Os anos do volframio.

A actividade de extracción e comercio do volframio na provincia de Pontevedra nos anos corenta tivo moita importancia, non só económica senón tamén na orde social, política e nas relacións internacionais. O feito de ser un mineral estratéxico, moi demandado nos tempos de guerra fixo que a competencia entre nazis e aliados, principalmente Gran Bretaña, tivera como campo de manobras esta zona. Os prezos do metal acadaron cifras astronómicas no mercado internacional; por exemplo, a tonelada pasou de venderse a 1300 dólares en 1941 a 20.000 no 1942.

Os principais xacementos estaban no concello de Vila de Cruces coas minas de Fontao, pero tamén noutros lugares houbo minas de moita menos importancia.

Alemaña precisaba de inxentes cantidades de mineral para soster o esforzo bélico e creou un enramado de empresas (SOFINDUS e as súas filiais) que facilitaron a compra, por medios legais ou ilegais, de volframio. O interese dos aliados estaba en evitar ou dificultar este negocio mediante compras a maior prezo e outras accións. As actividades duns e doutros estaban moi ligadas aos servizos de espionaxe, que tiveron en Vigo un importante centro de actuacións.

En Fontao estaba localizada a empresa máis importante, Sociedad Estaños de Silleda; en 1939 era xerente o enxeñeiro de minas Fernando Cort que, no ano 1940, pasa a ser director técnico. Nese ano, o seu irmán César Cort Botí faise co control das accións aproveitando unha lei que limitaba o capital estranxeiro. Deixa de estar nas mans francesas e pasa a denominarse Wolfram Hispania S.A. e, en 1945, Fomento Hispania S.A.. César é o presidente do consello de administración. 

Na parroquia de Saidres (Silleda) funcionaba unha sociedade alemá controlada polo residente en Vigo Otto Gerdtzen Boyé, propietario dunha fábrica de salgadura en Meirande (Rande, Redondela), da empresa Minerales Galaicos S.A. e subministrador de volframio e outros produtos para o III Reich. Outros alemáns relacionados con este tema eran Richard Kindling, cónsul alemán en Vigo, Meino von Eitzen, con residencia en Soutomaior e subministrador dos submarinos nazis así como o responsable do servizo secreto alemán en Galicia, Walter Giese.

O número de traballadores das minas variaba, segundo etapas, entre 800 e 1500; procedían de diferentes lugares de Galicia e Asturias. Tamén había presos políticos no chamado Destacamento penal de las minas de Silleda dependentes da Comisión de Redención de Penas por el Trabajo. Os obreiros cobraban entre 6 e 10 pesetas diarias pero estaba xeneralizada a venda clandestina de mineral roubado na propia mina ou atopado nos residuos, polo que os ingresos da maioría eran moi elevados. Ademais dos obreiros das minas, chegaran á zona centos de homes e mulleres que se adicaban ao estraperlo e a actividades de todo tipo: bares, casas de prostitución, roubo, xogos prohibidos, etc. Residían en chabolas, cortes e todo tipo de construcións habilitadas a tal fin, nun ambiente de promiscuidade e sen as mínimas condicións de hixiene. Dános moi boa idea de como era a situación o documental de Antonio Caeiro "A memoria nos tempos do wolfram".

Ademais das empresas mineiras sinaladas, había declaradas moitas outras explotacións, de pouco ou nulo rendemento, espalladas pola zona. Aparecen como titulares dalgunhas persoas como o médico de Lalín, membro do partido Radical, Gumersindo Castro, o contratista pontevedrés Manuel Gulías Porto ou Victoriano Galiño. En moitas ocasións tratábase dun subterfuxio para, ao amparo da concesión legal, obter guías de mineral que se empregaban como cobertoira do roubado ou comprado clandestinamente. Foron moi elevadas as solicitudes de rexistro de xacementos e moitas fortunas se fixeron con este método. Moitas das compras destas pseudoexplotacións facíanse aos recuperadores ou "buscóns", que eran persoas que obtiñan o mineral fóra das pertenzas minerais e de xeito ilegal. Formaban redes ou cuadrillas que podían reunir cantidades importantes de mineral. Na provincia da Coruña, o 20 de xullo de 1942, a policía incautou en Noia 4200 quilogramos de volframio que foran subtraídos por unha rede de "buscóns" das minas de Lousame, dirixida por un tal Ramón Rudiño "elemento de antecedentes francamente adversos a los principios morales de nuestro glorioso Movimiento" (ABC, 20-7-1942). Xunto a el detiveron a numerosas persoas: donos de hoteis, industriais e intermediarios. Os policías, no papel de compradores, ofrecéranlle máis de novecentas mil pesetas.

As empresas burlaban a política intervencionista do goberno e desviaban parte da produción ao mercado negro, no que se pagaban prezos máis elevados. Moita mercancía pasábase de contrabando a Portugal onde a mercaban axentes británicos.

Unha faceta a destacar é a política; na zona confluían traballadores penados, moitos deles asturianos, cun alto grao de formación política, outros estaban en liberdade condicional. Artelláronse redes clandestinas de resistencia contra o réxime. Foi o caso da reorganización do partido comunista que, en 1943, conta coa presenza en Fontao de Víctor García "O Brasileiro" a quen elixen secretario rexional. Tamén hai actuacións da guerrilla, que ten presenza co grupo do Corcheiro en Bandeira (Silleda).

A situación na zona causa preocupación nas autoridades do réxime que se ven con moitas dificultades para controlala, a pesar de destinar alí un elevado número de gardas civís.

Para obter información precisa do que sucede, o 6 de maio de 1944, o delegado nacional de prensa dirixe un escrito da sección de Documentación y Auscultación ao delegado provincial. O escrito ten o selo de "secreto" e pide "con carácter reservado y urgente" un estudo detallado das persoas adicadas á explotación do volframio, detallando ideas políticas, antecedentes persoais, xénero de vida, etc. Debe facelo cunha exposición "concreta, clara y sobre todo veraz".

O delegado, camarada Vicente Muñoz Calero, elabora un detallado informe¹ que envía á Vicesecretaría de Educación Popular de FET y de las JONS, tamén con carácter secreto, o 16 de maio de 1944. Este informe é unha interesante e moi completa fonte de información sobre a situación na zona e tamén da visión que ten sobre ela o xerarca falanxista.

