lunes, 14 de diciembre de 2009
A guillotina de Genaro Puga
Na Pontevedra de despois do triunfo electoral da Fronte Popular, correuse o rumor de que Puga fabricara unha guillotina e, nas liortas dialécticas entre adversarios políticos, algúns aventuraban como destinatarios da mesma a coñecidos dereitistas. Non tardarían en pasar factura pola real ou suposta guillotina.
As testemuñas apuntan que, neste caso, non foi obra de “cívicos” senón dun grupo de falanxistas moi activo nos primeiros días tras o golpe. Na madrugada do nove de agosto de 1936 apareceu o seu corpo nas lindes entre Bora e Mourente. Uns din que o tiraron ao río Almofrei dende as pontes de Bora; a versión que aparece nos xornais é que apareceu “próximo a un regato que existe en la carretera de Orense, en el límite entre las parroquias de Mourente y Bora” (El Pueblo Gallego, 12-8-36) ou sexa na zona das Eirós.
O cadáver presentaba un tiro na noca con orificio de saída por un ollo. Pero o que máis impresionou ás persoas que viron o cadáver foi que o seu corpo estaba cheo de “pinchazos”, no que se apunta como o resultado da tortura para que dera conta do paradeiro da dita guillotina...
O cinismo dos redactores do xornal falanxista antes citado permítelles rematar a noticia coa seguinte frase: Descanse en paz y reciban sus familiares nuestro pésame.
Un ano despois, a Comisión provincial de incautación de bens manda instruír expediente sobre declaración de responsabilidade civil contra Bibiano Fernández Osorio Tafall, Aurelio Marzoa e Genaro Puga.
domingo, 6 de diciembre de 2009
A linguaxe do odio (1): Azaña

A descualificación dos adversarios é unha constante nas liortas políticas, pero, nos anos do medo, o insulto puro e duro era moeda de uso corrente. Dende os xornais ata os informes oficiais pasando polas inefables charlas radiadas de Queipo de Llano, os ataques á República tomaban corpo denigrando ás personaxes máis destacadas da mesma. Nesta primeira entrega, falaremos dun intelectual e político que foi branco das iras dos sublevados: Manuel Azaña. Non viñan de novo os ataques a Azaña, o propio Unamuno dixera, no ano 1931, que era un escritor sen lectores e que sería capaz de facer unha revolución para que o leran.
Os xornais pontevedreses, baixo unha férrea censura ou órganos falanxistas como o antigo xornal portelista El Pueblo Gallego, tamén toman parte na campaña.
Precisamente este último xornal vai publicar, o 24 de xuño de 1938, o debuxo que ilustra este artigo: Azaña caricaturizado de demo sobre un chan formado por caliveras.
Cando os diarios de Azaña foron roubados ao seu cuñado Cipriano Rivas Cheriff, cónsul de España en Xenebra, por un funcionario que se pasou ao bando franquista, o servizo de propaganda dos sublevados vai utilizar algúns deles para denigrar ao dirixente republicano. Unha das formas máis curiosas de facelo é a seguinte: unha suposta análise grafolóxica da súa letra. Así o fai El Pueblo Gallego (21-8-37) : logo de afirmar que os cadernos chegaran á “zona nacional” por camiños que non se podían revelar, deles podía “deducirse con exactitud el pensamiento íntimo del abominable político” e un “ gran profesor” analiza a “ letra del monstruo”.
A continuación escribo algúns parágrafos que resultan da análise feita polo anónimo grafólogo:
Hombre bilioso y cardíaco: letra temblorosa, vacilante y tortuosa [...] Insensible a todo aquello que no lesione su soberbia. Refractario a la ternura y al amor. Propicio a grandes desmayos y a depresiones nerviosas. Gustos femeninos: ausencia de rasgos fuertes en la escritura. Voluntad entregada a quien le adule. Aficiones despóticas. Tiene signos definidos que acusan la piorrea crónica [...] El poder le sirvió, ante todo, para satisfacer sus instintos sádicos. El hombre oscuro e impotente, que era carcoma del Ateneo o polilla de algún periódico confidencial, agigantado de pronto con la fuerza descomunal que da el Poder, fué un monstruo. [...] Azaña, amplificado en su pedestal de gobernante, descubrió las anormalidades características de un producto de íncubo.
