lunes, 16 de mayo de 2022

Mulleres solidarias. Pontecesures, 1939.

 


O sistema de información e control articulado polo réxime franquista chegaba a calquera recuncho; dentro del, a achega proporcionada pola Falanxe era significativa. Desde as xefaturas locais enviábanse variados informes sobre a poboación (incluídos militantes da propia organización), situación económica, con especial fincapé no relacionado co abastecemento, estado de ánimo da veciñanza e denuncias de todo tipo.

Un aspecto a destacar deste tipo de informacións é o de que se trata dunha fonte valiosa para estudar diversas manifestacións de resistencia contra o réxime, que non tiñan reflexo nos censurados medios de información.

Nesta entrada, a través dunha denuncia dirixida ao xefe provincial (19-2-1939) efectuada polo xefe local de F.E.T. y de las J.O.N.S de Pontecesures, coñecemos uns incidentes sucedidos na estación do tren ao paso dun convoi transportando prisioneiros de guerra. Neles destacamos o protagonismo dun grupo de mulleres que, unha vez máis, están na vangarda nas protestas:

Lo esperaba en la Estación la flor y nata de las bolchibiques (sic) de este pueblo, haciendo alarde de su izquierdismo acendrado y ofreciendo a los prisioneros chocolate, pan, tabaco, etc, [...] a voz en grito vociferaban en la Estación, diciendo que “los pobrecitos prisioneros iban como el ganado desnudos, hambrientos, hasta el punto de que no habían comido pasaba de cinco días, y a todo trance querían demostrar su simpatía por los prisioneros de la zona roja [...] Fué tal el cúmulo de insidias que las que al final te diré dijeron que, un soldado de los que iban de custodia tuvo que decirles: “Que rojas sois; si fuera un tren de heridos acaso no estaríais en la Estación.” Contestándole alguna. Claro, porque estos son de los nuestros, soy más roja que nunca.”

Continúa relatando o xefe local a chegada ao lugar dalgunhas militantes da Sección Femenina que foron interpeladas polas mulleres presentes: “A que venís aquí, traerle algo a estos pobres prisioneros”.

As autoridades impediron que lles desen calquera cousa aos presos e, cando o tren arrancou cara Padrón, as mulleres foron tras del correndo pola vía.

Na denuncia especifícase o nome e circunstancias dalgunhas daquelas mulleres

de la anti-España, tan diferentes de estas otras que en Auxilio Social, Mujeres al Servicio de España, Frente y Hospitales, etc, todo lo hicieron y hacen por la Patria y estas, de que hablo, ni un botón han cosido, ni un guante hecho para los nuestros.

 Os nomes que facilita son: María, Josefa e outra da que non di o nome [ Celia?] Meniño Martínez “as de Meniño”, que “a pesar de su marcado y antiguo comunismo” desfrutaban das “prebendas” da Telefónica na vila e unha delas tiña unha escola particular. Hermitas Carbia, filla do ex-alcalde de Valga Celestino Carbia Campaña, sentenciado e fusilado en Pontevedra. Concha Vázquez Potel, filla dun mestre destituído, preso e fuxido a Arxentina; Concha deixara de traballar na fábrica de cerámica por negarse a afiliarse á C.N.S . de Falanxe. Outras eran Carmen Fernández Carlés, María Gómez, Josefina Cascallar, Trinidad Sánchez, “Las del Carabinero”, etc, “todas de significación marxista”.

O apaixonamento do xefe local queda manifesto nas significativas consideracións que lle fai ao xefe provincial:

No podemos transigir. Son enemigos que nos quedan en casa y si al principio le tivimos (sic) Misericordia, al ver su actuación les tenemos odio. Son hipócritas que disfrazados parecían acatar las nuevas normas del Nuevo Estado Español, pero que cuando ven la ocasión de mostrarse al desnudo, presentan las mismas lacras de los tiempos idos. No pedimos una sanción que ponga fuera de España a estas malévolas, pero sí un castigo que les haga ver que en España empieza a amanecer.

