lunes, 21 de septiembre de 2009

Publicidades (3)

















O 29 de marzo de 1939 os xornais daban conta das manifestacións de xúbilo pola toma de Madrid. Mussolini declaraba que esta era unha data grande para a historia da humanidade; en Alemaña reinaba a satisfacción e en Portugal despertábase “un exaltado regocijo popular”.
En Pontevedra, na tarde do día anterior, unha manifestación presidida polas xerarquías de Falanxe e autoridades locais recorre as rúas e, no templo de San Francisco, cántase un “Te Deum” e unha Salve pronunciando un padre franciscano “una breve pero elocuentísima y patriótica oración”. Algúns comerciantes tamén se sumaban cos seus anuncios ás celebracións.




A “sidra española” El Gaitero anima a celebrar os “triunfos nacionales” e este ambiente de xúbilo patriótico aprovéitao o ponche La Gallega para poñer un anuncio en galego que, a pesar da súa ortografía, non deixa de ter mérito.


martes, 8 de septiembre de 2009

Bebe, rojo, bebe.

Nos anos do medo non se pode dicir que a calidade poética alcanzase altas cotas, o que si destacaba nos ripios dos vates que se arrimaban ao carro dos vencedores era a burla e o odio. No Diario de Pontevedra do 26 de xuño de 1937, un tal E. Rey Seoane publica un poema co título que encabeza esta entrada: Bebe rojo, bebe. Está adicado ao panadeiro Corbacho, perseguido de las masas...del Frente Popular (nótese a finura do xogo de palabras). ¿Sería o tal Corbacho o dono da panadería na que, polas noites, se reunían compoñentes dos grupos que se dedicaban a sementar o terror en Pontevedra despois do golpe?.

O poema é o seguinte:

Rojo de la retaguardia

que entre nosotros te mueves,

que gozas de nuestra calma

y nuestro anhelo no sientes;

rojo, al cual alegrarían,

de haberlos nuestros reveses

y que el sábado escuchaste

con rabia nuestros cohetes.

Rojo, Bilbao ha caído

y Santander se estremece.

Aún el júbilo me embarga

lo mismo que a ti la fiebre.

Bebe conmigo, rojillo.

Bebe, bebe.

Bebe, rojo, y traga quina;

deja que la radio suene

noticiando los avances

de nuestras invictas huestes.

Oye el himno de Falange

que es para ti miserere.

No apagues el aparato.

Si sus sonidos te hieren,

disimula la congoja

fingiendo que estás alegre.

Alza la vista. Los hombres

deben mirarse de frente.

No me desaires, rojillo.

Bebe, bebe.

Rojo de la retaguardia

que entre nosotros te mueves;

el que ostenta la divisa

de una España que no siente;

que finge quererla mucho

y entre las sombras la hiere:

ya sé que este vino, rojo,

vino que me sabe a mieles,

es para tí como acíbar;

que al gustarla palideces.

No importa. Trágalo, trágalo;

púrgate que te conviene.

Aún tienes que sufrir mucho.

Bebe, bebe.

jueves, 27 de agosto de 2009

Resistentes (I)