Como se ve, todas as características que a propaganda franquista repetía de xeito incansable sobre a figura do presidente republicano: monstruo, afeminado, soberbio, sádico, impotente...aparecen no texto que hoxe comentamos.
viernes, 27 de noviembre de 2009
Pontevedra, Granada, con Lorca ao fondo...
Copio algúns parágrafos:
Conmovido por esa sucesión de formas que solo la vida puede ofrecernos, en estos días furiosos de lluvia, de sol encadenado, en lo más íntimo de mi ser ha empezado a dolerme tu muerte [...] Yo afirmo solemnemente, por nuestra amistad de entonces, por mi sangre derramada en la más altiva intemperie de un campo de batalla, que FALANGE ESPAÑOLA no tomó parte en tu muerte [...]Tú hubieras sido su mejor poeta; porque tus sentimientos eran los de FALANGE: Querías Patria, Pan y Justicia para todos [...] A la España Imperial le han asesinado su mejor poeta. FALANGE ESPAÑOLA, con el brazo en alto, rinde homenaje a tu recuerdo lanzando a los cuatro vientos su PRESENTE más potentee remata co consabido ¡ARRIBA ESPAÑA! (Todas as maiúsculas están no orixinal).
Do autor pouco se sabe agás o que algúns afirman de que foi o autor da célebre consigna: Si eres español, habla español. Leo de xeito repetido que o artigo foi publicado no semanario Antorcha de Antequera en marzo de 1937 e que o seu director, Nemesio Sabugo, foi detido polas autoridades militares. Houbese ou non detención, o certo é que foi publicado tamén en Unidad (11-3-37), Voz de las CONS (5-4-37) e en El Pueblo Gallego, daquela xornal oficial da Falange editado en Vigo (23-3-37) e do que procede o recorte que gardo e que copio nesta entrada.
Tanto en Pontevedra como en Granada a resistencia ao golpe militar foi pouco duradeira e a represión moi dura. En ambas localidades xogaron un papel destacado como dirixentes nas labores represoras dúas persoas non falanxistas: Víctor Lis, deputado calvosotelista e Ramón Ruiz Alonso, exdeputado de Acción Popular e xefe do grupo que, o 16 de agosto, vai buscar a García Lorca á casa dos Rosales, falanxistas que protexían ao poeta. Na madrugada do 19 de agosto fusilaban a Lorca, logo de que Queipo de Llano dera a súa conformidade: Que lle dean café, moito café.
No ano 1967, Ruíz Alonso dicíalle a Ian Gibson que el só cumpriu ordes levando a Lorca ao goberno civil.
Víctor Lis o 15 de outubro de 1936 declara: ...que en el día de hoy y cumpliendo órdenes del Señor Primer Jefe de la Comandancia fué en unión de tres Guardias Cívicos a proceder a la detención del señor Prego... (ARMN. Ferrol).
Os dous obedecían ordes...

El Pueblo Gallego, 23-3-1937.
martes, 10 de noviembre de 2009
Lecturas patrióticas (2)

O debuxo de Oliste (¿Olimpio Liste?) recrea o castigo que España lle inflixiu ao “látigo ruso”; como escribe José Iglesias:
El látigo ruso sufrió en España monstruoso desengaño. Nuestra patria, a través de la historia, siempre fué invencible. [...] España es invencible. No muere. Es inmortal. Esto nos lo dice la Historia a través de la corriente de los siglos. Observémosla. Reflexionémosla. ¡España jamás se humilló a látigos extraños!
E o autor repasa os feitos de Numancia, Sagunto, Tarifa, San Quintín, Dous de maio, Bailén, os sitios de Zaragoza, O Callao, Arapiles... E con esta última xesta da guerra civil, salva ao mundo do “sovietismo rojo” porque
Está demostrado que nuestra Patria por privilegio divino, es el pueblo de los grandes destinos. [...] ¡¡España!! Eres la predilecta del Cielo para llevar a cabo en el Mundo las más grandes proezas, gestas y epopeyas...[...] El Cielo parece que ha dispuesto que España fuese una Nación privilegiada por excelencia y predestinada a servir de lazo y amor fraternal en el Mundo, puesto que, por el Norte, está abrazando a Europa; por el Sur, abre su corazón al Continente Africano, en el que ha llevado a cabo una gran empresa de colonización; por el Este, besa al Mediterráneo que ha sido el Mar de las luces, y, por Oeste, abraza fraternalmente a Portugal, y abre también con ternura sus brazos al Continente Americano, que ella ha descubierto, llevándole la civilización y el progreso.