Sobre Fernando Cort afirma que era "de ideología no bien definida y de sus antecedentes personales antes de la guerra, aunque no muy claros, se le puede considerar como un técnico". Afirma que fora colocado por intermedio de Rafael Sáenz-Díez, enxeñeiro de minas e xerente de "La Toja S.A.", de "ideas derechistas y cuya hostilidad a la Falange es publicamente conocida". Efectivamente, Sáenz-Díez, tivo unha forte actividade rexistrando numerosas pertenzas mineiras de todo tipo nesa época; no 1939 solicita vinte pertenzas de estaño en Fontao, no 1942 cento sesenta e oito de andalucita en Tomiño e Oia e moitas máis noutras ocasións. Confírmase a súa desafección ao réxime, a pesar de ter sido membro da Garda Cívica pontevedresa (El Pueblo Gallego, 30-5-37) e concelleiro designado en novembro de 1936, pois no ano 1943 múltano con 10.000 pesetas "por falta de cooperación al Movimiento Nacional" (El Pueblo Gallego, 20-8-1943). Fernando Cort, durante os anos de xerente,

ha conseguido reunir una fortuna personal que oscila entre los treinta y cuarenta millones de pesetas [...] ha preferido ir invirtiendo sus ganancias fabulosas en la compra de inmuebles fincas en la provincia y en negocios navieros y de pesca.

Os colaboradores de Cort non saen ben parados no informe de Muñoz Calero. Sobre o xefe de oficinas, Luis Garrido Otero, afirma que era un "individuo de pésimos antecedentes" que fora afiliado á CNT en Madrid, "miliciano rojo armado", cometera varios desfalcos e "según noticias, perteneció a la brigada del Campesino". Era o home de confianza de Cort na compra de mineral a recuperadores e "buscóns". Segundo informes confidenciais "vive una vida de escándalo y orgía constante" e, ao parecer dos veciños, tiña negocios persoais no estraperlo do volfram. O capataz xeral, un tal Maximino, non tiña antecedentes políticos pero a súa conduta deixaba bastante que desexar. Chamábanlle "el estraperlista de la cesta" debido a que a súa muller saía da mina cunha cesta na que, presuntamente, levaba mineral para vender clandestinamente. Outros capataces subordinados tiñan antecedentes de esquerdas e cualifícaos como indesexables. Todos tiñan un tren de vida moi alto. Sobre o contable e o oficinista opina que son de "ideales marxistas" e un deles "pudiera ser un agente político". Respecto aos traballadores, a maioría eran de "antecedentes políticos marxistas y de conducta licenciosa o inmoral".

As consideracións de Muñoz Calero cambian ao referirse á Sociedad Alemana de minas. O seu director, Otto Gerdtzen tiña unha conduta sen tacha e "se le supone a las órdenes de la Embajada Alemana". A produción da mina era escasa e o persoal tiña bos antecedentes políticos e boa conduta. Tiña relación directa co vicecónsul alemán de Vilagarcía, José Reboredo, con antecedentes monárquicos. Reboredo tiña a función de comprar o volfram a pequenos vendedores. Tamén existía unha rede de pequenos compradores clandestinos.

A nivel xeral, os axentes de compras principais atópanse en Vigo. Para os alemáns sería o citado Otto Gerdtzen e para os ingleses o xerente de La Mala Real Inglesa, Estanislao Durán, de "antecedentes monárquicos y gran fortuna personal".

A situación política e social era preocupante: atentados e roubos, varios asasinatos, o custe da vida era moi elevado chegando a pagarse 15 pesetas por un quilo de pan, a prostitución era alarmante...

No estritamente político, 

se ha creado un foco de infección marxista de extraordinaria gravedad, pues los cabecillas de estos aventureros son rojos y elementos peligrosísimos de izquierdas que han huído de su respectiva residencia o han sido deportados de ellas.

Recoñece o informante que a presenza de numerosos axentes da Garda Civil non resultaba efectiva e recoñece a corrupción presente nos gardas pois "contaminada por el lucro y la codicia ha dejado hacer con la más absoluta inibición (sic), lo que las bajas pasiones de esta masa de aventureros y maleantes les apetecía, sin respeto alguno por la ley".

1Fondo: Delegación Provincial do Ministerio de Información e Turismo. AHPPO. Galiciana.

Alcaldes de Xeve no 1936.

O 28 de xullo de 1936, o mestre José Iglesias Rodríguez presenta no concello un oficio polo que se lle nomea delegado do gobernador para Xeve. Tamén se ordena o cese dos concelleiros e do alcalde, que foran elixidos democraticamente en abril do ano 1931. A este acto asiste o alcalde destituído, Lino Tilve Corbacho, que entrega a Iglesias as insignias propias do cargo. Os concelleiros cesados eran: Francisco Torres Lorenzo, Avelino Ruibal Sobral, Genaro Solla Calvo, José García García, Rogelio Corbacho Solla, Alfredo Blanco Casas, Manuel Landín Moldes e Manuel Riveiro Corbacho. Esta corporación xa fora cesada anteriormente con motivo dos sucesos revolucionarios de outubro de 1934 (orde gobernativa de 15-10-34). O 21 de febreiro de 1936, logo do trunfo da Fronte Popular nas eleccións celebradas o 16 dese mes, foron repostos e cesou o alcalde designado, que era Ángel Morgade Solla.

José Iglesias Rodríguez, mestre, falanxista, fora nomeado alcalde-delegado gobernativo o 25 de xullo cando se atopaba de vacacións en Compostela. Segundo afirma, era “refractario a cargos de esta índole” pero, en atención ao perigo inminente no que se atopaba España, aceptou.

Sobre Iglesias xa escribimos noutras entradas neste blog; só lembrarnos aquí da súa vehemente paixón literaria, que o levaba a solicitar repetidamente a diversas institucións a compra de exemplares dos seus libros. Por exemplo, no Boletín de Educación (xaneiro de 1938), afírmase sobre o seu libro La España Triunfal ¡¡Gloria a Franco!! (Vigo, 1937) que era un “loable intento de presentar largas listas de acontecimientos históricos y actuales en poetizada prosa”.