Hai uns días o amigo Carlos Solla, no seu interesantísimo blog O embigo do becho, contábanos en "UHP, conto calado" a reacción duns veciños de Cerdedo fronte a uns requetés; a lectura do mesmo doume a idea de dar a coñecer, de cando en vez, actitudes, feitos, etc. que, nos anos do medo, significaron, en maior ou menor grao, posturas de oposición ao réxime franquista.
Lendo o nº 24 (1943) do Boletín de Educación da inspección de 1º ensino de Pontevedra, atopei un artigo do oficial instrutor xefe, Fernando Ávila Gallego, que fala do encadramento no Frente de Juventudes do alumnado das escolas primarias. Non en forma de tumulto, como no caso relatado por Carlos, pero si dun xeito de resistencia pasiva, translúcese a oposición de moitos pais e mestres á obrigatoriedade de que todo o alumnado matriculado nas escolas primarias se afiliase á organización xuvenil falanxista.
Como recorda o camarada Ávila, a lei fundacional do Frente de Juventudes (BOE 7/12/1940), no seu artigo 10, establecía taxativamente: Todos los alumnos de los Centros de Primera y Segunda Enseñanza, Oficial y privada, forman parte del Frente de Juventudes.
A continuación transcribo algúns parágrafos do citado escrito; coido que sobran os comentarios:
La mayor parte de los Maestros han cumplido ya, o están cumpliendo, lo ordenado por la Ley fundacional del Frente de Juventudes; pero hay algunos que aún no han empezado esta labor y quiero hoy significarles la necesidad de cumplirla en toda su extensión. No caben disculpas: todo alumno que reciba enseñanza primaria queda obligado a suscribir el boletín de encuadramiento en el Frente de Juventudes; la oposición del padre no debe ser obstáculo para el Maestro, como tampoco debe serlo la disculpa que algunos ponen de: “que al encargarse de encuadrar a los alumnos y darles las enseñanzas propias del Frente de Juventudes, SE ENFRENTAN [maiúsculas no orixinal] con el pueblo, o con determinados elementos del mismo”.
El Maestro se encuentra ante una Orden, emanada de la más alta Magistratura de nuestro Estado y ha de cumplirla, pese a quien pese, no hemos de olvidar que nos encontramos en un período revolucionario y que “la revolución es tarea de una minoría inasequible al desaliento”. Es necesario hacer ver a esos padres reacios, que al oponerse al encuadramiento de sus hijos en el Frente de Juventudes, se declaran en rebeldía ante el cumplimiento de una ley dictada por nuestro Caudillo; que quien tal hace, es enemigo de Franco, y, por consiguiente, enemigo de España, postura que nosotros no podemos tolerar y que será sancionada debidamente por quienes corresponda. Esperamos que sean comprendidos nuestros propósitos, y evitada toda ocasión, siempre dolorosa, de proceder enérgicamente con quienes nos combatan.

O artigo remata cunha referencia ao horario das ensinanzas do Frente de Juventudes e que era, semanalmente, o seguinte: 2 horas para Educación Física, 2 horas a Educación Premilitar e 1 hora e media para Educación Política.

lunes, 17 de agosto de 2009

Albino Sánchez Leiro "O Perrita"