Nun escrito datado ao día seguinte insiste en manifestar que xa chegou o momento de proceder sen tardanza nin escusas para desenmascarar algúns esquerdistas que, lonxe de arrepentirse e emendar erros pasados, persisten nas súas ideas antiespañolas. Céntrase nas persoas contrarias ao Glorioso Alzamiento Nacional que seguen desempeñando postos en organismos públicos; é o caso das irmás Meniño Martínez, telefonistas, para as que pide a destitución ou o traslado. Baséase no seu marcado esquerdismo, falla de colaboración co Movimiento, propalar noticias falsas e significarse en todo acto antinacional.

jueves, 10 de marzo de 2022

Os anos do silencio.

 


No ano 2013 saía á luz o libro Pontevedra nos anos do medo. Golpe militar e represión (1936-1939). En tres meses esgotouse a primeira edición e, a día de hoxe, quedan poucos exemplares da segunda; confírmase así o interese por coñecer o noso pasado máis inmediato, feito xa comprobado polo seguimento deste blog  con máis de 14 anos de vida.

Moitos lectores e lectoras demandaban unha nova publicación sobre o tema; así nace Os anos do silencio. Represión e resistencia na provincia de Pontevedra (1936-1951). A mesma editorial, Edicións Xerais, deulle acollida e estará nas librerías a partir deste xoves,10 de marzo.

Amplíase o marco xeográfico estudado pois abarcamos toda a provincia pontevedresa e tamén o temporal xa que o período investigado remata a principios da década dos cincuenta. Comprende, polo tanto, o que poderiamos chamar primeiro franquismo.

Nas 500 páxinas do libro estudamos a represión franquista nas súas diferentes formas e tamén a resistencia ao réxime, tanto como oposición política como resistencia armada. Atopamos capítulos dedicados á represión física (execucións, paseos, cárcere, malleiras...), ideolóxica (a exercida sobre o profesorado, as comisións de depuración, o papel do clero...), un capítulo extenso dedicado á persecución sufrida pola masonería e outro sobre a represión económica; este último non só atende as incautacións e multas derivadas da lexislación de responsabilidades políticas, senón que relata polo miúdo a utilización do propio sistema económico (a autarquía) como mecanismo de castigo para desafectos e de premio e recompensa aos sectores afíns ao réxime. Fenómenos como o mercado negro e o estraperlo, o negocio do volframio, así como as tramas corruptas ligadas a organismos do réxime teñen o seu lugar neste capítulo. A corrupción e a represión foron notas características de toda a ditadura e a existencia de tramas criminais de extorsión, ligadas a organizacións como a Falange, as Gardas Cívicas e outras entidades, son analizadas a fondo.

Se hai un sector da poboación habitualmente invisibilizado na historia foi o da muller; nesta publicación aparece a súa actuación nos diferentes apartados pero optamos, ademais, por visibilizar nun capítulo propio distintas facetas da súa participación, tanto como suxeitos sobre os que se exerce a represión como participantes activas na oposición e a resistencia.

No tratamento da resistencia antifranquista, que actúa desde os primeiros momentos, dedicamos varios capítulos ao tratamento da oposición política, tanto no aspecto organizativo como nas súas accións, propaganda, desarticulacións sufridas, compoñentes, redes de fugas, a chamada resistencia dispersa, etc.

Capítulo aparte merece a resistencia armada; aínda que a súa relación e permeabilidade coa guerrilla é alta, optamos por un tratamento diferenciado. A pesar da propaganda franquista que nos fala da adhesión da poboación, da unidade militar a favor do golpe ou da crenza estendida de que a violencia conseguiu paralizar por completo calquera oposición, podemos comprobar que nos primeiros momentos do golpe hai militares que non se suman, polo que foron castigados e articúlanse grupos de resistencia armada que, pouco a pouco, adquirirán unha maior organización ata constituír o movemento guerrilleiro.

O enfoque do libro é divulgativo, didáctico, con exemplificacións representativas por cada apartado que concretan o relato de cada un. Pero este enfoque non se contrapón co rigor documental obtido de diversidade de fontes primarias. Nun labor de anos consultáronse numerosos arquivos (militares, AGA, CDMH, provinciais, particulares), testemuños persoais dalgúns protagonistas, hemerotecas, bibliografía; especialmente relevante foi a consulta exhaustiva dos fondos xudiciais militares, que son unha fonte de primeira orde debido á implicación militar, tanto na represión tras o golpe como na loita contra a resistencia.