Unha vez posesionado do cargo, publica un bando no que fai un llamamiento cordial para que en tales momentos de peligro y revolución se pusieran todos con reflexión y cordura al lado de la autoridad, ayudándola y colaborando con ella para establecer una nueva era de paz y tranquilidad entre todos los vecinos del ayuntamiento, sin tener en cuenta enemistades ni ideología política sino amándonos como hermanos.

Na represión subseguinte ao golpe militar, a actitude de Iglesias foi máis ben conciliadora e no concello de Xeve houbo poucos represaliados, agás os casos coñecidos de Manuel Dios Costado, Eduardo Muíños e os enterrados na foxa de S. André. Ningún deles era nativo da parroquia e as ordes de actuación viñan de instancias superiores.

Iglesias gábase de que 

se ha dado el caso consolador de que en más de 4 meses de mi actuación, ningún hijo de Geve ha pisado la cárcel. Unicamente el vecino de Berducido Manuel Hermida por hacer manifestaciones de poseer clandestinamente una escopeta y el de San Andrés Manuel Solla Castro por desacato a la autoridad.

As xestións do alcalde fixeron que só estiveran detidos 48 e 24 horas respectivamente. Tamén fai referencia a que, o día anterior ao seu cese, “por desgraza” detiveran Eligio Corbacho e Eligio Portela, reclamados pola autoridade militar como requisadores de armas o 20 de xullo.

Os labores do alcalde delegado nestes días foron de colaboración na recollida de armas, requisa de automóbiles, recadación de donativos, entrega de diñeiro e documentación das sociedades agrarias, formación da Garda Cívica e outros semellantes; todo baixo as ordes do gobernador.

No cumprimento desas ordes tivo que 

invertir toda la piedra labrada que la Sociedad de Agricultores y Obreros de San Andrés tenía en el punto denominado Bouza del lugar de Sobral de la mentada parroquia para levantar allí la Casa del Pueblo.

 Esta pedra usouse para facer un muro de contención no adro da capela de San Roque.

Un caso curioso foi a depuración do alguacil porteiro do concello Ramón Boga Reboiras por pertencer a “una asociación agrícola-obrera de este término que actuó en el Frente Popular”. Aínda así, cando cesa como alcalde-delegado fai constar que dito porteiro era dunha “honradez acrisolada”.

Segundo normas que aparecen nunha circular “que persigue la independencia, eficiencia y apoliticismo de las personas que hayan de administrar los intereses municipales” e debido tamén a “las circunstancias y sus muchos quehaceres”, cesan a Iglesias e nomean como novo alcalde-delegado civil a Benito Rivas Hermida e como vogais da xestora a Gerardo Fontán Pérez, Manuel Civeira Hermida e o propio José Iglesias, que ocupará o cargo de 1º tenente de alcalde.

Na pugna polo control de alcaldías, neste caso gañan os representantes da “vella política” da Restauración. Benito Rivas Hermida ocupara os postos de fiscal e de xuíz municipal en períodos anteriores. Fora elixido concelleiro no ano 1909 e desde 1912 exercera como alcalde. Estaría neste cargo ata a chegada da Ditadura de Primo de Rivera, que nomea a Manuel Fontán Rivas.

Benito Rivas, importante propietario que figuraba como maior contribuínte no censo industrial, non participa nos gobernos municipais da Ditadura nin da República e móvese no asociacionismo agrario. No ano 1930 figura como presidente do grupo cooperativo de Verducido na Caixa Rural de Lérez e, ademais, é membro do consello de administración da entidade. En marzo de 1933 aparece como secretario do congreso agrícola que se celebra en Pontevedra.

En 1938, de acordo coa orde do 30 de outubro de 1937, constitúese de xeito normalizado o concello de Xeve coa seguinte composición: alcalde, Benito Rivas Hermida; 1º tenente de alcalde, José Iglesias Rodríguez; 2º tenente de alcalde, Manuel Civeira Hermida; Síndico, Gerardo Fontán Pérez e, como xestores, José Fontán Costas, Cándido Mosteiro Fontán, Manuel Gómez Lafuente, Paulino Solla Sobral e Manuel Sobral Solla.

Benito Rivas non cesaría como alcalde ata a anexión a Pontevedra no ano 1944 e continuaría como concelleiro neste último, cun total de máis de 50 anos ocupando este cargo.

Contra o esquecemento: Alfonso Vega Olivera.

En uso de las atribuciones que me están conferidas y atendiendo a las circunstancias del momento que así lo exigen, nombro delegado para el mantenimiento del orden público en Sangenjo y en la jurisdicción de aquel Ayuntamiento al funcionario D. Alfonso Vega y Olivera, en las condiciones que determina la Ley de 28 de Julio de 1933. Pontevedra 20 de Julio de 1936. El Gobernador Civil Gonzalo Acosta.

Este era o nomeamento do oficial de correos Alfonso Vega Olivera como delegado da orde pública de Sanxenxo. Alfonso tiña 27 anos, casado e natural de Madrid. Estaba afiliado a Izquierda Republicana.

Ese 20 de xullo, tomou medidas como poñer ás súas ordes o destacamento de Carabineiros de Noalla e a requisa de varios coches particulares; tiña previsto que estes coches se utilizasen para transportar algúns veciños a defender o goberno civil da capital. Estes veciños non chegaron a saír de Sanxenxo pois, antes da partida, xa chegaran novas da saída das tropas á rúa.

O día 22, cando a Garda Civil e membros das milicias falanxistas chegan á vila en servizo de "correría", aproveita para entregar ao cabo José Cagiao un revólver, munición e a correspondente documentación. O cabo entrégalle un recibo da entrega. Segundo Alfonso, xa pretendera entregarlla ao alcalde Teodoro Otero antes da publicación do bando de guerra; o alcalde non quixera facerse cargo dela.

Comezan as actuacións contra Alfonso Vega o 28 de xullo. Os informes recollidos polo instrutor, comandante de Infantería Julio Fernández de los Ríos, son moi desfavorables. Apréciase que hai dúas acusacións determinantes neste proceso; por unha banda estaban os seus artigos no xornal republicano pontevedrés El País e, por outra, a súa relación con algúns mestres e veciños que eran significados militantes da esquerda e da Fronte Popular.

