misterio engadido é a recepción pola familia, tempo despois, dunhas tarxetas das que tiña como taxista cun texto escrito á man e coa letra de Jesús dicindo: Yo bien, busca chófer.

Polo momento a incógnita continúa...

Outra volta sobre Abraham Zbarsky Geller

2009-02-04T22:24:00.002+01:00

Noutra entrada deste blogue xa se tratou sobre a morte de D. Abraham Zbarsky Geller, ocorrida o 29 de decembro de 1936. Traballando con causas militares no Arquivo Intermedio Militar Noroeste, atopei algunha documentación que fai conveniente darlle outra volta ao tema, pois bota un pouco máis de luz sobre algunhas circunstancias da mesma.

Na causa 115/37 incoada contra numerosos pontevedreses por rebelión militar, figura a declaración do inspector de Investigación y Vigilancia, Antonio Iglesias Garcés; nela afírmase a continuada presencia de D. Abraham no despacho do Gobernador Civil en xullo do 36 asegurando que era o que podía influír máis eficazmente nos dirixentes da F. Popular porque os controlaba, colaborando con eles na organización da oposición ao exército. Afirma tamén que a súa influencia asentábase

en el hecho de ser Jefe de una organización Soviética y Judía, que disponía de fondos contiosos (sic), pues al declarante , por su cargo le consta que facilitaba subvenciones a los más significados elementos del Frente Popular, tales como Caamaño, García Filgueira, Andrés Rey, José Adrio Barreiro, a los que de este modo tenía a su servicio. (AIMN)

Mesmo un dos detidos, que tamén foi fusilado, declara o 2-12-36 delatando como compoñentes da organización sanguinaria al estilo de la Tcheka rusa y cuya finalidad era el exterminio de personas de orden de esta ciudad a Abrahan Zbarsky... (AIMN)
Abraham Zbarsky na súa declaración do 23-12-36 en Pontevedra, fai unha exhaustiva defensa do seu fillo Jacobo, xa fusilado.
Nun informe da G. Civil sobre a filiación política de 74 pontevedreses, asinado polo comandante Velarde, datado no 4-1-37 e, polo tanto, posterior á data do seu asasinato, figura co número 1 Abraham Zbarsky Geller como comunista, miembro de la Junta del socorro rojo, masón y propagandista. (AIMN)
Como podemos apreciar, as imputacións eran as máis graves que se podían facer naquel momento: comunista, masón, xefe dunha organización soviética e xudía, compoñente dunha tcheka ... pero difíciles de probar mesmo nun consello de guerra como os que se estilaban. A. Zbarsky era dirixente socialista e un respectado profesional. Todo o anterior parece confirmar o que apuntabamos neste blogue no senso de que foron estas acusacións, máis que as supostas ameazas de denuncia do caso do seu fillo diante da Sociedade das Nacións, as que determinaron a súa morte.
Entre a documentación da citada causa, atopamos un documento dirixido ao xuíz instrutor Sr. Pontijas , tachado por dous trazos en forma de X (como para indicar que se eliminase da documentación) e encabezado por un ¡ Viva España!, que di o seguinte:

Al ser conducido en la noche de ayer por fuerza del puesto de esta Capital el preso Abrahan Zbarsky Celler (sic), según orden al efecto, desde el Lazareto de San Simón a la cárcel de esta Capital al, llegar al punto conocido por “La Fracha” y debido a una avería que tuvo el coche que lo conducía hubo necesidad de parar para repararla, en cuyo momento el conducido aprovechando la oscuridad de la noche intentó fugarse, no consiguiéndolo por que (sic) a los primeros disparos de la fuerza fué gravemente herido falleciendo a los pocos momentos, siendo transportado su cadáver al depósito del cementerio de esta Localidad.
Tengo la distinción de participarlo a V. para su debido conocimiento.
Dios guarde a V. muchos años
Pontevedra 30 de Diciembre 1.936
El primer Jefe accdtal,
Joaquín Velarde Velarde.

Indo dende S. Simón a Pontevedra, hai que desviarse varios quilómetros para pasar pola zona da Fracha, a menos que o cárcere de destino fora Ponte Caldelas como afirma Bienvenido Lago no libro de A. Caeiro, Aillados. Foran cales fosen as circunstancias, os autores non ofrecen dúbidas.

Incursos nos bandos vixentes...

