Mulleres.

Confeso que non estaba previsto escribir esta entrada, pero o xornal de hoxe trata sobre o avance do número de vítimas pontevedresas do golpe, feito polo proxecto de investigación Nomes, voces e lugares e, de pasada, afírmase no artigo que solo houbo unha muller fusilada de Pontevedra.

Abro un paréntese: 1º.- Debemos distinguir entre as vítimas de Pontevedra (68 segundo o informe) e as vítimas en Pontevedra, que superan amplamente os dous centos de persoas. 2º Hai, polo menos, dúas mulleres fusiladas de Pontevedra, ámbalas dúas tras consello de guerra: Consuelo Acuña Iglesias (en sitios aparece Janeiro), o 14-12-36 e Elvira Lodeiro González o 19 do mesmo mes, as dúas de Salcedo e fusiladas en Monte Porreiro. ( Véxase: Morrer en Salcedo).

Pois ben, a lectura do xornal faime lembrar que o papel das mulleres como vítimas da represión tras o golpe, queda moitas veces nun segundo plano, eclipsadas- do mesmo xeito que moitos obreiros- polos casos de persoas máis coñecidas por ocupar postos politicamente máis relevantes.

Non hai maior castigo que a morte pero a dor máis grande, o maior sufrimento, acaso sexa o que afecta a aqueles que sobreviven aos seus seres máis queridos, é unha sorte de morte que se prolonga no tempo. E as sobreviventes foron as mulleres. Elas van sufrir a represión directa do cárcere, das malleiras e outras vexacións que non custa traballo supoñer e que se calan, pero tamén serán as que teñan que tirar para adiante, moitas con fillos pequenos, cos seus homes mortos, no cárcere ou fuxidos e cos seus bens incautados pola lei de responsabilidades políticas. Algunhas andando no estraperlo ou na busca do volframio ou traballando de sol a sol, como a filla e neta de R. Meis que aproveitaban a lúa chea para sachar o seu millo porque de día tiñan que ir ao xornal.

Poñámonos no lugar de Celia, Marina, Angelita...ás que lle cortan o pelo ao cero e lles pintan UHP na fronte por teren desfilado coas milicias, soportando as burlas, mesmo as cancións da época ( Pelonaaa, sen pelos/cuatro pelos que tenías/ los vendiste de estraperlo...).

Poñámonos tamén no das mulleres que, escondidas na xunqueira do Cobo, escoitan cantar aos seus homes e familiares e logo os disparos, un 17 de abril do 37.

¿Cal sería a dor da muller dun dos fusilados de Marín que, segundo me contaba a súa filla, bótase a correr detrás da camioneta que saía da Normal ata Monte Porreiro e, cando chega alí, xa o seu home estaba morto e volta a unha funeraria para que lle fíen unha caixa que leva ao lombo para que non o enterren sen ela?

Tampouco é difícil imaxinar a cara de terror cando os cívicos entraban na casa furando os bocois, indo o viño a monte, co pretexto de ver se había escondidos dentro.

¿ Que pasaría pola cabeza de Maruja cando vai correndo a ver o corpo torturado e mutilado do que fora, facía anos, o seu mozo e que no agosto do 36 aparece na subida a Bora?

Tamén é o momento de lembrar á señora Carme e as idas ao monte para buscar toxo e deixarlle comida e roupa aos seus irmáns, fuxidos entre Mourente e Marcón.

¿Cal non sería a dor de Ita Lia Kuper mentres le a carta (estarrecedora di un comentarista neste blog) que lle dirixe o seu fillo Jacobo Zbarsky antes de morrer?

¿A cantas mortes equivale a dor da muller entrada en anos que aparece nunha foto abrazada ao piñeiro da carretera de Campañó, na Caeira, onde xunto a outros compañeiros, fusilaron ao seu fillo Víctor Casas?.

Calquera día, hoxe sen máis, é preciso lembrar a Consuelo e Elvira e aos centos de mulleres que sufriron, nelas e nos seus, a barbarie.

Ramón Meis, o da vontade de ferro.

Vivía en Cons, parroquia de Mourente, serrador, de condición moi humilde. En Acción Obrera (17-8-1918) aparece a seguinte carta:

Estimado amigo y compañero, acabo de enterarme con pena que Ramón Meis, el abnegado y consecuente compañero, se encuentra en el Hospital, de un padecimiento que para su curación echará largo tiempo. Me consta que su esposa e hijos-todos menores de edad- no tienen recursos de ninguna clase. A Vd y demás compañeros dejo las iniciativas para mejorar la condición de esta familia, para lo cual remito cinco pesetas. Soy de Vd y de los oprimidos compañero, José Viñas.

