Lembranza de Juan Manuel Gómez Corbacho.

Juan Manuel Gómez Corbacho naceu en Bos Aires e vivía na rúa García Hernández, 17, 1º de Pontevedra, traballaba como  chofer da liña de autobuses entre Pontevedra e Cangas, era un activo membro do Partido Comunista e dirixente sindical destacado no Centro Obreiro da capital. Sen dúbida foi o máis coñecido dos presos a raíz dos sucesos revolucionarios de outubro de 1934 na nosa cidade; o 7 de outubro daquel ano fora detido nun confuso incidente nos locais anexos ao antigo cuartel de Fonseca; estes locais estaban alugados como garaxes e levaban tempo sen usar. Ao igual que outros sectores obreiros, os choferes declararan a folga xeral; Manuel, militante do sindicato de condutores, foi denunciado por Saturnino Paz Peón (falanxista de triste lembranza) e outros mozos que viran como entraba nos locais citados xunto con outros compañeiros. Dirixe a detención outro coñecido personaxe: o comandante Vila Fano, que tería un papel destacado en varias causas militares logo do golpe do 36. Corbacho xustifica a súa presencia no garaxe cun relato bastante inverosímil: estaba paseando polo malecón e unha persoa pedíralle que avisase a un soldado; ao chegar á altura do garaxe déronlle un golpe na cabeza e metérono dentro. Non lembraba nada do que pasou ata que o comandante Vila o levanta do chan dándolle golpes; atribúe as agresións a que o consideraban oposto á folga.

O certo é que lle atoparon unha pistola Star de 9 mm (para a que tiña licenza) cargada e montada, seis botellas de gasóleo, xofre, salitre e algodón en rama, materias que se usaban na fabricación de explosivos; tamén portaba selos do Socorro Rojo Internacional e recibos de cotas do sindicato de transportes “El Unitario” e do Sindicato de Conductores y Similares.

Tamén foron detidos Valeriano Riobó, Luis López Menéndez, Carlos Varela Varela e José Fernández Mora, contra os que se abriu causa separada e foron absoltos.

 Juan Manuel Gómez Corbacho foi encausado (148/34) polo delito de tenencia de materias inflamables e foi condenado a vinte anos de cárcere, que empezou a cumprir no penal do forte de San Cristóbal; con triunfo da Fronte Popular foi posto en liberdade e regresou a Pontevedra en Unión doutro preso, Manuel Amoedo, e foron recibidos con grandes actos de homenaxe pola esquerda obreira pontevedresa.

En xullo de 1936 participa na resistencia contra o golpe actuando en rexistros domiciliarios e na recollida de armas para o que contaba con autorización escrita do gobernador. Foi un dos asasinados nos sucesos de A Torre (Lourizán). Un informe asinado polo comandante da G. Civil Velarde o 5 mde febreiro de 1937 manifesta:

En contestación a su escrito de fecha de ayer, en el que se interesa informes respecto al comunista Gómez Corbacho, me complazco en participar a V.S. que el día 18 de Diciembre último al tratar de llevarse a cabo por fuerza del puesto de esta Capital la detención del mencionado sujeto y otros extremistas que se hallaban refugiados en una casa de la parroquia de Salcedo se hicieron fuertes tiroteando a la fuerza con armas de fuego viéndose la expresada fuerza obligada a incendiar la referida casa para someterlos, pereciendo entre las llamas el extremista de referencia.

Foi inusual a repercusión que tiveron na prensa estes sucesos ocurridos en Lourizán, xusto no límite con Salcedo; os xornais deron todo tipo de detalles dos feitos e destacaban eloxiosamente a actuación de Víctor Lis e os seus homes contra estes “peligrosos rojos, licenciados de presidio”.

Estamos a principios de decembro, a mediados do mes anterior detiveran ao xefe de prisións Fernando Lago Búa e ao médico Bustelo por unha trama de extorsións e favores sexuais; en Pontevedra estaban estendidos os rumores sobre a implicación de Víctor Lis en tramas deste tipo, tanto que un cidadán, Joaquín Lois, tivera que publicar facía dúas semanas unha carta aberta nos xornais desmentindo a súa implicación nos rumores “que ponen en entredicho la honorabilidad y la actuación impecable y sin tacha” de Lis. A Falanxe pontevedresa, con fortes enfrontamentos internos e que nunca tivera simpatía polo médico, tiña informes sobre os seus manexos que, con certeza, fixera circular entre as autoridades. Influentes sectores da sociedade pontevedresa afecta aos golpistas non viran con bos ollos o “paseo” e afondamento do avogado Martínez Tiscar, no que tiveran responsabilidade directa algúns mandos da Guardia Cívica e Velarde.