Pero dentro de toda esta apoteose de elevado patriotismo, José Iglesias deixa asomar a súa vea ecoloxista e adica varios parágrafos a aconsellar o fomento do arborado e, sobre todo, dos paxaros:
¡Sed amigos de los pájaros! Ellos os pagarán con creces tales cuidados. La agricultura será defendida. Y con sus cantos y gorjeos proclamarán la cultura y el progreso de vuestro pueblo y de la Patria.
jueves, 29 de octubre de 2009
Lecturas patrióticas

O antigo concello de Xeve (Pontevedra) conta con dous fusilados tras consellos de guerra celebrados en Pontevedra, trátase do mestre de Verducido Eduardo Emilio Muíños Búa e do albanel Manuel Dios Costado; os dous contaban con 39 anos e foron fusilados no alto da Caeira o 2 de decembro de 1936. Tamén hai referencias á morte de Rafael Abelleira Cobas o 16-6-38. Así mesmo foi escenario da morte e enterramento de seis paseados procedentes doutras zonas (véxase neste mesmo blogue ¿Enterrados en Xeve?) e dos que, por testemuños recollidos ultimamente, podemos afirmar que non foron asasinados na Ponte do Couto (Tenorio), senón nun descampado xunto á carreteira que vai de Xeve a Campo Lameiro; dato este que concorda máis cos diversos testemuños sobre os feitos. Case ao tempo que tiña lugar a fallida exhumación da presunta fosa común do cemiterio de Tenorio, morría sr Daniel, supervivente das persoas que foron obrigadas a levar cos seus carros estes cadáveres para ser enterrados entre a igrexa e o cemiterio de santo André de Xeve.
Nesta actividade represiva, “baixa” se a relacionamos coa intensa actividade societaria daquel concello, deberon ter influencia dúas persoas: o crego de s. André, don Manuel Ogando que tivo unha actitude de defensa dos seus feligreses e o xefe de Falanxe e alcalde, José Iglesias Rodríguez.
Deste último e das súas publicacións, trata hoxe esta entrada.
José Iglesias era mestre de S. Andrés e -aparte dunha serie de libros con títulos como: “Pepito el Bebé”, “Pepito el Infante”, “Pepito el Valiente” ou “ Pepito el Estudiante”, autorizados polo ministerio de Educación Nacional para a súa publicación, venda e uso nas escolas de 1º ensino no ano 1939 -publicou dous folletos de alto contido patriótico: “La España Triunfal. ¡¡Gloria a Franco!!” do que foron adquiridos 500 exemplares polo concello de Pontevedra ( Sesión permanente do 30-09-1937) e tamén o titulado “Lecturas patrióticas para los heroicos soldados de Franco”, editado no 1938 e impreso por Artes Gráficas, imprenta situada na rúa Charino, 7 e que fora "La Popular", propiedade do fusilado Ramiro Paz e incautada pola Falanxe. A lectura desta obra foi recomendada polo Ministerio de Defensa Nacional (BOE 14-12-38) para clases e soldados.
Neste folleto de 36 páxinas, rebosante do ardor patriótico propio do momento, faise un repaso de xestas militares, gabanzas ao exército e consellos aos soldados.
Para mostra do ton (¡ollo á adxectivación!), copiamos o seguinte parágrafo:
¡ Hemos ganado la guerra! ¡Hosanna!. ¡ Gloria a ti, Ejército de Franco, Ejército valiente, leal, sufrido, cordial, sobrio, humano, noble, disciplinado, subordinado, valeroso, tenaz, bravo, indomable, heroico, abnegado, estoico en el fragor del combate, recio de corazón, fuerte y templado de alma!...
Has ganado una de las guerras más trascendentales que han visto los siglos. Aniquilaste a las hordas salvajes de Rusia. Salvaste a España y a 2000 años de civilización cristiana. Afianzaste la paz en el Universo. El Mundo te admira. España te aclama. La Patria hierve de gratitud hacia ti... ¡ Salve glorioso Ejército de Franco, Salve!
domingo, 4 de octubre de 2009
Bruno, "o alemán"
Cando se fala da represión nas terras do Morrazo, un nome está presente na boca de todos: Bruno “O alemán” ou tamén, “o capitán Bruno”. Quen isto escribe leva tempo tentando achegar datos sobre este personaxe pero a tarefa non é doada, resulta difícil separar a lenda da realidade polo que imos escribir sobre o documentado.