A redacción do xornal dá conta da apertura dunha subscrición para “el humilde y esforzado Meis, el de la voluntad de hierro” e na que aparecen aportacións do dito Viñas, Manuel Portas, Isidro Casasbellas, Vicente García Temes, entre outros. A sociedade de canteiros entrégalle a Meis 25 pesetas.

Participa no mitin antiforal do 29 de novembro de 1908, organizado pola sociedade de agricultores de Lérez, representando aos agricultores de Mourente dos que era dirixente; é unha das primeiras intervencións destacadas dun membro do partido socialista en mitins agrarios.

En outubro deste ano fala nun mitin “Pro Pan y Moralidad” organizado polo partido socialista e a Federación de Traballadores e no 1930, é elixido membro do Comité executivo da Federación Agraria Comarcal.

Persoas que o coñeceron din que tiña un carácter “un pouco botado para adiante” e contan que con ocasión da morte dun neno fillo dun compañeiro, levou aos nenos e nenas de Cons, cun laciño vermello no brazo, acompañando ao defunto e logo botou un discurso no cemiterio.

Cando o golpe do 36, xa entrado en anos, anda escapado pero é capturado polos cívicos na zona de As Zorretas. Unha filla e unha neta removen a terra fresca en Monte Porreiro pero non atopan o cadáver. Os rumores dicían que o enterraran deixándolle un puño fóra. Con posterioridade, chega algún escrito á súa casa con comentarios humillantes sobre os seus últimos momentos: a vinganza máis alá da morte. Do seu pasamento non hai constancia en ningún rexistro nin listado.

As penalidades familiares non acaban aí, unha das fillas, Otilia Meis Pintos, é detida polos cívicos, as présas dun deles, tamén veciño de Mourente, fan que queira levala a medio vestir cun biso, un dos xefes permite que se vista. Estivo detida acusada de esconder armas, estar na Alameda de Pontevedra o 20 de xullo e tomar parte en todos os desfiles,tampouco escapou ao conseguinte rapado ao cero e outras humillacións.

Balillas, flechas, luceros, margaritas...

O adoutrinamento da xuventude é unha característica común aos réximes totalitarios calquera que sexa o seu signo. A partires do golpe militar do 36, atopámonos con varias organizacións xuvenís encadradas nos distintos grupos políticos que apoiaron o levantamento. As organizacións independentes, como os Exploradores, serán disoltas en Galicia no ano 1938.

Os carlistas ou requetés contan cos seus Pelayos, caracterizados pola boina vermella:

Somos niños los Pelayos

mas seremos sin tardar

los soldados más valientes

que a su Patria salvarán

A Falanxe viste de azul mahón aos seus mozos, Flechas:

Somos los flechas la guardia del mañana,

que en los luceros su puesto tienen ya.

Los camaradas caídos nos esperan;

el santo y seña, Falange nos lo da.

As Juventudes de Acción Popular (JAP) contan tamén coa súa sección de Chavales que fortalecen corpo e espírito con camiñadas como a que nos describe o Diario de Pontevedra (3-2-1937):

En la tarde de ayer fueron a Puentecaldelas y La Lama, una sección del Batallón infantil de los “Chavales” de la J.A.P., con escuadra, banda y bandera, al mando de su jefe Enrique Montes Blanco. En La Lama, fueron obsequiados por el alcalde, don Ramón García, con pastas y copitas de Jerez. En Puentecaldelas también se les hizo un gran recibimiento, teniendo que desfilar los “Chavales” repetidas veces porque el público no cesaba de aplaudir a estos valientes soldados del mañana.

A linguaxe e as formas marciais, como se ve, non están ausentes de todo o referido a este tipo de agrupacións. De todas elas vai ser a de Falanxe a que impoña a súa hexemonía. Nun primeiro momento non adoptarán o nome de Flechas senón o de Balillas, nome tomado das xuventudes fascistas italianas (Obra Nacional Balilla), creadas por Mussolini no ano 1926, e que, xunto coas Xuventudes Hitlerianas, servía de modelo ás Organizaciones Juveniles (OOJJ), nome co que eran coñecidas pois o Frente de Juventudes non se crea ata o ano 1940.