...vestido con zapatos negros, traje azul marino, camisa blanca y calcetines negros
Así é como se describe o vestiario do cadáver doutra das vítimas fusiladas no km 1 da Avda de Bos Aires (¿Cando deixaremos de utilizar o incorrecto Avda do Uruguai?), o día 17 de abril de 1937. Era un fontaneiro-follalateiro da zona do Burgo, xa na parroquia de Lérez (J.B. Andrade 102), chamado Albino Sánchez Leiro “O Perrita”. Fora detido o 11 de setembro do 36, logo de andar fuxido polos arredores da capital. Ao longo deste mes de setembro, hai constancia de diversas declaracións súas que “ hace espontaneamente” e nas que relata feitos sucedidos no goberno civil nos momentos do golpe militar e relaciona unha serie de persoas que
han tomado parte activa en contra de la acción del Ejército español, como asimismo denuncia la propsición (sic) que en determinada ocasión se le hizo para que atentase contra la vida del comandante señor Vila.
En relación con esto último, conta que, despois do 16 de febreiro do 36, no Centro Obrero, Manuel Corbacho (Manuel Gómez Corbacho), Antonio Fandiño e Amoedo (Manuel Amoedo Nogueira), informanlle de que tiñan planeado o asasinato do comandante Vila e lle ofertan cincocentas pesetas para que os acompañase; como se negara, foi ameazado para que non denunciase os feitos; tamén informa da composición do “Radio del Partido Comunista” sendo os membros do secretariado: Manuel Ruibal, Corbacho, Manuel Martínez e Manuel Villaverde. O 17 de decembro, no xulgado militar, desdíse das anteriores declaracións e remata afirmando:
Hace constar que si declaró falsamente lo que queda rectificado fue porque le amedrentaron en la comisaría de esta Capital diciéndole que si no contestaba afirmativamente cuanto le fuera preguntado, Mirón [coñecido e temido compoñente da Garda Cívica] le daría una paliza.
As declaracións dalgún veciño afirmando que o vira con armas o 20 de xullo xunto ao cuartel de Asalto no Burgo, e os informes de conduta desfavorables, agravan a súa situación. Vexamos uns parágrafos do informe da Comisaría de Vigilancia:
individuo peligroso que intervenía de manera activa ejerciendo coacción violenta y amenazadora en cuantos conflictos y boycots planteaba en esta Capital el elemento obrero sindicado; está considerado como uno de los elementos de acción más decidida y peligrosa; prestó y puso su actividad contra el Movimiento nacional de julio último y el día 20 del citado mes fue de los que permanecieron en el gobierno civil donde se proveyó de armas...
Era de ideoloxía comunista. Procesado na causa 115/37, é acusado de rebelión militar. O xuízo celébrase o 17-2-37 sendo o seu defensor o alférez de artillería Feliciano Gómez. A súa liña de defensa foi manifestar a falla de formación do seu defendido o que o facía influenciable.
...estos desgraciados Sánchez y Fariña, sin instrucción, lanzados por unas doctrinas que no comprendían y que les inculcaron unos cuantos dirigentes, casi siempre por su inconsciencia, irresponsables, estos procesados son los verdaderos tipos del delincuente de ocasión, merecedores de una mayor benevolencia al ser juzgados [...] Albino Sánchez es un desgraciado analfabeto esclavo de su propia ignorancia [...] ¡ Piedad para esas mujeres y esas madres que esperan el fallo del Tribunal con la esperanza puesta en esa benevolencia!.
Logo da condena a morte, o defensor pide o indulto afirmando que
...deja en la mayor de las miserias a una madre anciana que cuenta con otro hijo incorporado a nuestro glorioso Movimiento y que pelea en las filas de la Legión.
Xunto con varios compañeiros é fusilado ás sete da mañá do 17-4-37, logo de casar, antes de entrar en capela no cuartel dos cívicos, con Carmen Casalderrey Dios, coa que tiña 2 fillos. Recibe tres feridas por arma de fogo no tórax, figurando na partida 82 do Rexistro Civil como causa da morte colapso cardiaco. Recibe sepultura en San Amaro e, a día de hoxe, repousa no cemiterio de Lérez.

sábado, 8 de agosto de 2009

Documentos para a historia de Poio (1936-1939)


Fai algúns meses, neste blog, facía votos para a pronta publicación do libro que o compañeiro Andrés Dacosta estaba preparando, sobre a historia de Poio nos anos inmediatamente posteriores ao golpe militar franquista.
Días atrás asistimos a un acto, no Casal de Ferreirós, no que se presentou dito libro, co título de : Documentos para a Historia de Poio (1936-1942), editado por Alén Miño Edicións.
As persoas que traballamos na investigación deste período, sabemos das dificultades de todo tipo que se nos presentan e do perigo de incorrer en erros, por desgracia presentes nalgunhas publicacións, como a frivolidade interpretativa, o seguidismo acrítico- cando non copia descarada- doutros autores, as posturas maniqueas e partidistas, etc.
Lonxe do anterior, Andrés Dacosta opta polo rigor metodolóxico e a utilización axeitada das fontes. Preséntanos un corpus documental sobre Poio e as súas xentes neste período de sete anos, no que a presencia do autor só se nos fai visible para contextualizar ou precisar cada un dos documentos. Non é, polo tanto, un relato divulgativo da época – animo ao autor a facelo – senón un conxunto documental que servirá para suscitar variadas liñas de investigación: a mecánica da represión, a moralidade, os informes de conduta, a Guardia Cívica, o papel da muller...
Para os que compartimos liñas de traballo con Andrés, foi un día de ledicia a publicación deste libro que ven a cubrir unha lagoa na investigación nesta comarca.

miércoles, 22 de julio de 2009

Incautacións de bens: Juventud Lerezana.