2009-01-30T19:30:00.002+01:00

A figura do fusilamento por estar incurso en los bandos vigentes é unha das modalidades de execución utilizadas polos sublevados. Hoxe, 30 de xaneiro de 2009, cúmprense 72 anos dunha destas execucións: a de Gerardo Bao Rúa, xornaleiro de 28 anos, do lugar de San Blas en Salcedo. A nota do Goberno Militar era sobria: A las cinco de la tarde del sábado fué pasado por las armas, por estar incurso en los Bandos vigentes, el paisano Gerardo Bao Rúa, que estaba huído. No Rexistro Civil figura como causa da súa morte a de hemorraxia interna.

Nos xornais pontevedreses El Progreso e Diario de Pontevedra dos días 22 e 23 de xaneiro aparece a noticia da súa detención, cualificándoo de extremista e apuntando que intentaba inscribirse como voluntario para ingresar no Tercio. Tamén especificaba que se detiveran con el su amante y las hermanas Pilar, María y Josefa Padín que tenían oculto al Gerardo en su domicilio.

Facía pouco máis dun mes (19 de decembro de 1936), outro pontevedrés, Antonio Calvar González, de 22 anos, tamén fora pasado polas armas segundo esta modalidade por habérsele cogido infraganti con armas con las cuales había herido a Manuel Rios Pequeño. A causa da morte que consta no rexistro é a de parálise cardíaca e respiratoria.

Nenos.

2009-01-16T21:39:00.004+01:00

A infancia foi un dos sectores da poboación que máis sufriu as consecuencias do golpe militar. O novo réxime trata o problema dos nenos orfos ou abandonados mediante unha orde, publicada no BOE do 2 de xaneiro de 1937, para la rápida y adecuada asistencia que ha de prestarse al considerable número de niños huérfanos o abandonados, que sumados a los que ya tenemos en las regiones que han sufrido los horrores de las hordas salvajes del marxismo, de los sin Dios y sin Patria, hemos de encontrarnos al ocupar Madrid.

A opción que se fai é a de crear un servizo de “colocación familiar”. Organízanse Juntas Locales de Colocación Familiar que, presididas polo alcalde, integran o párroco máis antigo da localidade e o mestre de superior categoría, encargaranse de confeccionar o padrón de nenos abandonados da súa zona para remitirllo ás Xuntas Provinciais de Beneficencia, así como unha relación das familias que, tendo moi en conta o concepto moral e relixioso, se ofrezan para acollelos. Así mesmo, tiñan como función vixiar o cumprimento por ditas familias dos deberes de alimentación, vestido e educación “dentro de los más sanos principios de religión y moral cristiana, amor patrio, etc”.

A retórica característica do momento non falta no preámbulo da orde:

...es preciso acudir una vez más a la inagotable caridad cristiana del pueblo español que con fervorosa asistencia patriótica se incorporó al Glorioso Movimiento Nacional y que con tanta fe, como valor y espíritu de sacrificio, viene aportando a esta grandiosa obra de redención, su prestación valiosa, material y espiritual, en la que se revela el temple de nuestra alma, que con los ojos puestos en Dios y fe en sus destinos, está dispuesta a vencer en esta Santa Cruzada, y firmemente segura de que en la hermosa y cristiana obra de protección y amparo a tanta criatura desvalida, sumida en el infortunio...

A adopción podía ser temporal ou permanente, esta última, á que serían destinados en primeiro lugar os nenos orfos de pai e nai abandonados ou aqueles que, atopándose igualmente abandonados, se descoñecese a existencia de familiares. (BOE 6-4-37).

En Pontevedra, tanto o gobernador civil como o alcalde, exhortan ao fervoroso cumprimento da orde, encarecendo a todas as familias que, atopándose en condicións de acoller a estes nenos, se ofrezan voluntariamente para facelo. Insístese moito en que o Estado podería resolver o problema mediante o internamento en orfanatos, non facéndoo así porque non lle interesa tanto o sustento material como o dotalos dunha familia que supla á que perderon e porque “ sabe de los maternales y patrióticos sentimientos de la genuina mujer española y porque conoce el noble y caritativo proceder del virtuoso y justo varón español”

No xornal El Progreso do 2-12-36, aparece un artigo sen firma que, baixo o título de "Los huérfanos de la guerra ", expresa moi ben o sustento ideolóxico- moi en sintonía coas teorías da psiquiatría franquista do momento, Vallejo Nájera á cabeza- do tratamento dado a este asunto:

El marxismo no tiene capacidad de amar [...] había proclamado la filosofía del divorcio y de la bestialidad- hijos, si; maridos, no, gritaban por calles y plazas-; había regalado los hijos al Estado [...] había negado a Dios y al alma y alzado sobre el pavés a la materia. Tenemos confianza en el Estado futuro [...] Pero no la tenemos en los hogares de esos huérfanos que ellos vivieron el odio y acaso aún pueden beberlo y acumularlo para el futuro. Aunque no profesamos la teoría de la posesión de los hijos por el Estado, excepcionalmente pensamos que es mejor madre la Patria que ciertas madres que no supieron contener en el hogar a sus maridos, ni acallar los odios de los que empujaron al abandono en que han sumido a ellas mismas y a los retoños que eran carne de su carne.