O primeiro delegado nacional de organizacións xuvenís de Falanxe foi o coronel e falanxista Mateo Torres Bestard, moi relacionado coa nosa provincia pois foi nomeado gobernador civil da mesma no 37, impoñendo un estilo singular no desempeño deste cometido. Segundo parece foi o impulsor dun lema que ía ter un longo recorrido no réxime : Por el Imperio hacia Dios.

A unificación política tamén afecta ás distintas seccións xuvenís que quedan estruturadas do seguinte xeito:

Nenos: Pelayos (7-11 anos), Flechas (11-15), Cadetes (15-17).

Nenas: Margaritas (7-11), Flechas ou Luceros (11-14), Flechas Azules (14-17).

A esta unificación non escapan nin as respectivas revistas de carlistas (Pelayos) e falanxistas (Flechas) que, en novembro do 38 se refunden en Flechas y Pelayos que vai ser referente do cómic falanxista da época.

En Pontevedra, con letra de Carmen Gallástegui e música de Faustino Temes, oficial da Garda Cívica e director da banda de música municipal, estréase en agosto do 36 un himno aos Balillas titulado: ¡ Arriba España!:

¡Arriba España,

balillas,

balillas!

gritemos todos

con firme corazón.

¡Arriba España,

balillas,

balillas!

no desmayemos

en nuestra misión.

[...]

Con alma de soldado

nacemos a la vida

que ya estará regida

por códigos de honor.

Sabemos que la Patria

nos llama y nos espera

y para su bandera

es todo nuestro amor.

[...]

Somos hombres del mañana

somos juventud en flor

y desde esta edad temprana

nuestra Patria es nuestro honor.

Nunca el odio nos engaña,

pues nos guía amor y fe

y el anhelo de que España

sea grande como fué.

Familias represaliadas: Os Zbarsky (2)

-->

A primeira persoa fusilada en Pontevedra, logo de ser xulgada en Consello de Guerra, foi o fillo de D. Abraham, o tamén dentista Jacobo Zbarsky Kuper. Nacido en Lotz no ano 1914, nacionalizado español, a súa militancia política era a socialista.

Con motivo do golpe militar, presentárase no goberno civil vestido co seu uniforme de brigada de complemento de artillería, sendo nomeado polo gobernador Gonzalo Acosta, xefe das milicias populares encargadas da resistencia contra os golpistas. Logo da rendición aos militares sublevados, Jacobo Zbarsky abandona o goberno civil e é detido pola policía na madrugada do día 21 de xullo.

O consello de guerra comeza ás 11 e media da mañá do sete de agosto de 1936, no salón de actos da Deputación e con asistencia de moito público. Preside o tribunal o coronel de artillería Mario Sánchez Sánchez, o militar dubitativo nas horas do golpe e que será expulsado do exército por desafecto a comenzos do ano 1939. De relator actúa o capitán Villavicencio, do corpo xurídico, de fiscal o tristemente coñecido Ramón Rivero de Aguilar, fiscal mobilizado da Audiencia de A Coruña e como defensor, o capitán Manuel López de Roda y Arquer, de infantería, defensor tamén noutras causas máis coñecidas, profesor na academia Kosmos (dirixida polo que sería gobernador de Ourense e fusilado Gonzalo Martín March).

A acusación é a de tomar parte activa na formación de milicias opoñéndose á declaración do estado de guerra, actuar como xefe das forzas resistentes, ameazar cunha pistola ao gobernador se se rendía, facer disparos de pistola a un hidroavión da base Janer que voaba pola cidade... Varias testemuñas ( policías e porteiro do goberno civil) corroboran as mesmas e outras (procesados tamén) o exculpan.

Rivero de Aguilar no seu informe fala

elocuentemente de la política del llamado Frente Popular que conducida al comunismo violaba la Constitución, y convertía la libertad en crímenes, violaciones, asaltos y toda suerte de delitos. [...] El procesado ha sido uno de los principales dirigentes de los elementos marxistas, mancillando el uniforme que vestía, traicionando a España que le abriera los brazos como a un hijo, y que por todo ello pide en nombre de la Justicia la pena de muerte.

(Diario de Pontevedra, 7-8-36).