Era necesaria unha actuación importante e publicitada de Lis e os seus homes para facer ver o imprescindibles que eran. Atopou a ocasión tras a delación sobre o paradeiro de dous dirixentes sindicais importantes (Manuel Méndez e Juan Manuel G. Corbacho) e unha muller obxecto de requisitoria militar, Elvira Lodeiro. Manuel Méndez era dirixente da Federación Obreira de Marín e Corbacho era coñecidísimo pola súa militancia.

Para subliñar aínda máis a importancia desta actuación faise un consello sumarísimo en domingo, cunhas penas durísimas, moi raras contra as mulleres, e ademais non contemplando a eximente, ou polo menos a atenuante, do código militar cando os acollidos tiñan lazos afectivos cos acolledores. E foi o propio Lis quen mandou o pelotón de fusilamento. Os xornais non coinciden no relato dos feitos pero si en louvar a Víctor Lis pois sobre a súa actuación facíanse, segundo eles, eloxiosos comentarios.

Pero a brutalidade das actuacións e a corrupción de todo tipo era tan forte que as autoridades víronse forzadas a intervir.

Lago Búa e Bustelo foron xulgados e executados.

A Falanxe pontevedresa sufriría unha importante depuración co cese do seu xefe provincial Manuel Castro Pena e outros cargos.

VíctorLis veríase suxeito a unha investigación por extorsión económica e sexual meses despois e, no 1940, polo paseo de Alberto Martínez, pero a xustiza militar nunca chegou a condenalo: era o pago aos servizos prestados e aos crimes que, como este, levou ás súas costas.

Pontevedra, outubro de 1934 (4)

En diversos xornais insístese na necesidade da moderación nas sancións e de evitar inxustas acusacións, vinganzas e delacións anónimas, así o xornal estradense El Emigrado (16-10-34),

 En estas horas abrumadoras, somos todos los españoles partícipes obligados a compartir las amarguras de la Patria, y somos todos, también obligados, a laborar por la restauración de una paz moral y material que una los espíritus en hermandad Nacional, por la reconstrucción de cuanto, en unas horas de obsesión, nos hayan hecho destruir [...]y esperamos del patriotismo de los hombres que se hallan al frente de los destinos de la Patria la suficiente serenidad y acendrado patriotismo, para que entre hijos de una misma patria se reinstaure el imperio de la conciencia, usando del escalpelo de la justicia con mesura y tino.

Continúa o goteo de postas en liberdade de presos, alternados con consellos de guerra. O doce de decembro son liberados os destacados dirixentes da federación obreira Manuel García Filgueira (presidente), José Oliveira (vicepresidente) e Andrés Rey (bibliotecario). Son trasladados ao penal de El Dueso varios veciños de A Estrada (Manuel Coto Chan, Higinio Carracedo e Manuel Vázquez Otero) que estaban presos na capital e foran condenados á pena dun ano 4 meses e un día por participar nos sucesos revolucionarios. Ábrese de novo o prazo para solicitar licencias de caza.

O 18, presididos polo coronel de artillería Mario Sánchez, celébranse consellos de guerra contra Jesús Diéguez Noguerol por tenencia ilícita de armas, Segundo Lorenzo García por intento de agresión a man armada e Carlos Pérez Cameselle, axente de arbitrios de Vigo, por rebelión. Ao día seguinte son liberados os veciños de Domaio José Palmás Pastoriza, Josefa González Crespo, Benito Calvar Calvar e Manuela Ríos que estaban no cárcere acusados de coaccións. O día 29 son detidos en Salcedo, por repartir follas subversivas, Gerardo Martínez Villanueva, José Gómez Pereira e Enrique Cochón.

O 5 de febreiro celebrouse consello de guerra contra Valeriano Riobó acusado de intervir no pasado movemento revolucionario e cunha petición fiscal de dez anos de cárcere, foi defendido por José Adrio Barreiro que logrou a absolución do inculpado. Días despois deteñen en Marín aos militantes comunistas Daniel Gómez Martí e José García Busto como presuntos autores de rótulos subversivos. O 24 de dito mes refórzase a garda do cárcere debido aos rumores dunha evasión de presos políticos.