Un caso singular foi o dos 150 nenos e nenas das colonias escolares madrileñas ( "pertenecientes a familias marxistas que enviara a Galicia el ayuntamiento de Madrid” como escribe o Diario de Pontevedra) que, no momento do golpe, estaban en Oza (A Coruña) e que foron acollidos na illa de A Toxa. A explotación propagandística que se fai do trato aos mesmos é grande. Na prensa da época faise unha cobertura exhaustiva das atencións que reciben. Así, con motivo da festa de Reis, os nenos da catequese de S. Francisco renuncian aos seus regalos e llos entregan aos nenos madrileños xunto con dous años que, parece ser, desexaban como mascotas. Tamén reciben “alentadoras palabras” do franciscano padre Luis María Fernández e de José Acuña, este último, oficial da Guardia Cívica pontevedresa, tivo un destacado protagonismo na campaña de axuda, recollendo roupa e calzado para os mesmos. Tamén se organiza un festival benéfico no Teatro Principal.

Pero o clímax alcánzase o 27 de decembro do 36 cos actos, celebrados na Toxa, nos que estes nenos e nenas das colonias madrileñas, recibiron a primeira comunión , dúas o bautismo e a confirmación todos os que non a recibiran. Non se repara en detalles para dar brillantez aos actos: a capela do balneario “ ofrecía un aspecto verdaderamente deslumbrador señoreado como por una sutil vibración de pureza por la profusión de los blancos trajes y velos que los niños lucían”.

As nenas bautizadas recibiron os nomes de Carmen e Consuelo, sendo apadriñadas polo gobernador militar sr. Aspe e polo presidente do consello de administración de Sociedad La Toja, señor Barrié e as súas donas. A representación eclesiástica foi do máis alto nivel co arcebispo de Santiago e o bispo de Madrid- Alcalá, monseñor Eijo Garay, que foi o que administrou a confirmación, amén de numerosos curas da bisbarra. Estas autoridades, xunto co gobernador civil, delegado de Orden Público, presidente da Deputación, etc, almorzaron no hotel.

Deixemos que sexa El Progreso (29-12-36) o que nos conte o acto:

Concluído el almuerzo los niños de la colonia madrileña desfilaron ante autoridades e invitados, entonando patriótico himnos y realizando hábiles evoluciones y luego mostraron el magnífico nacimiento por ellos hecho [...] Lo que más honda impresión causó a todos [...] fué el observar como unos niños que de Madrid llegaron a Galicia con los puños en alto, carentes de educación religiosa, lloraban de emoción en el momento de recibir la sagrada comunión y al escuchar las palabras llenas de ternura y de unción evangélica que el ilustre doctor Eijo les dirigió en tan solemne momento. [...] Así se trata a los inocentes hijos de los rojos en el territorio reconquistado por nuestro glorioso Ejército. Que contraste, entre tal comportamiento y el bárbaro y brutal que en furiosos desmanes emplean con quienes no piensan como ellas, las hordas marxistas.

Masonería en Pontevedra (III): o caso Isidoro Millán.

2008-12-23T13:29:00.003+01:00

En anteriores artigos sobre a masonería pontevedresa, tratamos das detencións na loxa de O Burgo, este feito vai ser capital no procesamento de Isidoro Millán Mariño, deputado a Cortes elixido no 1933, ex-director xeral de Gracia y Justicia, coñecido avogado, político e xornalista, morto no ano 1983.

O caso é paradigmático de como a condición de político conservador e afervoado defensor, nos primeiros momentos, do golpe militar (alocución por radio do 11 de agosto do 36 e artigos na prensa), non vale para evitar o encausamento como masón, aínda que, seguramente, influíu na entidade da pena imposta.

Nos fondos do Tribunal Especial para la Represión de la Masonería y el Comunismo (TERMC) no Arquivo Xeral da Guerra Civil en Salamanca, podemos seguir paso a paso os avatares da causa. O sumario por masonería incóase o 13 de agosto de 1945 pero Isidoro Millán xa fora detido por outras causas o 4 de maio de 1939, sorprendido no domicilio de D. Alejandro Mon Landa por celebrar reuniones de carácter político, censurar las órdenes de dicha autoridad [gobernador civil], é encarcerado e confinado 3 meses en Cáceres. Volta a ser detido o 17 de xaneiro de 1940 por ser autor de folletos sen pé de imprenta.