A estratexia do defensor, moi habitual en López de Roda, centrouse en destacar a pouca idade do acusado (22 anos) que o facía vítima fácil das doutrinas revolucionarias, que as actuacións e a militancia eran anteriores á declaración do estado de guerra e acordes coa legalidade republicana, etc. No peor dos casos, non o considera merecedor da pena de morte senón de prisión maior. É curiosa a argumentación do fiscal sobre o momento da declaración de guerra e que anula de raíz calquera tipo de formalidade xurídica: declara que MORALMENTE o estado de guerra implantouse en toda España o 17 de xullo, esquecendo a necesidade da publicación do bando en cada poboación.

O tribunal dita condena a morte. Jacobo Zbarsky escribe unha conmovedora carta aos seus que non me resisto a transcribir:

Pontevedra, 9 de agosto de 1936.

Queridos míos: Querida madre, perdóname este último gran disgusto que te doy. Dentro de 3 horas moriré, tú bien sabes cuanto te quiero, sin embargo no he querido ver a ninguno de vosotros por última vez, porque si así lo hiciera no tendría el valor de afrontar mi suerte.

Mis últimos pensamientos serán en todos vosotros, sobre todo en ti, madre mía.

Estoy tranquilo, creo que esta tranquilidad me acompañará hasta el último momento.

Piensa, madre mía, que si pierdes un hijo, por ningún ideal más justo. Yo puedo sacrificar mi vida, te queda otro hijo y mucha más familia que harán todo lo posible por consolarte.

Os beso y abrazo a todos queridos, sobre todo a ti, madre.

Tu hijo, que siempre te ha querido y te querrá mientras viva.

(Caeiro, Antonio e outros. Aillados. Vigo: Ir Indo.1995)

Ás cinco da mañá do dez de agosto, no polígono de tiro de artillería, en Figueirido, execútase a sentenza. Jacobo Zbarsky rexeita o ofrecemento de auxilios espirituais e estivo acompañado ata o último momento polo seu defensor, capitán López de Roda e polo xuíz instrutor da causa.

A fotografía foi elaborada a partires da publicada en: Álvarez Vidal, J.M. "El colectivo ruso en la historia del Colegio." Punto de encuentro. Revista Oficial del Colegio de Odontólogos y Estomatólogos de la XI Región. Nº 3. Xaneiro, 1997.

Familias represaliadas: Os Zbarsky (1)

Ao amigo Serafín Fontenla, dos bos e xenerosos, investigador das terras e as xentes de Cotobade.

Non son raras as familias nas que a represión se cebou en varios membros das mesmas, unha delas foi a dos Zbarsky, familia de inmigrantes xudeos, de orixe rusa, varios dos seus membros eran odontólogos. Nas súas diferentes ramas, pagaron coa morte, o cárcere, ou o desterro o seu compromiso cos ideais de progreso e democracia.

Un panorama xeral dos avatares da familia Zbarsky, aparece nun interesante artigo do estomatólogo pontevedrés José M. Álvarez Vidal, na revista Punto de Encuentro, nº 3, xaneiro de 1997. Nesta entrada ocupareime de D. Abraham Zbarsky Geller (Avrun Klva Elewitch Zbarsky) e na seguinte do seu fillo Jacobo, primeiro dos fusilados en Pontevedra logo de Consello de Guerra.

Abraham nacera no ano 1882, dentista, militante do partido socialista pontevedrés, participante en numerosas iniciativas culturais, entre outras, foi directivo da Sociedad Filarmónica pontevedresa. Persoa querida e respectada na cidade, foi unha das persoas que estivo no goberno civil nos días do golpe militar e mesmo mantivo contacto con Bastarreche, do que se afirma era coñecido. Foi detido e levado ao cárcere da Normal e logo á illa de S. Simón. Co socorrido pretexto de ser trasladado ao cárcere de Ponte Caldelas, é sacado do lazareto e o seu cadáver aparece no cemiterio de S. Amaro o 29 de decembro de 1936. No rexistro civil de Pontevedra aparece a referencia a tres descoñecidos ese día, todos mortos por colapso (feridas por armas de fogo no tórax, abdome e cranio); a idade estimada dun deles, 40 anos, lévanos a pensar que é D. Abraham, que nese momento tiña 54 anos.