Nos artigos, escritos baixo o pseudónimo de Al Gave de Arevilo (o seu nome e apelidos ao revés), ataca fortemente o caciquismo local; un exemplo pode ser o titulado "¿Galeno o matasanos?" (25-3-36):

Lo más doloroso no es precisamente que en la sociedad de Sangenjo existan "alcornoques" de este calibre, sino que haya que soportarlos, y además por si fuera poco, y para vergüenza nuestra, que se les pague un sueldo oficial, aparte de lo que con arrendamientos, cuando no con préstamos usurarios, suele conseguir.

Pero os máis determinantes son os artigos nos que denuncia as actuacións do responsable da Garda Civil na localidade, Salomón Pérez Cienfugos (tería un papel destacado na represión posterior ao golpe). O informe do propio posto de Sanxenxo afirma que "zahería e injuriaba al Cuerpo de la Guardia Civil". O instrutor considera que, aparte as inxurias "al prestigioso cuerpo de la Benemérita", chegara a afirmar que "la verdadera mujer española es la mujer prostituta".

O informe do concello foi moi desfavorable e cualifica a súa conduta, tanto privada como social e política, de "bastante deplorable"; relacionábase cos mestres de esquerdas e coaccionaba nas eleccións. Na mesma liña está o informe do xulgado municipal, asinado por José Crusat, que engade a súa actuación nos Carnavais. Nesta festas, parece que participara nun cortexo fúnebre composto por sete féretros

llevados a hombros por varios jóvenes y otro conducido en la camioneta de Dobarro, diciéndose en un principio que significaba el entierro de todos los elementos de orden del pueblo, cortejo que recorrió todas las calles, parando en la plaza del mismo, donde el Sr. Vega pronunció una alocución al acto, diciendo que en cada uno de los referidos féretros iba para ser sepultado en la mar un político de las derechas.

Tamén afirma que recibía na súa casa comunistas de Portonovo e que o 1º de maio acudiran varios con "corbatas encarnadas en las que se destacaba la hoz y el martillo".

O fiscal da causa 832/36, considera responsables a Vega, o mestre Alfonso Rodrigo Méndez (xa fora "paseado"), José Carballa e José Lorenzo, dun delito de rebelión militar e pide penas de reclusión perpetua a morte.

O defensor, comandante de Artillería Manuel Nandín fixo unha brillante defensa desmontando todas as acusacións. Como ben sabía, o determinante era que non se apreciase a agravante de especial perversidade xa que iso suporía a pena de morte. Contrapón a actuación do seu defendido coa do falecido mestre socialista Alfonso Rodrigo, de quen afirma que era

el tipo genuíno del extremista, afiliado al socialismo, en el cual desempeñó cargo directivo; arma a las gentes [...] el Maestro es el hombre de acción, peligroso, de este proceso y Vega fué en todo momento el freno que evitó en Sangenjo se produjese hecho alguno de trascendencia.

O consello de guerra, presidido polo tenente coronel de Artillería Antonio Durán Salgado, celebrouse o 20 de novembro de 1936 e condenou a Vega pena de morte. A Carballa impóñenlle 16 anos de cárcere e a Lorenzo 12 anos e un día. En capela, Vega négase a asinar a comunicación da sentencia. Foi executado o 7 de decembro, ás sete e media da mañá, na estrada a Monteporreiro (A Seca) por unha sección de Carabineiros. A causa da morte consta como colapso cardíaco. Entérrano no cemiterio de san Amaro, nicho 28, 2ª zona, fila 1ª, propiedade do concello.

O xornal católico El Ideal Gallego (18-12-36) non perde ocasión de lembrarnos que 

habiendo muerto cristianamente después de cumplir con todos los deberes religiosos y recibido todos los auxilios espirituales. Acompañó al sentenciado hasta sus últimos momentos administrándole los auxilios de la Religión el franciscano P. Luis María Fernández.

A resistencia armada: Vicente Guillén Biel.

 

Unha das figuras máis representativas da resistencia armada antifranquista na zona de Vigo foi Vicente Guillén Biel. Era natural de Coruxo e veciño de Santo André de Comesaña, solteiro, electricista, fillo de Domingo e Ana. A súa biografía anterior ao golpe de Estado estaba chea de incidentes máis ou menos violentos; deles o que tería máis repercusión foi o relacionado co asalto ao centro da Juventud Católica da súa parroquia en maio de 1936. Neste incidente estaba acompañado por Maximino Alonso Comesaña ("paseado" no 36) e por Eusebio Freiría; como resultado tiráronse mobles e outros obxectos á rúa e queimáronse. Vicente e Maximino foron detidos.

Estaba preso no cárcere de Pontevedra cando o golpe do 36 e, na noite do 5 ou 6 de setembro, condúceno nunha camioneta, xunto con outros oito presos, en teoría para o cárcere de Caldas pero na realidade para “pasealos” no cemiterio de Aldán. Non sabemos as circunstancias nas que se deu á fuga e permaneceu catro días no monte ata que lle preparan un refuxio na casa.

A Guardia Civil considerábao “matón y pendenciero” e propenso á embriaguez. Foi procesado dúas veces por lesións.

Entre outras acusacións, cúlpano de deter ao militante de FET Domingo Vila, que estaba de permiso; el e dous máis apuntáranlle cos fusís e “le exige que vuelva al frente seguidamente y que tan pronto llegue se pase a la zona roja, pues que si no lo hace así, que le darán muerte”, como consta nunha denuncia diante do goberno civil. Aproveitan para quitarlle a pistola e levarlle 75 pesetas.

O 12 de xullo de 1937, nos montes dos Valos, prodúcese un enfrontamento entre catro guerrilleiros e as forzas integradas por militares e gardas civís. Estas forzas, mandadas polo capitán Salinas, aproveitaron unha confidencia para atacar os fuxidos, que estaban comendo. No enfrontamento resultaron mortos Aureliano Souto Blanco "O Ruso" e Enrique Acuña Gómez "O Carabillón" ademais do cabo do Exército Celestino González Mouriño. A morte do cabo parece ser que foi obra de Vicente, que tamén resultou ferido nun brazo. Vicente e o seu irmán Julio logran fuxir.

Tamén acusan ao grupo dos Guillén de varios asaltos.