Os diversos informes sobre el oscilan entre aqueles que minusvaloran a súa militancia masónica, como o oficio nº 1774 (17-4-37) da Delegación de Orden Público:

Don Isidoro Millán y D. Andrés Corbal, parece deducirse de los informes adquiridos, que al formar parte del citado grupo fué solamente con fines políticos por no estar de acuerdo con la política de dictadura ejercida por el difunto general Don Miguel Primo de Rivera, habiendo asistido solamente a dos o tres reuniones celebradas en los últimos meses del citado año 1929, en el domicilio de Don Avelino Silva [...] Al caer la dictadura [...] dejaron de asistir a las aludidas reuniones y como al mismo tiempo dejaran de cotizar a pesar de que les pasaban los correspondientes recibos, fueron dados de baja o expulsados del grupo en los meses de enero o febrero del año 1930. [...] Referente a Don Isidoro Millán, según todos los informes recogidos, ha militado siempre en política de tendencia derechista, conceptuándosele igualmente con sentimientos Católicos o Religiosos y por tanto en contradición con el credo Masónico, desprendiéndose de esto que dicho señor al formar parte del referido grupo lo hacía solamente con fines políticos.

Do mesmo xeito, un informe de Falange Española y de las JONS (26-5-37) tamén se refire á militancia masónica do señor Millán antes da Iiª República, facendo notar que, logo da proclamación desta, xa non participa.

Outros informes sobre o imputado deixan translucir unha elevada animadversión chegando á descualificación persoal : ...es persona que se vale de todos los medios inmorales para burlar la acción de la justicia.[...] ...considerada como mercenaria su pluma...[...]... individuo hábil que se introduce solapadamente y trata de encumbrarse en todas las situaciones.

A Dirección General de Seguridad, nun informe co selo de “SECRETO”, con rexistro de saída do 21-5-45, comunica a existencia dunha ficha procedente da Delegación Nacional de Servicios Documentales, califícao de persoa de mala reputación e afirma que figura o seu nome nunha relación de afiliados da loxa Helenes nº 7 de los Vall. De Pontevedra. No mesmo informe relátase que, no rexistro de dita loxa efectuado no 37, a policía interveu o regulamento da mesma, un libro de estatutos e regulamentos xerais do Gran Oriente Español, un libro de sesións celebradas entre agosto de 1929 e maio de 1930, facendo constar que aparece o nome de I. Millán nos cadernos de asistencias.

A Comisaría de Investigación e Vixilancia de Pontevedra informa:

no se le conocen actividades de dicha índole, pero desde luego se puede asegurar su gran tendencia y simpatía por las expresadas ideas, estando muy compenetrado y unido con los dirigentes y afiliados a la referida logia, viéndosele con gran frecuencia entonces haciendo tertulia en la rebotica de Maquieira, que fué uno de los detenidos en el registro que se alude anteriormente y principal masón de esta capital ( hoy en el extranjero).

Continúa afirmando que, a pesares das afirmacións de Millán no senso de que tomaba en broma o da masonería, pertencía á mesma tendo moitas destas reunións obxectivos políticos. Remata facendo constar que non puideron examinar a documentación do sumario nº 38 de 1930 POR NO HABER DADO RESULTADO SU BUSCA EN (maiúsculas no orixinal) varias ocasiones por la Secretaría de la Audiencia la cual ignora si han sido devueltas al sobreseerse dicho procedimiento, pero que lo más probable haya sido que hubieran sido sustraídas.

En declaracións ante o xuíz (3-1-1947), Isidoro Millán, “que no pertenece a FET y de las JONS”, nega de xeito rotundo ter pertencido á masonería. Nun extenso alegato escrito na súa defensa, no que utiliza todos os recursos da retórica, fai un repaso á súa posición nos tempos do Frente Popular, con múltiples referencias aos seus artigos no Faro de Vigo en defensa da orde e contra o goberno frontepopulista . Tamén saca a relucir a súa postura en defensa dos irmáns Castro Pena (dirixentes falanxistas) cando foron detidos en maio do 36:

...Al regresar el sr Ferro y yo a Pontevedra tuvimos que tomar otro camino porque en el seguido a la ida nos esperaba un grupo de afiliados a la Casa del Pueblo, cuyas intenciones respecto de nosotros es fácil conjeturar. Eran los días de los puños en alto y de las pistolas siempre dispuestas y los marxistas de esta provincia tenían la atención puesta en mi...