Son consciente de que fronte á simplificación de ver o pasado como branco ou negro, os historiadores deben achegar a complexidade, a gradación de grises, pois algúns dos malos non sempre actuaron como malos e algúns dos bos tamén tiveron os seus pecados. Só queda desexar que a lectura sexa do seu agrado e que sirva de partida para novos traballos que completen ou revisen o que aquí se presenta.

Índice.

1. Introdución.

2. A represión física.

Consellos de guerra.

O fiscal fala das orixes.

As cartas de Genaro Estévez Posada.

Manuel García Filgueira.

Antonio Villaverde Hermida.

Mortes na noite. Os paseos.

O paseo do concelleiro Alberto Martínez.

Violencia na Illa de Arousa.

Paseo dun socialista: José Pintos Quinteiro.

Incursos no bando.

Os cárceres.

Paseo dun preso. Sebastián Fernández Turnes.

O penal de Figueirido.

Ansias de liberdade. Unha fuga en Camposancos.

Morte en Pamplona. Atilano Godoy Calvelo.

3. “Envelenadores da alma popular”. A represión no ensino.

A comisión depuradora de mestres.

As memorias dun mestre perseguido: Luis de Sáa Bravo.

Alfonso Rodrigo Méndez. Mestre de Sanxenxo.

O mestre de Verducido Eduardo Muíños Búa.

María Alonso Pérez, mestra de Mourente.

Resistente e combativa: Peregrina Martínez Santos.

A tristeza da derrota. Isolino Martínez Pérez.

4. O clero na represión.

O párroco informa.

A capela de Bértola volve a escena.

Curas e “cívicos”.

Casimiro Cubela e a guerrilla.

5. O contubernio xudeo-masónico.

Organización xeral das loxas en Pontevedra.

A actuación política dos masóns.

A opinión antimasónica.

A lexislación contra a masonería.

A masonería na provincia de Pontevedra.

A Guarda.

Marín.

Pontevedra.

Vigo.

Outras localidades.

Organizacións teosóficas e outras.

Actuacións contra a masonería.

A Guarda.

Marín.

Pontevedra.

Vigo.

Denuncias.

Algúns pontevedreses perseguidos por masonería.

Enrique Barreiro Vázquez.

Secundino Couto Solla.

Juan Cueto Ibáñez.

Manuel Guillán Abalo.

José Loureiro Crespo.

Salvador Mas Sastre.

Isidoro Millán Mariño.

Enrique Peinador Porrúa.

Ramón Sáenz de Inestrillas.

Federico Selgas Guillén.

6. Anos de fame e estraperlo. A represión económica.

Denuncias patrióticas.

Os anos da fame.

Atesouramento.

Estraperlo de materiais militares.

O volframio.

Morte en Fontao: María Fernández.

Requisas e “doazóns”.

“Escribo poco y hago mucho”. A requisa do coche de Portanet.

Rexistro en Cangas.

Cobros en Vila de Cruces.

7. Mulleres. Represión e resistencia.

O intento de rapto das mulleres de oficiais do exército.

“De xenio levantisco”. Elvira Fernández Gracia.

“As Corseteiras”.

Flora Rey Iglesias.

“Sospeitosa de espionaxe”. Rosario Herbón Galán.

Dolores e Emilio. Encubrimento a fuxidos.

Axuda a presos. Carmen Ferreira Peón.

Comentarios contra o Réxime.

Cánticos nas fábricas.

Gravados nas bombas.

Mulleres no estraperlo.

Carta a Adela.

As protestas na praza de abastos.

8. Corrupción e abusos. Extorsións económicas.

Víctor Moldes. Pagar por vivir. Extorsións a presos.

A rapina falanxista.

O secuestro de Antonio Castro Fontanes.

Extorsión no balneario de Cuntis.

Diñeiro para “el ausente”.

O caso Bau.

Ricardo Menéndez Bustamante “O Cubano”.

Ameazas na noite. “Cívicos” de Cerponzóns.

Enfrontamentos internos.

Incidentes en Vilagarcía.

“Se vas a Peinador...” Denuncias no aeroporto.

Os abusos falanxistas.

Maltratos en Vilaboa.

Abusos en Cangas.

Intento de violación en Sanxenxo.

Rivalidades na Guarda.