O 27 de novembro de 1938 ten lugar outro enfrontamento coa Garda Civil en Barreiro, con intercambio de disparos e lanzamento de bombas de man.

Os homes do capitán Gumersindo Salinas, encargado de perseguir con columnas voantes os fuxidos, utilizan diversas tácticas, unha delas é a relatada polo xefe da brigada de investigación Miguel de Miguel Marcos

me hice pasar por uno de los huídos de los montes de Asturias y debidamente disfrazado, entablé relación con la mujer de Julio Guillén Biel, a la que hice creer que era uno de los verdaderos marxistas, huído de Asturias, y al proponerle una entrevista en cualquier punto bien con su marido o cuñado, me dijo que por el momento no podía ser, ya que hacía dos días que el Vicente se encontraba herido en una pierna.

Esta ferida producírase nun incidente que tivera lugar en Lavadores cando os fuxidos estaban vestidos de lexionarios.

Cando, no ano 1939, o gobernador civil Manuel Gómez Cantos, o inefable "Papá Manuel", pon en marcha a súa política de ofrecer salvocondutos aos fuxidos que se presenten á súa autoridade, a nai de Vicente entra en contacto con Cantos e concertan unha entrevista entre ambos. Celébrase na casa de Guillén e Vicente dille ao gobernador que está incondicionalmente ás súas ordes e ten probas para clarexar e desmentir as acusacións que se lle fan.

O 4 de setembro de 1939, Vicente está detido na Coruña, no castelo de San Antón. Trasladado a Pontevedra instrúeselle a causa 953/39, en procedemento sumarísimo, xunto con Eugenio González Fernández "O Chepa". Están acusados dun delito de rebelión. Eugenio estivera afiliado ao Ateneo Libertario de Lavadores e participara en varios asaltos, entre eles o que efectuaron (1-4-39) doce homes armados no domicilio de Gaspar de Hoz esixíndolle sesenta mil pesetas; rexistráronlle a casa e levaron diñeiro e outros efectos.

O 9 de outubro de 1939, todos os alcaldes de barrio de Santo André de Comesaña informan que Vicente é de 

pésima conducta moral y pública, carácter agresivo, pendenciero y amenazador [...] extremista peligroso, jefe de los comunistas más exaltados que existían en la misma, habiendo el mismo intentado quemar la iglesia parroquial, dirigió el asalto del Centro de la Juventud Católica, hizo un disparo de pistola contra un socio de la misma, amenazas de muerte a varios vecinos y una multitud más de actos de naturaleza análoga.

O 10 de marzo de 1941 celebrouse en Pontevedra o consello de guerra. Condenan a pena de morte a Guillén e a cadea perpetua ao “Chepa”. Renuncia aos auxilios espirituais e entrega unha carta para súa nai. Ás cinco e media da mañá do 18 de xuño de 1941 execútano na Seca, na estrada de Monte Porreiro. Recibiu 10 balazos na rexión precordial e 2 no cranio. Vestía mono azul, zapatillas negras e camisa escura. Sepúltano en San Amaro no número 974 do cadro 4º.

Triquiñóns.

 Adicado a Enrique Acuña por botar luz sobre a figura e a obra de Xosé Ruibal.

Coincidindo coa magnífica exposición no Museo de Pontevedra sobre a figura do escritor José Ruibal Argibay, comisariada por Xosé Enrique Acuña, a editorial Galaxia publica dúas narracións inéditas da súa autoría: "Triquiñóns" e "18 días á sombra". A publicación conta cunha detallada e esclarecedora introdución de Enrique Acuña, que nos achega a peripecia vital de Ruibal e o contexto histórico no que se desenvolveu. Como ben indica Acuña, a novela "Triquiñóns", pola data na que se escribe (mediados dos anos cincuenta) "de publicarse en 1956, convertería a Ruibal nun pioneiro da temática da Guerra Civil na nosa literatura".

Sobre a violencia executada polos alzados no concello de Xeve e como se ve reflectida nesta novela, trata esta entrada. Sen dúbida, o marco espacial da novela é Xeve e non faltan referencias xeográficas e humanas que o proban; aínda que, como é lóxico, o relato enriquécese con achegas procedentes doutros contextos.

Non é doada a identificación dos personaxes que, baixo pseudónimos, aparecen no texto; o tempo transcorrido e os recursos creativos utilizados impídeno. Aínda así, polo menos dous deles son perfectamente identificables: o mestre don Sinforoso é, con certeza, o mestre José Iglesias Rodríguez, autor de numerosos libros, entre eles o impagable "Lecturas patrióticas". Dese libro e do seu autor demos conta neste blog fai anos. Iglesias desempeñou o cargo de alcalde e xefe local tras do golpe militar. O outro personaxe identificable, Daniel da Peniña, republicano, socialista, ben podería ser o señor Daniel, de quen todas as testemuñas contan que foi obrigado a transportar no carro os asasinados na Lomba (Gargallóns).

No concello de Xeve, a violencia máis cruenta afectou varias persoas; dúas executadas tras consello de guerra e sete (pode que oito) nas chamadas execucións extraxudiciais ou "paseos". Ningún dos mortos era nativo de Xeve e só un estaba aveciñado nel.

Os executados foron o albanel, nacido en Lérez e residente en Gato Morto, Manuel Dios Costado e o mestre de Verducido Eduardo Muíños Búa. Sobre eles pesaba a acusación de levar a cabo requisas de armas nesta localidade. Era imposible desmentir a acusación pois estaba acreditada a presencia dos acusados e outras persoas (Nemesio Laya, Ciriaco Licer, Ramón Rey...) que, a bordo dunha camioneta, recorreran o concello requisando armas nas casas de veciños considerados dereitistas. Os propios acusados recoñeceron os feitos pero aducen (o que era certo) que tiñan autorización escrita do gobernador civil. Estaban actuando de acordo coa legalidade. A maiores, era difícil negar a recollida cando, pola entrega dunha escopeta incautada ao cura de santa María de Xeve, Victorino Pereira, lle asinaran un recibo:

En la parroquia de Santa María de Geve a veinte de Julio de mil novecientos treinta y seis, recibe D. Eduardo Muíños Búa y D. Nemesio Laya una escopeta, fuego central, calibre veinticuatro (24) que, por orden del Sr. Gobernador, entregó D. Vitorino (sic) Pereira a D. Eduardo Muíños, guardia cívico al servicio del Estado.