Así mesmo fai valer o seu comportamento cando o asasinato de Calvo Sotelo sendo un dos poucos asistentes, apenas unha ducia segundo afirma, ao funeral en San Francisco, desafiando ao matonismo da Frente Popular. Contrapón a súa actitude á dos que, logo de triunfar o golpe militar, encheron o templo no cabodano, acto ao que el non asistiu porque

...pienso, y así lo practico, que la cara hay que darla en los momentos difíciles, porque no tienen derecho a cobijarse en la sombra de las banderas victoriosas quienes no han luchados para mantenerlas enhiestas y desplegadas durante el combate...

Como afirmamos ao principio, o encendido patriotismo e exaltada defensa do novo réxime que utiliza no seu alegato, non impediu que o tribunal presidido polo xeneral Cánovas dicte sentencia o 7 de xullo de 1951, declarando que os feitos probados son constitutivos do delito de masonería, impoñendo a pena menor das sinaladas no art. 5 da lei (12 anos e un día de reclusión menor e accesorias), facendo constar o tribunal que a pena imposta lles parece excesiva tendo en conta o escaso grao obtido, o pronto apartamento da vida masónica, a súa baixa por falta de asistencia e tamén a falta de celo masónico; por todo o anterior pide ao goberno a conmutación pola de seis meses e un día de prisión menor.

Memoria histórica de Balbina e Manuel

2008-11-22T12:44:00.007+01:00

Hoxe Pontevedra nos anos do medo ten a satisfacción de acoller un artigo do profesor e investigador SERAFÍN FONTENLA FERNÁNDEZ, que nos achega á vida e á morte dun cotobadés que non figura nos listados de asasinados nin rexistros pero sí na memoria das xentes.

Manuel Fraga Fentanes naceu en S. Xurxo de Sacos (Cotobade) o 26 de Novembro de 1.889. Casou con Balbina Vilán Quinteiro, catro anos máis nova e da mesma localidade. Manuel emigra a América e Balbina non sabe ler nin escribir, polo ten que recurrir a algún veciño que lle lea e escriba as cartas de e para Manuel. Así que decide, con moito esforzo e en pouco tempo, aprender a ler e escribir. Na Arxentina traballa como xastre :

Manuel Fraga Fentanes. Buenos Aires, 23 de diciembre de 1911.

Sastrería. Especialidad de Casimires Franceses e Ingleses.

Certifico que el Sr Manuel Fraga ha trabajado en calidad de Oficial de Sastre por el término de los años habiendo observado siempre buena conducta.

De volta á terra, pertenece á Sociedade de Oficios Varios de S. Xurxo de Sacos e á Sociedade de agricultores da mesma localidade , ocupando na mesma o cargo de tesoureiro.

Balbina tiña 43 anos no 36 e tres fillos: Evanxelina de 24 anos, Manoel de 22 e Pepe de 16.

Pepe era afillado de Fulgencio de Lis Vilán, pai de Víctor Lis Quibén. Fulgencio, con domicilio na mesma parroquia e no lugar de Cutián, morreu o 4/XI/1.935. Consérvase unha carta moi afectuosa de Fulgencio de Lis a Manuel Fraga F. onde o encabezamento comeza así: “Mi querido primo”. Mutuamente considerábanse familia.

Ó producirse a sublevación militar, Manuel Fraga Fentanes marcha para unha casa- panadería de Seixo, Marín, propiedade dun amigo e alí permanece durante uns días ata que o seu fillo máis novo, a instancia da súa nai, vai buscalo. De volta, á saída de Pontevedra, encóntrase cun veciño, Manolo de …, que lle comunica dúas novas: “Sr. Manuel, non vaia para S. Xurxo porque o andan buscando”; a outra é que el acaba de saír da cadea onde o meteran os seus propios compañeiros da Garda Cívica por negarse a seguir facendo servicios nocturnos, despois da desagradable experiencia de sacar da casa un home con fillos pequenos colgados del e chorando. A Manolo de … déronlle como alternativa alistarse na Lexión e marchaba xa.

Pese a todo, Manuel Fraga vai para S. Xurxo. A súa casa estaba moi cerca do Cuartel da Guardia Civil e alí o citan. Cando volta, Balbina sae ó seu encontro:

-¿Que che querían?

- Que lle asinase un papel en branco.

- ¿Asináchelo?

- Sí.

- Asinaches a túa morte.

- Vou fuxir para o monte.