Expulsións na Falange.

9. Delacións e denuncias.

Denuncia en Mos.

Vinganzas internas. Denuncia contra o alcalde de Forcarei.

Denuncias no traballo.

Denuncias no exército.

As denuncias anónimas.

O tempo das vinganzas.

Acusacións no balneario de Caldelas.

Saldar as débedas. Un taberneiro en Cotobade.

Unha derrota do “Rabioso”.

Informes sobre soldados.

10. A resistencia no exército. Militares desafectos.

Delmiro Sarmiento Cerradelo.

O suicidio do tenente coronel Eymar.

Militares leais: Tenentes da Garda de Asalto en Vigo.

Rogelio Bugallo Orozco, lealdade á República.

José Bastilleiros Rey, o paseo dun desertor.

Pintadas no cuartel.

11. A resistencia ao réxime. Oposición política.

Organizacións políticas clandestinas.

O Partido Comunista en Pontevedra.

Programa do Partido Comunista no ano 1945.

Organización do Partido Comunista na zona de Vigo.

Organización comunista en Forcarei.

Estrutura organizativa na comarca de Pontevedra.

As caídas nas organizacións da resistencia.

Reunións clandestinas nunha zapatería.

A detención de Alejandro Gama.

A caída de 1947.

A caída de 1948.

Carlos Crespo Alfaya.

Manuel Adrio Folgueiras, un garda civil na resistencia.

Desarticulación da organización comunista pontevedresa no ano 1951.

Redes de fugas.

Desiderio Comesaña Prado.

A fuga dos irmáns Albela.

Publicacións, escritos, pintadas...

Follas clandestinas en Pontevedra.

Pasquíns en abril.

Primeiro de maio.

Follas subversivas en Agolada.

Pintadas na noite.

Madeira pintada.

12. A resistencia dispersa.

Detencións na Armenteira.

A canción de Mussolini.

Propaganda clandestina.

Incitacións a obreiros.

Berros subversivos.

Propaganda no Corpiño.

Saúdo a presos.

Sedición no tren.

Día de defuntos.

Comentarios na barbería.

Sancións a desafectos.

Axudas a presos.

13. A oposición armada.

Fuxidos e guerrilleiros.

Fuxidos en Vilagarcía.

Destacamento Paco Barreiro.

Outros grupos.

A Vª Agrupación guerrilleira.

A “guerrilla da chaira”.

A loita guerrilleira.

Mortes na Bouciña.

Os sucesos de Areas.

Atracos na capital.

Vicente Guillén Biel.

Diego Valero e Luis Blanco.

Confidentes.

O asasinato do mestre Crisanto Carbajo.

Víctor García García “O Brasileiro”.

Mortes en Soutelo.

Fuxida dun guerrilleiro: Antonio García Barcia.

Morte dun guerrilleiro.

O grupo dos irmáns Gómez e do “Peruano”.

Sabotaxes.

14. Conclusións.

15. Bibliografía citada.

domingo, 6 de febrero de 2022

Incidente en Rodeiro.

 

Vinte e oito de xuño de 1931, día de eleccións parlamentarias. Pola estrada que vai de Lalín cara Rodeiro viaxan tres persoas: Luis Huesa Pérez, Álvaro de las Casas e Ramón Rivero de Aguilar y Otero; os dous primeiros eran apoderados galeguistas e o último, fiscal da audiencia pontevedresa, tería unha triste sona logo do golpe militar do 36 pois actuou como acusador en numerosos consellos de guerra, entre eles o de Alexandre Bóveda. Un pouco antes de chegar a Rodeiro viron como a estrada estaba cortada con pedras e toradas de árbores, ao parar o coche “fueron detenidos por varios individuos amenazándoles con armas, los obligaron a estar parados en la carretera hasta las cuatro de la tarde”, a pesar de que Rivero dese a coñecer a súa condición.

O 13 de setembro de 1933 veuse a causa por atentado ao fiscal figurando como acusados Victoriano Areán Diéguez, Manuel Trifón Quintá Diéguez e Manuel García Gómez (este último en rebeldía). Foron absolvidos por falta de probas. A Victoriano pasearíano no 36.