Pouco a pouco recóbrase a normalidade e o 7 de marzo levántase o estado de alarma, substituído polo de prevención e o 29 remata a clausura das sociedades pero con advertencia da necesidade de que cumpran a legalidade. Aínda así, non se autorizan os actos obreiros do 1º de maio e detense a Antonio Prieto Roque, de Campolongo, que estaba reclamado polo xulgado militar por teren topado no seu domicilio armas e munición en abundancia. En maio deteñen a José Iglesias Rey, canteiro de 23 anos, a quen o capitán da Guardia de Asalto atopoulle unha folla clandestina e a Benigno Vidal Couto, labrador de 18 anos, ambos de Bora; a José Fernández, metalúrxico, José Cortegoso Solla, Eladino Castro Torres, os tres de Mourente, por coaccións a obreiros que ían traballar e tamén a 4 persoas mais como medida preventiva.

Volvamos a finais de 1934. Os incidentes entre militantes de esquerda e dereita aumentan e sucédense continuos enfrontamentos e denuncias. O 30 de outubro pola noite, o militante fascista José Outerelo Carril foi mallado a paus en Salcedo “por un grupo de salvajes que campea en aquella parroquia”

A prensa de esquerda denuncia as tropelías de mozos fascistas como o asalto e roubo da imprenta do xornal socialista La Hora mentres o seu dono, Ramiro Paz, estaba no cárcere, asalto que quedou impune a pesar de que o rumor público sinalou inmediatamente aos seus autores; días despois asaltaron o quiosco dos mesmos donos na praza da República.

 Además, estos elementos, descaradamente no solo no niegan nada, sino que dicen estar dispuestos a acabar por todos los medios no solo con las organizaciones de izquierda, cosa ya de por si condenable sino también con lo que es mucho más grave con el Estado republicano que la Autoridad tiene el deber de guardar. (El País 20-12-34.)

Un grupo de mozos galeguistas repartiu unhas follas nas que lembraban o aniversario da morte de Pardo de Cela e que remataban coa frase “Viva Galicia Ceibe” e acabaron detidos tres deles e rexistrado e clausurado o centro galeguista; a actuación policial contrastaba coa inhibición cara elementos fascistas como “el mismo joven a quien se acusa como autor principal” das tropelías citadas anteriormente. O militante falanxista Vicente Couceiro Amor, que denunciou aos galeguistas polos pasquíns, volveu a presentar denuncia contra o galeguista José Luis Fontenla Méndez acusándoo de que lle pegara e insultara na Ferrería con motivo da denuncia citada. Os galeguistas detidos foron postos en liberdade o 27 de decembro. Hai multitude de denuncias por agresións: Benito Lago Currás denuncia ao fascista José Torres e outros por maltratalo e lesionalo na rúa Xan Guillermo. Na madrugada do día de Nadal, o veciño de Salcedo Gerardo Bao Rúa foi agredido cunha navalla que lle causou unha ferida no peito, polo veciño de Mourente Constantino Rozados. No baile do Pino, na carreteira de Vigo, (3-1-35) un grupo de individuos agrediron e lesionaron a un tal José Piñeiro co pretexto das súas ideas políticas; foi detido o veciño de Salcedo Celestino García. Tamén houbo denuncias contra dous mozos de Salcedo por arrebatarlle a un vendedor varios exemplares do voceiro dereitista J.A.P. e rompelos.

As consecuencias dos sucesos de outubro foron de diversa orde. A represión foi moi dura, o número de detidos e despedidos alto, moitos centros obreiros foron clausurados, concelleiros e outros cargos destituídos, etc. A esquerda adoptou como obxectivo a consecución da amnistía para os encarcerados e a reposición nos seus postos de traballo dos despedidos.

Foi premonitorio o xornal El País (11-10-34): 

 Dos distintas maneras de ver la esencia de la República y sus fines han conducido a ellos. Y, cualquiera que sea el resultado de esta gesta trágica, en la vida de España queda trazado un hondo surco que ha de influír sobremanera en el futuro.

E así foi, co golpe militar do 36, o ter antecedentes de participación nalgún incidente ou ser detido no 34 constituíu un agravante a ter moi en conta nos xuízos ou para ser obxecto dos “paseos”; como exemplo, dos citados ao longo destas entradas referidas aos sucesos de outubro, foron asasinados (en diversas modalidades): Augusto A. González, Manuel Amoedo, José Gallego, Víctor Moldes, Antonio Blanco, Alexandre Bóveda, Cristóbal Peñín, Juan M. Gómez, Dionisio González, Andrés Rey, José García Busto, Ramiro Paz, Gerardo Bao, entre outros.