- Eu vou contigo, se marchas ti eu vou tamén.

A noite do 10 ó 11 de agosto do 36, unha noite dun luns para un martes, catorce gardas cívicos irrompen no domicilio familiar polas portas e fiestras. Mentras Manuel se viste remexen todo. Un grita: “Aquí está”. Era un vestido vermello. Ó darse conta da confusión guíndao con rabia. ¿Qué buscaban? Posiblemente o estandarte da Sociedade de Agricultores de S. Xurxo, aquel que o 1º de Maio do 1.936 encabezaba a manifestación que, partindo de S. Xurxo, foi ó encontro doutra que viña de Santa María de Sacos e que, ó xuntarse na Portela da Cruz, celebraron un mitin. Tamén foi o estandarte que presidíu o enterro civil do irmán de Avelina Aguirre, que voltara de Bos Aires un pouco antes da Guerra, para morrer entre os seus; ou o de Fiuza, encargado da Fábrica da Luz do S. Xusto. Pero na casa de Manuel Fraga Fentanes non encontraron nada e levárono a él, empurrándoo, pegándolle. Un dos fillos grita: Papaíño, non podemos axudarte que nos matan.

Nada máis saír, a familia trata de indagar a onde levaron a Manuel. As pescuzas resultan infroitosas. Unha nova chega a S. Xurxo: En Bora hai un home morto na cuneta. Nun coche de aluguer Balbina e o seu fillo Manolo van comprobalo. Queda no coche, non baixes, mamá. Non é papá. Este ten reloxio de pulseira e papá utilizaba reloxio de peto.

Un rapaz de Tenorio vai coa vacada para unha veiga cerca da Ponte da Rocha. Leva con él un can de caza. Sínteo ladrar a parado. Acércase e atópase co cadáver de Manuel Fraga Fentanes. Despois de escachizalo, botárano por un terraplén de máis de tres metros de altura.

A familia quere enterralo no cemiterio de S. Xurxo pero non lles deixan. Ten que ser soterrado na parroquia que ten xurisdición no lugar do crime. A xente de Tenorio, a pesares da represión e do terror imposto, acompaña o féretro. Sobresaen nesta axuda a familia das Cachadiñas.

De volta a S.Xurxo a Balbina rápanlle o pelo e prohíbenlle chorar en público. O cura de Santa María de Sacos de paso entre S. Xurxo e a súa rectoral, ameaza con denunciala: … si la veo de nuevo llorando públicamente.

A farmaceútica, que vivía cerca do Cuartel da Guardia Civil, ó ver pasar a Pepe Fraga Vilán coas vacas para o monte dille en voz alta ó Sarxento: Amadeo, Amadeo, cuando se corta un árbol perjudicial hay que hacer desaparecer también su simiente.

Antes de concluir aquel terrible ano de 1.936 Manoel Fraga Vilán ten que incorporarse ó exército de Franco e Pepe forma máis tarde parte da “Quinta do Biberón” que tamén existiu no exército sublevado. No Frente contrae unha tuberculose da que cura a duras penas.

No ano 1948 permítenlle trasladar os restos de Manuel Fraga Fentanes do cemiterio de Tenorio ó panteón de S. Xurxo.

Atrás quedaron moitas visitas de Balbina e dos seus fillos levándolle flores á tumba de Manuel en Tenorio pero continuaron botando outras dende a Ponte da Rocha.

Eran tempos de calar pero Balbina Vilán tiña a vontade de que a morte do seu home non quedara esquecida: de xeito repetido lle dicía á súa neta Mª Carmen que tiña que escribirlle un libro (un poema); a neta un bó día copiouno e consérvao. A maiores do seu valor testemuñal, é unha estarrecedora declaración de amor que transcribo a continuación:

Madre mía de mi vida / un caso te voy a contar

que horroriza el sentido / y las piedras hace llorar.

El día diez de Agosto de 36 / día tan señalado

que me robaron a Manuel / catorce hombres armados.

Entraron por las puertas / puertas y ventanas

a las dos de la mañana / que estaba acostado,

acostado en su cama. / Andar hijos de mi vida

dadme la ropa ya / papacito papacito

no te la podemos dar / que nos pueden matar.

Señores y caballeros, / por favor yo les pido

que no me los martiricen / que son unos infelices.

Manuel mío de mi vida / Manuel mío de mi querer

que gritamos y gritamos / y no nos vienen valer.

Calla mujer de mi vida / prenda de mi corazón

que el que no las debe / no las paga

sino que sea una vengación.