Era un dos incidentes electorais que se acostumaban nalgunhas localidades naquelas datas pero a personalidade dos tres viaxeiros merece algunhas consideracións. Sobre o fiscal Rivero de Aguilar contamos cunha insuperable publicación en Biosbardia da autoría de Enrique Acuña. O controvertido Álvaro de las Casas pode servirnos de fío condutor para achegarnos á biografía de Luis Huesa, ilustrativa do proceder de antigos militantes galeguistas que se sumaron ao novo réxime. O papel colaboracionista, máis ou menos entusiasta, de moitos dos compoñentes da dereita galeguista é ben coñecido, porén a participación activa dalgúns deles como militantes afervoados da Falange ou como membros das milicias represoras pasa máis desapercibida.

Fagamos algo de historia e remontémonos ao mes de xullo de 1933. Un grupo de nacionalistas vascos, cataláns e galegos realizan a chamada viaxe triangular con motivo da creación do pacto Galeusca. Álvaro de las Casas escribe na revista Alento unha crónica desta viaxe da que nos interesa o relato sobre a estancia na cidade de Pontevedra, á que, o día 24, chegan vinte viaxeiros cataláns e nove vascos, que veñen acompañados desde Ourense por Otero Pedrayo. Na capital espéraos un grupo de afiliados ao Partido Galeguista (Iglesias Vilarelle, Huesa, Bóveda, Candendo, Cribeiro, Xosé Lino, García Vidal, Caramés, Basanta, Bastián González e outros), así como os “ultreyas” Álvaro de las Casas, Manoel Calveiro, Antón Miguez, Henrique González e Viéitez.

De las Casas é moi crítico co feito de que o alcalde Bibiano Fernández-Osorio pronunciase as verbas de benvida en castelán: “teño a impresión de que esto pode ser a chegada dunha tuna de Salamanca, pro de ningún xeito o saúdo de patriotas de tres nazóns que se entenden”. No local do Partido Galeguista, na rúa Tetuán, o propio Bóveda tamén utiliza - diante da sorpresa de todos - o castelán; só De las Casas utiliza o galego. Tanto o catalán Batista i Roca como a vasca Xulia Urcelay empregan na resposta o catalán e vasco respectivamente.

De alí pasaron ao Casino e logo ao Hotel Palace onde se celebrou un banquete presidido por Otero Pedrayo e “as bandeiras dos tres países que Huesa e Caramés procuraran”.

Centrémonos nos galeguistas que recibiron os visitantes, especificamente nalgúns dos pertencentes ao sector dereitista do partido. Algúns destes militantes foron afiliados do Grupo Nazonalista Galego, de Labor Gallega de Pontevedra e, posteriormente, de Dereita Galeguista; esta última era coñecida como a dos “catro Pepes” debido ao nome de pila dos seus dirixentes: Filgueira, García Vidal, Lino e Sesto. Como dixemos, a maioría deles acabou colaborando co réxime franquista. Algúns, como foi o caso do enxeñeiro Pedro Basanta ou o avogado Xosé García Vidal, foron sancionados durante curto tempo e foron repostos nos seus empregos da Deputación en novembro de 1936.

Un dos que conseguiran as bandeiras aparece citado como Caramés; coidamos que se refire a Antonio Caramés Ruza, que desempeñara cargos directivos en Labor Gallega. Tanto Antonio como o seu irmán Darío militaron en Dereita Galeguista. Por certo, como compañeiros seus na dirección da primeira entidade aparecen nomes sorprendentes (pola súa traxectoria política) como o que sería significado falanxista e garda cívico Olimpio Liste Naveira ou Robustiano Fernández Cochón (Partido Agrario Español, Falange). Antonio Caramés actuou como cabo da Garda Cívica e chegou a sarxento da Milicia Nacional de la Segunda Línea.