Unha das facetas da represión económica levada a cabo logo do golpe militar, comprende a incautación dos edificios pertencentes a entidades consideradas como desafectas polo novo réxime. O 13 de setembro de 1936, o xeneral Cabanellas, presidente da Junta de Defensa Nacional, asina un decreto que no seu preámbulo dicía:

... ha culminado el antipatriotismo en la formación de entidades que, bajo apariencia política, envenenaron al pueblo con el ofrecimiento de supuestas reivindicaciones sociales, espejuelo para que las masas obreras siguieran a sus dirigentes, quienes las aprovecharon para medrar a su costa, lanzarlas a la perpetración de toda clase de desmanes y cristalizar al fin en la formación del funesto llamado Frente Popular...
No artigo 1º declara a ilegalidade das organizacións integrantes da F.P. ou que tomaran parte na oposición ó golpe e, no 2º, decreta a incautación dos bens mobles, inmobles, efectos e documentos dos mesmos, pasando a ser propiedade do Estado.

Na comarca de Pontevedra, as entidades con bens propios son, fundamentalmente, as de carácter agrario e no expediente de responsabilidades políticas procedentes de entidades marxistas, figuran as seguintes: Caja Rural de Lérez, Sociedades de Agricultores de Bora, Lérez, Salcedo e Mourente, Sociedades de Agricultores e Obreros de Marcón e Tomeza e Juventud Lerezana.

Esta última é a única que non ten carácter agrario pois é unha sociedade recreativo-cultural, fundada o 2 de maio de 1929 e que no seu regulamento (art. 16) afírmase:

Siendo una de las principales misiones de esta colectividad difundir la cultura, el local social permanecerá abierto todas las noches para que los socios puedan dedicarse a la lectura de libros, revistas...

Non vai ser ata o 23 de xullo de 1933 que inauguren un local propio, construído a través dun exemplar mecanismo de contribución económica, traballo persoal e achega de materiais. O importe foi de 10447,50 pta.

Logo do golpe, os sublevados apodéranse do local e varios dirixentes lerezáns sofren nas súas persoas a represión.

Un informe do alcalde pontevedrés, Ernesto Baltar Santaló, datado o 27-9-37 (II Año Triunfal) fai unha serie de consideracións sobre as sociedades de agricultores acusándoas de extremistas e de obrigar ós seus membros a votar á Fronte Popular

...obligaban a seguir un ideario marxista, cooperando algunas de elllas, por no decir todas, al Socorro Rojo [...] Con respecto a la Sociedad Recreativa Lerezana, o “Juventud Lerezana” con cuya denominación es conocida, puede concretarse que tenía un carácter de sociedad recreativa, pero de las juventudes marxistas, concurriendo estas al local social, y siendo sus elementos dirigentes miembros de los partidos comunista y socialista.

A Comisión de incautación de bens, logo de expediente instruído polo xuíz de 1ª instancia, acorda o 7 de xullo de 1938, elevar o mesmo á comisión central de bens incautados con sé en Burgos. O expediente remata co acordo desta comisión (14-12-38), baseado no decreto-lei de 13-9-36, pasando o local a depender das organizacións do “Movimiento Nacional”.

Xa no ano 1944, a Comisión Interministerial Calificadora de Bienes Marxistas, en sesión de 20-9-44, acorda que a propiedade sexa da Delegación Nacional de Sindicatos de Falange Española Tradicionalista y de las JONS, inscribíndoa no rexistro o 4-10.1945.