La vengación es tan grande / Manuel de mi querer

que gritamos y gritamos / y nadie nos viene valer.

Los gritos de nuestros hijos / llegan a los cielos

pero nuestros vecinos / están sordos y ciegos.

Adiós papá de mi vida / papá de nuestro querer

que te nos roban de casa / y no te podemos valer.

No te podemos valer / no te podemos salvar

ladrones de nuestra casa / dónde lo irán a pagar.

Adiós Manuel de mi vida / prenda de mi corazón

que te me roban de casa / esos bandidos ladrones.

Quedamos los cuatro / los cuatro desgraciados

llorando día y noche / sin poder salvarlo.

Ladrones de mi casa / ladrones de mi vida

ladrones de mi casa / que me dejaron perdida.

Lo llevaron en el coche, / en la Rocha lo mataron

y por las zarzas y robledas / por alli lo arrastraron,

y a una altura de tres metros / a una presa lo tiraron .

Vino por allí un chiquillo / un chiquillo con el ganado

con un perro de caza / destrozado lo encontró.

Su hijo Manuel: / papaíño, papaiño

papaíño de nuestro querer / como te han puesto papá

apenas se te puede conocer. / Una bofetada me dieron

al suelo me tiraron / por querer ver a papá

¡ay valientes y desgraciados!

Madre mía de mi vida / vaya una valentía

catorce hombres armados / para quitar una vida.

Una vida tan amable, / papá de nuestro querer

vivían bien en su casa / tres hijos y su mujer.

Madre mía de mi vida / dadme ánimo y sentido

yo no puedo pensar / en tan horrible crimen.

A la gente de Tenorio / le debemos atención

acompañaron a mi prenda / con toda devoción.

Al cementerio lo llevaron / y allí lo enterraron

aquí estamos Manuel / tus hijos y tu mujer

te venimos a visitar / ay que muerte tan cruel.

Descansa Manuel de mi vida / en esa tierra tan fría

descansa Manuel del alma / en esa tierra tan helada.

Tu mujer anda llorando / por toda Galicia y España

si yo fuera pajarillo que / volara por el cielo estaría

siempre a tu lado en el cementerio.

Hijos de mi vida / hijos de mi corazón

guardar este libro hijos mios / guardarlo en el corazón.

Que lo lean vuestros hijos / y mis bisnietos nada más,

que es la muerte de papá / y un recuerdo de mamá

que no se borra jamás, jamás.

Balbina Vilán Quinteiro.

Seguen as penalidades, cando chega a hora de xestionar o subsidio da vellez e precísase acreditar a morte de Manuel Fraga Fentanes, indícaselle que se poñía que morrera nas circunstancias relatadas, o máis probable era que non lla concederan, polo que houbo que facer no rexistro unha inscripción marxinal de falecemento, no ano 1965, dando como data do mesmo a do 10 de agosto de 1946, día no que transcorreran os dez anos da súa “desaparición”.

Autor: SERAFÍN FONTENLA FERNÁNDEZ.

Capitán Benito Pardo

2008-10-28T22:54:00.005+01:00

Benito Pardo Méndez era natural de Villalpando (Zamora) pasando a súa infancia en Valladolid. A descrición que se fai deste militar no xornal falanxista El Pueblo Gallego (12-3-39) é a seguinte:

El capitán Pardo era alto, enjuto, moreno, de mirada acerada, rápido en el obrar, ágil de pensamiento, austero de costumbres, firme en el mandar, valiente y decidido. Su tez curtida por el sol africano, sabía de luchas y peligros.

Efectivamente, participou nas campañas africanas de Marrocos gañando dúas medallas militares, unha delas con distintivo vermello. Destinado en Pontevedra á Zona de Recrutamento,coa chegada da República acóllese ao retiro da chamada “lei Azaña”. Ingresa na Falanxe o 11 de febreiro de 1934.

No período republicano sofre detencións en abril e maio do 36. Estas detencións buscan rematar cos incidentes provocados por fascistas e son detidos, xunto co capitán retirado Pardo, outros fascistas locais como Ricardo Melero, secretario da CEDA, o estudante José Torres Salgueiro, Secundino Esperón e José Outerelo Carril.

Tras o golpe militar do 20 de xullo, participa na organización das escuadras falanxistas pontevedresas sendo nomeado Xefe de Milicias de FET y de las JONS, actuando como instrutor da Legión Gallega e organizando a centuria de Falanxe que combaterá en Asturias. Tamén actúa como vocal nas causas militares como na que se condena a morte a Dionisio González Pérez.