O seu nome era José Bruno Schweiger Damboech, orixinario de Munich, vivía en Marín onde, segundo testemuñas, traballaba de enxeñeiro; un irmán seu de nome Juan foi nomeado polo claustro do instituto de Pontevedra, en novembro do 36, como axudante interino de alemán. Bruno era cuñado da mestra Fermina Gutiérrez de Soto, irmá do coronel de Estado Maior Fermín Gutiérrez de Soto que, no momento do golpe e sendo comandante de E. M. tivo unha destacada actuación na conspiración militar e na sublevación na Coruña. Fermina será nomeada inspectora en Pontevedra
por su sólida cultura- y no digamos, por innecesario, que también por su compenetración absoluta con los principios que son base de la enseñanza primaria en el nuevo Estado- habrá de desempeñar las funciones del cargo con que se la honra, con la mayor eficacia (Diario de Pontevedra, 23-2-39).
A actuación de Bruno nas tarefas represivas céntrase nas primeiras semanas logo do golpe militar, aparecendo como cabeza visible das brigadas de falanxistas que actúan en Marín, Cangas, Moaña...
A primeira falanxe de Zapadores de Marín (integrada por falanxistas do Morrazo, Pontevedra, Porriño...) incorpórase á fronte de Asturias no mes de novembro de 1936 e en xaneiro do 37 súmaselle outra falanxe, quedando formada a 1ª Centuria de Zapadores de Falange Española Tradicionalista y de las JONS de Marín da que Bruno Schweiger é xefe. O 21 de febreiro do 37 é ferido gravemente polo que, un ano despois, se lle concede a "Medalla de Sufrimientos por la Patria".
Con motivo do bautizo da súa segunda filla viaxa dende a fronte a Marín en novembro do 38.
Algúns dos membros desta centuria envían encendidas crónicas onde non faltan gabanzas a Bruno, tal é o caso de Amancio Landín Carrasco que, no Diario de Pontevedra do 21-10-1937, escribe parágrafos como os seguintes:
Y esta es precisamente su aspiración, cuanta más sangre se derrame, cuanto más muerda el dolor, aunque involuntariamente por sus mejillas se deslice una lágrima, interiormente su alegría es mayor porque son españoles y entienden de satisfacción del deber cumplido [...] Y a vosotros Jefes, también sabremos agradeceros la labor que habéis desarrollado en las horas difíciles; a ti Bruno, don Bruno como respectuosamente te llaman los muchachos, que todavía con las carnes desgarradas en un trágico 21 supiste venir a nuestro lado, para llevarnos por las gloriosas rutas que nos conducirán a la etapa final.
Fai unhas semanas chegaron ás miñas mans testemuños dunha actuación de Bruno en Pontevedra capital: o 13 de agosto de 1936, acompañado dun coñecido falanxista pontevedrés, preséntase na rúa Don Filiberto buscando ao xastre Raimundo Rodríguez Neira; como queira que non se atopa nesta casa, diríxense ao bar Capacho onde residía. Raimundo négase a subir ao coche e fuxe, dispáranlle, pide protección inutilmente a unha parella de gardas de asalto que facían garda en Correos. Detéñeno e lévano nun coche. O seu cadáver aparece ao día seguinte en Marín cun tiro na noca. Fora paseado na Cruz de Maceiras, sitio habitual de actuación das patrullas represoras.
Logo de rematada a guerra, Bruno Schweiger vai vivir para Vigo.
lunes, 21 de septiembre de 2009
Publicidades (3)
O 29 de marzo de 1939 os xornais daban conta das manifestacións de xúbilo pola toma de Madrid. Mussolini declaraba que esta era unha data grande para a historia da humanidade; en Alemaña reinaba a satisfacción e en Portugal despertábase “un exaltado regocijo popular”.
En Pontevedra, na tarde do día anterior, unha manifestación presidida polas xerarquías de Falanxe e autoridades locais recorre as rúas e, no templo de San Francisco, cántase un “Te Deum” e unha Salve pronunciando un padre franciscano “una breve pero elocuentísima y patriótica oración”. Algúns comerciantes tamén se sumaban cos seus anuncios ás celebracións.
A “sidra española” El Gaitero anima a celebrar os “triunfos nacionales” e este ambiente de xúbilo patriótico aprovéitao o ponche La Gallega para poñer un anuncio en galego que, a pesar da súa ortografía, non deixa de ter mérito.