Encausados no sumario 1098/36, celébrase o consello de guerra o 20 de novembro e foron condenados a morte. O tribunal estaba presidido polo tenente coronel Antonio Durán Salgado, os vogais eran os capitáns Antonio Fontenla Romero, José Gándara Gándara, Luis Sánchez Cantón, Rafael Reyes Campos e Manuel Casal Castro. Actuou como poñente o tenente auditor Joaquín Otero Goyanes, de fiscal o letrado habilitado Manuel María Puga y Ramón e de defensor o alférez de complemento Juan Astor García de Medrano. Foron executados ás sete e media da mañá do 2 de decembro de 1936 no alto da Caeira.

A Ciriaco Licer e Nemesio Laya condénanos a reclusión perpetua.

Outros veciños tamén foron detidos por participar nas requisas: Eligio Portela Pazos "Carriñolo", afiliado á sociedade de mecánicos da UGT, residente en Couso e o veciño de Filgueira Eligio Corbacho Riveiro. Foron denunciados por "cívicos" da localidade. Lembremos que Xeve contaba con Garda Cívica propia, que tiña unha sección a cabalo; esta sección era moi útil na persecución de fuxidos no Acival e outros montes do municipio. A destacar a declaración a favor dos acusados dunha muller, Adelina Vaamonde. Neste caso só foi procesado Eligio Portela e a causa foi sobresida pero quedou a disposición da autoridade gobernativa (4-3-1937).

Nas requisas, ademais do citado cura de santa María, tamén foron vítimas outras persoas, entre elas o propio José Iglesias (Don Sinforoso) ou o cura de santo André, Manuel Ogando. Este último, sempre defensor dos seus veciños, dixo non recoñecer os participantes. A propósito do seu comportamento, contamos unha anécdota que nos relataron: En tempos da República organizouse unha procesión; nun determinado momento saíulles ao encontro un tal Miguel Ruibal que, armado dunha escopeta, preguntoulle ao cura "a onde leva a ese de paseo?" (referíndose ao Cristo). A cousa non foi a maiores pero, tras o golpe, a Garda Civil e falanxistas interrogaron ao cura, que dixo descoñecer ao causante.

A violencia extraxudicial aparece reflectida en "Triquiñóns" coa narración do asasinato colectivo que tivo lugar no que Ruibal nomea como As Barronqueiras. Trátase dun episodio no que o relato novelístico coincide no esencial coas fontes documentais que recollín sobre o caso. O escrito por Ruibal só difire ao contar o enterramento dos corpos. Sen dúbida, nun desexo de engadir intensidade dramática ao episodio, conta como os veciños obrigados a enterralos se despoxaron das camisas para cubrir o rostro dos asasinados. A realidade, testemuñada ao autor por persoas que presenciaron o feito, foi que se taparon cunha saba que mandou traer o cura da súa casa. Facemos constar que houbo moitas testemuñas debido a que a chegada e enterro dos cadáveres coincidiu cun acto de defuntos.

os falanxistas viñeron ata Filgueira, en Xeve, petando nas portas e mandando preparar un carro cunha pouca palla, obrigaron a ir buscar os cadáveres e cando chegaron de volta á igrexa eran xa as dez da mañá e como era un acto das ánimas, estaba moita xente que empezou a chorar e dar gritos e tamén choraba o cura, don Manuel Ogando. Fixeron un burato xunto ao cemiterio e botáronos nel colléndoos polos pés, o cura mandou buscar unha saba e tapalos antes de botarlle a terra dicindo: “pobrecitos, no son animales”. Alí están enterrados. (Testemuño de V. C. E.)

Un veciño de Gargallóns (2018) precísame que o lugar das mortes fora na Lomba, en Gargallóns, e incluso dime o nome de dous veciños "cívicos" participantes; isto sábeo porque a noite dos feitos os “cívicos” cortaron o paso polo lugar e déronlle o alto a unha persoa que ía moer ao muíño e este puido coñecer a un deles (coñecido participante neste tipo de actos do que eu tiña referencias).

Nos diarios escritos por dous presos no lazareto, Bienvenido Lago (Caeiro e outros,1995: 156) e Valentín Briones (Abuín,2018: 344), aparece mencionada unha saca efectuada o 11 de novembro en san Simón e que coincide co relatado a continuación. Nunhas notas reservadas da policía afírmase que, o día 11 de novembro, sacan a Gumersindo González González, José Romero Castiñeira, Alberto Casal Dozo, Ángel Rial Vidal e Eduardo García Santos. Estes, xunto con Antonio Fariña Duque, son, con toda a probabilidade, os enterrados en Xeve. As testemuñas falan de sete, seis ou cinco mortos. Sabemos que poden ser estes porque investiguei o caso dun deles, Alberto Casal Dozo “O Rosquilleiro”. Na causa 199/37 afírmase que foi entregado á Garda Civil para trasladalo ao cárcere da Caniza. Existe un oficio do xefe do lazareto, Pelegrín González, (29-1-1937), no que se comunica que Alberto foi trasladado ao cárcere de Redondela o 11 de novembro xunto con varios máis, existe recibo da entrega; no cárcere de Redondela certifican o ingreso por orde de Lago Búa e que o 12 de novembro fixérase cargo deles a Garda Civil. Unha vez máis terxiversáronse as circunstancias dun “paseo” colectivo presentándoo como un intento de fuga individual dun preso; neste caso a Garda Civil informou sobre Alberto dicindo que “dicho detenido y procesado fué muerto en Geve cuando intentaba fugarse de la fuerza que le conducía”.

Quen decidía os listados dos presos obxecto das sacas na zona de Pontevedra era un "tribunal" formado polas seguintes persoas: o comandante xefe accidental da Garda Civil, o delegado de orde pública e o xefe efectivo da Garda Cívica. Tamén asistía o inspector provincial de prisións. Estaban enterados e autorizaban o gobernador civil e o comandante militar. Da execución destas ordes encargábanse determinados gardas civís, "cívicos" e algúns falanxistas.