Sendo comandante xefe da terceira bandeira de Asturias é ferido nunha perna e pasa meses en Pontevedra camiñando axudado por muletas. Reincorporado á fronte de Aragón, o 9 de marzo de 1938 é ferido falecendo o 11 de dito mes.

Os restos deste capitán de infantería chegan a Pontevedra o 16 pola noite e son traídos por membros de Falange Española Tradicionalista y de las JONS que partiron de Pontevedra con tal finalidade. Son depositados na capela ardente do Hospital Provincial. A sepultura terá lugar o día 17 no cemiterio de San Amaro coa asistencia de numerosos xerarcas de Falanxe, entre eles o Xefe Provincial e Conselleiro Nacional Jesús Suevos que será o encargado dos gritos de ¡Presente!.

A figura deste “camisa vieja” é protagonista dun romance escrito por un tal Gustavo Díaz (Terceira Bandeira de Asturias. Fronte de Castellón) :

El capitán Pardo era,

un capitán de Falange;

su camisa azul tenía

viejos prestigios de sangre

y en su cabeza nevaban

recuerdos de cien combates.

El capitán Pardo echaba

por la borda sus achaques

y era el cuerpo solo espíritu

y los años acicates,

y el pensamiento una luz

que le guiaba delante

abriendo nuevos caminos

en España, Una, Libre y Grande.

El capitán Pardo era

un capitán de Falange...

En los montes de Aragón

aquel día inolvidable

la metralla despeinaba

rizos de muerte en el aire

y las balas recortaban

siluetas a los Infantes.

El enemigo temía

la decisión del avance.

Sus máquinas repicaban

en el parche de la tarde,

sobre las lomas peladas,

camisas de la Falange.

Allí cayó el capitán

en el fragor del combate.

Sobre su camisa vieja

reverdeció antigua sangre,

que ya sabía la gloria

y el júbilo de entregarse.

De los luceros bajaron

centinelas a buscarle

y el capitán dijo al irse:

¡Arriba España! ¡Adelante!

Ved que cosa más sencilla

para cantar un romance...

El capitán Perdo era

un capitán de Falange.

De símbolos e erratas

2008-10-18T17:21:00.002+02:00

Nunha situación na que imperaba a censura e o control férreo da prensa, o que menos se podía esperar era a existencia de espazo para a máis mínima disidencia, pero os trasnos das linotipias (ou o subconsciente do caixista) podían converter os remitidos oficiais en verdadeiras cargas de profundidade contra o réxime.

As dúas que imos tratar hoxe corresponden ao xornal pontevedrés PROGRESO. O 1-9-36, nun día de “verdadera emoción patriótica” con motivo da festa da bandeira nacional e nun artigo subtitulado ¡¡ Salve, Bandera de mi Patria, salve...!! atopamos un parágrafo cunha defensa da bandeira da legalidade republicana e unha condena contra os que atentan contra ela, que ben puidera estar publicado por calquera órgano xornalístico do goberno de Madrid e non por un antigo órgano da dereita melquiadista na zona sublevada:

Nuestro error nace de no haberse fijado en tiempos oportunos en las intenciones de quienes dieron muestras de no ser españoles, cuando con toda deslealtad, [...] mancillan el honor de su madre Patria, en la injuria inferida a la bandera tricolor, símbolo representativo de aquella.

Unha nota aclaratoria apela á comprensión dos lectores para subsanar o “erro involuntario” pois onde di “injuria referida a la bandera tricolor” debe dicir “a la bandera bicolor”.

Pero parece que as referencias aos símbolos non son o forte deste xornal pois, sete meses despois (7-4-37), na crónica da visita á nosa cidade da xefa nacional da Sección Femenina de Falange Española, dona Pilar Primo de Rivera, podemos atopar o seguinte parágrafo:

La Jefe, con sus acompañantes comió en el Hotel Progreso, visitando luego el Cuartel de Falange en donde la esperaba numerosísimo público que la ovacionó y saludó con el puño en alto.

Pero nesta ocasión a Delegación de Orden Público actúa coa celeridade e rigor esperable, publicando, dous días despois, a seguinte nota:

Por la publicación en el diario local PROGRESO de un artículo de mal gusto en cualquier caso y tendencioso en la actualidad, reseñando la llegada a esta capital de una significada persona, el excelentísimo Señor Gobernador Militar de la Plaza y Provincia, ha impuesto como sanción la multa de quinientas pesetas a su empresa propietaria y quince días de arresto en la Prisión provincial al cajista que compuso el artículo de referencia, falseando los originales que al efecto le habían sido facilitados.

Forte sanción para un troco de brazo por puño...