No ano 1973, o local é adquirido pola Hermandad Sindical de Labradores. Por parte sindical asina Gervasio Martínez-Villaseñor e virtude de poder conferido polo secretario da Organización Sindical (sindicatos franquistas) Rodolfo Martín Villa e pola outra parte, Antonio Puig Gaite, Prohombre da Hermandad Sindical Provincial de Labradores y Ganaderos de Pontevedra, por certo entidade inexistente a estas alturas pois as Hermandades Provinciais foran integradas nas Cámaras Oficiales Sindicales Agrarias no 1947. O prezo pagado foi de 69200 pesetas.


Nota: Na actualidade, o local volveu ás mans dos veciños logo dun complexo proceso.

viernes, 3 de julio de 2009

Por Dios, por la Patria y el Rey



A Comunión Tradicionalista tivo unha certa presencia na Pontevedra dos anos trinta. Nos habituais transvases de militancia dentro da dereita pontevedresa, recibira aportacións procedentes da URD ( por exemplo a de José Torres Salgueiro, de Salcedo que funda o Círculo Tradicionalista) e mesmo nunha data tan avanzada como xaneiro de 1937, a Junta da Sección Femenina deste partido, acorda constituírse como asociación de Margaritas, facendo diversas achegas destinadas aos requetés da fronte.

As “margaritas” pontevedresas estaban presididas pola señorita Rosa Fernández Conde e integrada por damas de familias moi coñecidas da dereita local, en grande parte mulleres ou familiares dos dirixentes masculinos do carlismo. Así atopamos a Asunción Giráldez de Losada (Vicepresidenta), Luisa Vázquez de Silva (secretaria), Lucía Patiño de Novoa, Concepción Herreros Corrales, Mª Eugenia Muíños de Nores e outras con apelidos tan coñecidos como Mucientes, Lino, Puig, Arines, Losada, Hevia, etc que afirman traballar “con todo entusiasmo porque las Santas Tradiciones españolas vuelvan a imperar en España” (Diario de Pontevedra 23-1-37).

A recollida de donativos canalízase a través da organización Socorro Blanco Tradicionalista e, a modo de exemplo, no listado correspondente ao 19 de agosto do 36, aparecen cousas como: ¡Viva el requeté!, 10 pta; ¡Vivan los valientes!, 15; un requeté que da todo lo que tiene, 2,50...

A campaña de recollida de donativos acada o seu culmen coa expedición destinada aos Requetés Gallegos del Apóstol Santiago que combatían no Guadarrama e que, en agosto do 36, reciben os mesmos levados por unha expedición pontevedresa. A repercusión da mesma foi grande e estivo formada por dous vagóns, catro camións e tres turismos. Na súa saída ( 11 de agosto) foi despedida polo xeneral José Iglesias, aínda comandante militar da praza, e ía mandada polo alférez de complemento de artillería Enrique Munáiz.

Os 28 membros que a formaban eran maioritariamente requetés da capital e un dos turismos era o moderno Ford do contratista Santiago Vázquez Fernández ( irmán de Raimundo, Gilberto e Jorge, todos comprometidos cos sublevados).

No Diario de Pontevedra do 19-8-36 e asinada por L.C.M., figura a “Crónica de un requeté” na que nos conta as peripecias da expedición.

Na mesma figuran tres curas: Marcelino Torres Villar, Camilo Fontenla e Liborio Coco Morante. Os tres “van con el reverente deseo de ser incorporados a las filas de combate en el frente de Guadarrama”. A compoñente clerical e o papel dos curas no carlismo son ben coñecidos, M. García Venero (Historia de la unificación. Dist. Madrileñas. Madrid. 1972) escribe:

“El requeté, en cambio, era adoctrinado, en cierta medida por los capellanes que acompañaban a sus unidades.”