Máis significado foi o caso de Luis Huesa, aparellador do catastro, afiliado co número 15 a Dereita Galeguista no 36. Logo do golpe militar foi designado, xunto con Ponce de León, para facerse cargo da delegación provincial de traballo. Ocuparía tamén o posto de director da Escola do Traballo durante anos, foi profesor axudante do instituto, membro da asemblea provincial da Cruz Vermella, entre outros cargos. Actuou como garda cívico. Na súa condición de membro de Falange ocupa cargos de responsabilidade: secretario local de propaganda de FET y de las JONS e xefe local de dita organización (substitúe a Antonio Puig en 1940). Posteriormente desempeñou durante varios anos o posto de delegado provincial de Auxilio Social e o de conselleiro provincial do Movimiento. Foi recompensado coa medalla de Retaguardia de la Cruzada, ingresou na orde de Cisneros na categoría de medalla de ouro e concedéronlle a gran cruz de Alfonso X el Sabio. Faleceu o 9 de agosto de 1965.

lunes, 10 de enero de 2022

Unha carta aberta de Víctor Lis

 


As eleccións municipais do 12 de abril de 1931 supuxeron un triunfo rotundo das candidaturas antimonárquicas en Pontevedra. A suma entre a coalición agrario-obreira e a republicano-socialista logrou 18 postos, os monárquicos 7 e 2 concelleiros presentan dúbidas na súa adscrición.

O cabeza de lista monárquico era o médico Víctor Lis Quibén, que estaba acompañado por outros significados personaxes da dereita como Tomás Abeigón, Celso López Blanco, José Hermida Esperón, Rogelio Torres Senra e Senén Sobral entre outros.

Ao día seguinte da data electoral, o 13 de abril, Víctor Lis escribe unha carta aberta, que foi publicada no xornal Progreso o día 14 co título de “Cobardía”.

“A medida que pasa la tormenta electoral que se cernió sobre esta ciudad y que los últimos nubarrones se alejan para dar paso al día de la verdad” reflexiona, con indignación, sobre o abandono e indiferenza coa que a maioría dos dirixentes políticos locais que antes se titulaban monárquicos deixaran ao asinante e compañeiros de candidatura.

Manifesta que non é un xeito de desculpar a derrota, pois, moi ao contrario, “he de reconocerla como justa y como modelo de disciplina y organización” por parte dos adversarios.

Lis escribía esta carta rebelándose “con toda mi alma” contra os que, tendo a obriga de defender a candidatura monárquica, cruzáranse de brazos mentres el e os seus compañeiros “se sacrificaban defendiendo lo que ellos dejaban arrebatar por su cobardía y desidia”. Consideraba Lis que as persoas que deberían ser as primeiras en saír á rúa a expoñer o peito fronte ao inimigo eran aquelas que

durante años ostentaron cargos y representaciones monárquicas y los que aún no hace mucho fueron los amos y señores de España, bajo la misma forma de gobierno [...] Elas eran las moralmente obligadas a prestarles todo el calor de su protección y el rendimiento de esa influencia política que blasonan. Y del mismo modo que, acompañados de delegados gubernativos, imponían el retrato del Rey en cuantos locales visitaban y obtenían destinos y mercedes de la monarquía, unas veces por influencia política durante la dictadura y otras por apoyo de políticos de arraigo, así debieran de sentir en el fondo de su alma esa reacción necesaria contra la avalancha, que en forma arrolladora nos hizo besar el polvo de la derrota.

Aventura que ben puidera ser que, pensando no futuro, tratasen de aparecer como adeptos á República cando, ata agora, pensaban de xeito diferente. Advirte Lis que, como monárquico san e convencido, “he de mirar con todo desprecio a los cobardes y de repudiar con toda mi alma a los indiferentes y traidores”.

Non estaba desencamiñado Lis nas súas apreciacións; era notorio que personaxes que se beneficiaran do paraugas protector da monarquía, que medraran e ocuparan postos grazas ao apoio da Unión Patriótica de Primo de Rivera, aparecen da noite para a mañá como fervorosos republicanos e algúns chegarían a ocupar postos destacados no novo réxime. Coincide nesas acusacións con algúns xornalistas así como con sectores republicanos de esquerda que, aínda nas eleccións do 36, volverían a lembrarlles o seu pasado e criticarían a presenza dalgúns deles nas candidaturas da Fronte Popular.

Remata Víctor Lis facendo un chamamento aos republicanos pontevedreses lembrándolles que debían estar alegres polo seu triunfo, pero non debían admitir no seu seo a “ese desecho, a esa escoria monárquica que se acerca a vosotros en la hora de la conveniencia. Como el que suscribe, despreciarlos y aborrecerlos porque vale más contar con pocos y buenos que con muchos y malos”.