Outro "paseado" en Xeve foi o veciño de Mourente e membro das milicias antifascistas Manuel Amoedo Nogueira. Amoedo, que xa fora detido en outubro de 1934 e estivera preso no penal de Ezkaba en Pamplona, estaba agochado pola familia da súa moza en Xeve; as coaccións e ameazas levaron á súa localización polos "cívicos" e ao seu asasinato en data indeterminada.

Na novela de Ruibal tamén están presentes as extorsións de todo tipo (sexuais, económicas...) que efectuaban as redes corruptas integradas por algúns gardas, "cívicos", falanxistas e autoridades do réxime franquista ( Picapreitos na novela). Quen tiña un familiar en perigo acudía a estas redes para, previo pago, obter a seguridade de que non ían ser detidos ou "paseados". O caso máis soado foi o da integrada polo inspector de prisións Lago Búa, o médico Bustelo e outros; foron fusilados polo propio réxime nunha medida que se utilizou como propaganda da rectitude dos sublevados pero que non levou a que desapareceran nin os "paseos" nin as extorsións.

Na novela hai varias alusións á lectura de El Socialista por parte de varios parroquianos; é ben certo que o socialismo era a ideoloxía predominante nas organizacións agrarias do concello.

Tras o golpe, o colaboracionismo cos alzados e os virachaquetas que esquecían o seu pasado para sumarse aos vencedores tamén estaban presentes. Así aparece o personaxe do Coitelo; este tamén exemplifica a figura do contrabandista, en conivencia cos gardas, noivos das súas fillas. A autarquía económica implantada polos sublevados tivo tamén unha función de castigo para os sectores de poboación desafectos e serviu como unha recompensa máis para os leais. O contrabando (entrada ilegal de mercancías dende outro país) e o estraperlo (comercio ilegal de mercancías) representaron unha porcentaxe moi elevada das transaccións económicas. En Xeve estivo moi presente o estraperlo de fariña, moi ligado aos muíños de Couso e outros lugares. Estraperlistas, moitas delas mulleres, asistían ás feiras do interior, como a de Bandeira ou A Estrada, para comerciar con mercancías intervidas. O ómnibus dun veciño de Xeve, Sanmartín, facía viaxes a estas feiras e, como os doutras empresas, era utilizado por estraperlistas e todo tipo de aventureiros. Tampouco faltaban os que negociaban co volfram de Fontao e, posteriormente, dilapidaban o gañado nas "timbas" da noite pontevedresa.

Ao longo do relato sempre está presente o papel subordinado da muller, moitas veces obxecto de extorsións e abusos de carácter sexual. (Véxase a actuación de Raboteso, o negociante cos subsidios).

Nestes anos nos que eran habituais abusos de todo tipo, violencia, fame xeneralizada, a poboación busca estratexias de supervivencia que, moitas veces, podemos encadralas no que se chama resistencia de baixa intensidade ou "as armas dos pobres". O pequeno estraperlo, o uso fraudulento das cartillas de racionamento, a ocultación de cupos, etc, podemos englobalas neste apartado. Unha destas estratexias está moi ben recollida por Ruibal e coincide ao pé da letra co que temos constatado en testemuños orais na zona. Trátase da actividade de individuos, que nalgúns casos traballaban como axentes nas propias compañías de seguros, que, en conivencia cos propietarios, provocaban incendios nas casas para cobrar indemnizacións defraudando ás compañías de seguros. A técnica consistía en retirar antes os obxectos de máis valor e aproveitar a ausencia de veciños con motivo da asistencia a romarías, enterros ou festas, para evitar que acudisen a apagar o lume. Unha testemuña contábanos como se fixera famosa unha vella máquina de coser que ía de incendio en incendio para reclamar a correspondente indemnización polo seu deterioro.

En resume, Triquiñóns ofrécenos un retrato fiel do Xeve da guerra e posguerra, que corrobora moitos datos da historiografía desa época.

Censura de espectáculos.

 

Dentro dos espectáculos de variedades, as revistas estaban suxeitas a unha especial vixilancia pola censura. De feito, as revistas ou xéneros arrevistados só podían representarse nas capitais de provincia e nas cidades con máis de 40.000 habitantes (no caso de Galicia: Vigo, Compostela e Ferrol). Un oficio da Dirección General de Cinematografía y Teatro (8-3-1955), ordenaba vixiar especialmente as formacións de vicetiples, sobre todo se eran contratadas na localidade, pois este feito era indicativo case sempre "de una bajísima valoración artística del espectáculo o de inadecuación y exigüidad excesiva de los vestuarios hasta llegar a hacerlos inadmisibles".

As normas non sempre eran respectadas e isto supoñía a imposición de multas ás empresas. A sala de festas viguesa Fontoria, foi expedientada por reincidente nestas faltas en novembro de 1962; a proposta de sanción era de 1500 pesetas.

As autorizacións concedidas eran moi detalladas en canto ás condicións que debían cumprir. Na que obtivo a compañía de variedades "Festival en Gila color" para actuar no teatro García Barbón no mes de agosto de 1958, insístese en que debe aterse en todo momento ao repertorio e vestiario autorizados pola Dirección Xeral e visado pola subdelegación viguesa e "observar estrictamente cuantas indicaciones le sean hechas durante el ensayo general y en el curso de las representaciones por el Servicio de Inspección". Ademais, deberían ter moi en conta as seguintes normas:

1. Non poderían usar emblemas relixiosos ou patrióticos nin condecoracións.

2.- Os traxes axustaranse estritamente aos bocetos autorizados, non podendo usar os de dous corpos que non estivesen totalmente unidos.

3.- Corrixir enerxicamente o costume inadmisible dalgunhas actrices de recollerse o pantalón de baile alterando a liña normal.

4.- "En los gestos, ademanes y diálogos se evitará todo cuanto esté en pugna con la moralidad y buen gusto, prohibiéndose las interpolaciones, así como la intercalación de textos o combinaciones de actualidad".

5.- Prohíbese que as artistas se dirixan ao público ou que este interveña na representación.

6.- "En los bailables de carácter tropical- mambos, sambas, rumbas, etc- no se permitirán los movimientos acentuados exageradamente que resulten groseros y obscenos y se empleen como recurso para suplir la carencia de recursos artísticos".