Pero deteñámonos na personalidade destes curas carlistas: Liborio Coco procedía de Cambados; Camilo Fontenla era coadxutor de S. Bartolomé e, segundo os xornais da época, ten un comportamento destacado na fronte, tanto de sacerdote como de soldado:

“D. Camilo es algo extraordinario en el frente [...] él es el ánimo y aliento del soldado en el solemne momento del combate [...] no atiende tan solo a los soldados que luchan por España, sino que corre con presteza en auxilio de los rojos que caen en la pelea, consiguiendo con su arrebatadora simpatía, reconciliar a algunos de estos.”
Fora voluntario á fronte “ formando con orgullo y honor en el puesto de vanguardia y de donde retornará cubierto de laurel y gloria”. ( El Progreso, 25-10-36).

Marcelino Torres Villar, orixinario da zona de Caldas, coñecido por Miss Clero polo seu físico, era consiliario do Requeté pontevedrés e vicario das monxas clarisas do convento de Santa Clara. Do seu fervor patriótico pode ilustrarnos o que escribe Evaristo Mosquera (Cuatro años a bordo de una isla. Ed. do Castro. Sada, 1984):

“ se ofreció [Torres] al Jefe del destacamento con estas o parecidas palabras: - Tengo un arma y puedo venir en cualquier momento que me llamen. No me importa dejar seco a cualquier rojo que aparezca.”

Outro cura na mesma onda carlista foi o rexente de Salcedo, Jesús García Gómez, que en outubro de 1936 pide autorización para marchar cos requetés á fronte de combate.

Non deixa de ser curiosa outra iniciativa dos tradicionalistas cando, nos primeiros meses do golpe, coidábase inminente a toma de Madrid e tendo en conta que

el estado de destrucción y miseria de un modo especial en el aspecto espiritual, en que ha de encontrarse Madrid, no es para sorprender a nadie conociendo a la furia masónica que allí ha imperado...(Diario de Pontevedra, 1-10-36)
propoñen a formación de equipos de varios sacerdotes preparados para atender as necesidades espirituais dos madrileños. Irían provistos dun altar portátil con todos os utensilios anexos, incluso “ Sagradas Formas con que alimentar a tantas almas ansiosas de recibir el Pan de los Ángeles”. Galicia tería asignado un altar presidido polo Apóstolo Santiago na glorieta de Cuatro Caminos; a xunta formada a tal efecto en Pontevedra estaba presidida polo comisario de guerra Álvaro Losada, xunto con Leopoldina García Solís, Rosa F. Conde, Rafael e Manuel Sáenz, Antero Marescot entre outros.

No momento do golpe, os carlistas tiñan o local na rúa de García Camba 3 e prestaban garda na emisora de radio local, o incremento de afiliados fixo insuficiente este local e trasladáronse a un edificio dos maristas en Campolongo. Para ingresar nas súas filas era necesario, en todo caso, “informes de sanas costumbres”. O instrutor militar era o capitán Martínez. A composición da Junta Carlista de Guerra en setembro do 36 era a seguinte: Comisario de guerra: Álvaro Losada Fernández; secretario xeral: César López Canabal e os delegados: de requetés, Emilio Lledós (capitán da G. Civil); de intendencia, Octavio Gómez Cervela; de sanidade, Enrique Marescot Iglesias; relixioso, Manuel Vázquez Millares; de propaganda e prensa, Manuel Artime Prieto; de facenda, Carlos Reguera; de ensino, Luis Pintos Fonseca; de investigación, Antonio Iglesias Garcés e inspector de requetés o capitán de infantería Alfonso Martínez. Tamén contaban cunha agrupación escolar tradicionalista da que foi presidente Hipólito Codesido. César López Canabal, personaxe moi coñecido entre os agricultores da posguerra, pronuncia unha charla radiofónica na emisora local (26-1-37) co título: Una Fe, una Patria, un Imperio. O seu irmán Jesús, tamén requeté, morre na fronte en setembro do 38. Na posguerra, Canabal ocuparía o cargo de secretario da Cámara Oficial Agraria (COSA). Tamén era carlista o tristemente célebre funcionario de prisións Fernando Lago Búa, director do penal de San Simón.