7.- A pasarela só podería utilizarse para o desfile das artistas, sempre con traxes longos e prohibíndose a execución de números coreográficos ou bailables.

O delegado provincial de Información e Turismo non deixaba de lembrarlle a normativa ao subdelegado vigués para que os traxes e texto "se ajusten con absoluta exactitud a los libretos y figurines autorizados". Ademais debería vixilarse a actitude dalgúns intérpretes para que se axeitase "a fundamentales principios de orden moral y ético".

Cando a cantante Lilian de Celis, a "emperatriz del cuplé", actuou en Vigo, no mes de maio de 1959, co seu espectáculo "Ayer, hoy y siempre", as indicacións foron: 

Queda prohibida toda alusión, parodia o imitación relativa degeneración sexsual (sic). Deberá cuidarse que no sean ejecutados movimientos manifiestamente groseros e inmorales. Queda absolutamente prohibida la presentación de números arrevistados indibiduales (sic) cuyas características y vestuarios sean los propios de las revistas.

 Esta artista xa tivera problemas coa representación en Ourense. Nunha entrevista (El Pueblo Gallego, 29-5-1959), afirmaba: "Además de cantar cuplés, sé lavar, planchar y cocinar, como toda mujer...que sea mujer, claro".

Ao Ballet Hispano Americano indicábaselle que "Se prohíbe toda clase de contorsiones y movimientos que, en su exageración, lleguen a despertar apetitos sensuales". Non estaba de máis as advertencias pois, na súa actuación na sala Brasil, o 14 de febreiro de 1956, denunciouse que: 

los ademanes indecentes y repulsivos de que en dicho apartado se habla consistieron en contorsiones exageradas de cadera del dicho artista masculino y ademán de lanzarse hacia los pechos de la artista en forma impúdica y dando saltos como enfurecido por la pasión sexual, originando expresiones de asco en parte del público.

Contra o esquecemento: Manuel Calvo Lores.

A finais de decembro de 1949, máis de trece anos despois do golpe de estado, fai a súa presentación no Goberno Militar de Pontevedra Manuel Calvo Lores, solteiro, 45 anos de idade e domiciliado en Lérez. O 22 dese mes dirixe unha instancia ao capitán xeral da 8ª rexión militar na que expón que, no ano 1936, ocupaba o cargo de presidente da Agrupación de Dependentes, "filiado en la política marxista". Por crerse perseguido fuxira a Braga (Portugal) e alí residira ata a actualidade. Manifesta que desexa acollerse a varios indultos pois sabe que estaba declarado en rebeldía. Ordénase a apertura de dilixencias previas (D.P. 43/1950).

O 27 de xaneiro de 1950 interrógao a policía e cambia a versión que dera na instancia citada: afirma que pasara a Portugal en 1937, de alí a México volvendo a Portugal en xuño de 1947, de alí entrou en España por Filgueira. A policía non acredita nesta versión: 

Estas manifestaciones no parecen ser ciertas, ya que no tiene justificante alguno que lo acredite y la impresión general es que estuvo escondido en esta capital y alrededores, creyéndose que hace estas manifestaciones para no comprometer a quién o quienes le tuvieron escondido.

Os testemuños que temos coinciden coa policía e aseguran que estivera agochado, xunto co seu parente Alejandro Gama (entregouse no 1945) en varios lugares da parroquia, entre eles o cemiterio parroquial e a casa familiar.

Dada a significación política e sindical de Calvo, no caso de que o detiveran nos primeiros meses tras o golpe, era altísima a probabilidade de rematar executado ou "paseado", do mesmo xeito que moitos dos seus compañeiros.

Manuel fora o principal dirixente da Agrupación de Dependentes na que ocupara os cargos de vicepresidente e presidente. Participara como un dos vogais obreiros na Comisión Especial para entender das reclamacións presentadas polos represaliados en outubro de 1934. O 10 de febreiro de 1933 detivérono e ingresa en prisión, xunto con outros membros da Agrupación (Modesto Álvarez Castro, Viriato Lamas Fernández, Antonio Fandiño Estévez, Pastor Torres Paz) e Alejandro Gama Casalderrey. Todos eran sospeitosos de ser os causantes de danos nos escaparates dos almacéns de Olmedo; os danos causados estaban estimados en 500 pesetas. O 18 do mesmo mes, denúnciano por boicot aos talleres de Pazó. O 15 de outubro do 1934, detéñeno por coaccións a vendedoras de artigos de primeira necesidade e queda a disposición do Comandante Militar. Interviu como orador en numerosos mitins nos que, segundo a policía, era "uno de los que con mayor ahínco los llevaba al comunismo".

Na causa 115/37, na que estaba en rebeldía, atópase un informe policial (22-3-1937) na que resume os seus antecedentes:

significado comunista, contando con gran ascendiente dentro de las milicias marxistas de las que fué el organizador. Era presidente del gremio de Dependientes de Comercio, siendo el inspirador y dirigente de cuantas huelgas y conflictos surgiesen en este ramo. Asimismo era miembro del Comité Arbitral de la Delegación del Trabajo y patrocinador de las soluciones más absurdas en los conflictos sostenidos con los patronos. Durante los sucesos revolucionarios del pasado mes de Julio trabajó activamente en la recluta de armas y hombres para hostilizar a las fuerzas nacionales, estando entrando y saliendo constantemente en el Gobierno Civil, huyendo tan pronto como fué declarado el estado de guerra por el glorioso Ejército.

Manuel Calvo Lores será avalado por dous influentes industriais pontevedreses do gremio da ferretería: Rafael Varela Feijóo ("Hijos de Saturnino Varela") e Andrés Rodríguez ( Establecementos Afar). Ambos declaran ao seu favor; Rafael afirma que, como empregado, observara 

una conducta ejemplar, sin que el declarante le conozca actividades políticas más que las de estar afiliado como todos los empleados, en la Organización de Dependientes de Comercio [...] no considerándolo como persona revolucionaria por su comportamiento y manera de ser.

 Andrés declara que "le merece un gran concepto y lo cree incapaz de hacerle mal a nadie".

O auditor, Hernán Martín- Barbadillo, propón que rematen as dilixencias sin declaración de responsabilidade e o capitán xeral ratifica a proposta o 27 de marzo de 1950, polo que queda en liberdade.