Buscar motivacións á sinrazón dun asasinato é unha tarefa estéril, Evaristo Mosquera (Mosquera, Evaristo. Catro anos a bordo dunha illa. Vigo: A Nosa Terra, 2006.), aparte de afirmar que fora asasinado no cuartel da G. Civil de Pontevedra, cunha moto encendida para que non se ouvisen os tiros, apunta como posible motivo as ameazas que D. Abraham fixera de levar o caso do seu fillo Jacobo á Sociedade das Nacións. Non se aporta ningunha proba sobre o anterior pero parece claro que o feito de ser socialista, comprometido coa República, librepensador, ruso e xudeu, eran motivos de abondo, nos anos do medo, para ser eliminado. Por exemplo, o feito de ser xudeu engadía gravidade, nun tempo en que nos xornais aparecían, de xeito destacado, frases como as seguintes:

Crearemos campos de concentración para vagos y maleantes políticos. Para masones y judíos. Para los enemigos de la Patria, el Pan y la Justicia.

...Acabaremos con la inmunda raza judía. Y entonces será el triunfo de España sobre sus enemigos. Triunfo de Dios y el César.

(El Pueblo Gallego, 22-5-1937).

Do seu fillo Jacobo trataremos na vindeira entrada.

O 20 de xullo de 1936 en Pontevedra: o golpe (2)

A preparación do golpe militar xa viña de moi atrás e varios militares da guarnición pontevedresa foran contactados polos conspiradores. Arrarás (Arrarás, Joaquín. Historia de la Cruzada Española. Madrid: Ediciones Españolas, 1941.), ao que seguen a maioría de historiadores actuais, cita ao tte coronel Durán, o comandante Vila Fano, o capitán Sánchez Cantón, o tenente José Vidal Moltó e o capitán da Garda Civil Manuel Bernal.

Entre os oficiais citados por Arrarás na preparación do golpe, as figuras clave na capital son o comandante de artillería José Vila Fano, posteriormente instrutor de causas militares e casado con Bernarda Patiño, xefa provincial da Sección Femenina de Falanxe, e o capitán Bernal; tamén teñen unha destacada participación os capitáns Rodríguez, Casal, Caruncho e o tte. Vázquez. Este último, Antonio Vázquez Quitián, procedía da Garda de Asalto, na que cesara en marzo do 36, pasando a dispoñible en Infantería. Era militante de Falange, segundo afirma Buhigas, xefe de Falange en Vilagarcía, que recorda que os militares afiliábanse por unha clave que solo coñecían o xefe que os afiliaba e José Antonio. ( El Progreso,8-4-37). Foi o oficial que mandaba o pelotón de fusilamento de A. Bóveda. O capitán da G. Civil Manuel Bernal Hernández xa estivera como voluntario na represión en Asturias no 34, ás ordes do tristemente célebre comandante Lisardo Doval e, en decembro do 36, marcha para a fronte de Asturias cun terzo de falanxistas galegos.

Foi moi importante na trama golpista a actitude, decididamente favorable ao golpe, da oficialidade do Polígono de Tiro Janer de Marín, baixo o mando do capitán de navío Francisco Bastarreche. O día 19 de xullo, catro oficiais de Marín reúnense en Pontevedra con militares, pois o coche no que viaxaban non fora detido como ordenaran dende o goberno civil. Os militares e G. Civil suman 440 efectivos e entre o Corpo de Asalto e Carabineiros non chegan a 50.

Os altos mandos como o xeneral Iglesias, gobernador militar, ou o coronel-xefe de artillería Mario Sánchez, están á marxe e a súa actitude dubidosa no momento do golpe vai levar, máis tarde, á súa separación do exército.

O capitán da Garda de Asalto, Juan Rico González, parece ser que propuxera ao gobernador a detención dos xefes militares e dos civís conspiradores e mantiña contactos con dirixentes das esquerdas.

O gobernador civil estaba en contacto cos mandos militares e da G. Civil que lle aseguraron fidelidade á República e tentou non tomar medidas que puideran entenderse como provocación aos militares.

O día 17 de xullo, pola noite, chegan as novas do levantamento do exército no norte de África e recíbense ordes de reforzar a fronteira portuguesa pola posibilidade de que entrasen os xenerais Sanjurjo e Cavalcanti así como armas. Ese mesmo día o gobernador envía a Rico a Vigo pola folga dos dependentes.

O 18, sábado, acoden ao goberno civil dirixentes da Fronte Popular como Caamaño, Bóveda, Guiance, Edelmiro Dios, Novás, Francisco Fernández, José Pintos, Manuel Martínez e outros, para recibir información e tratar de organizarse. O gobernador xira unha visita á zona da fronteira pero, diante da gravidade da situación a nivel estatal, volta a Pontevedra pola noite, convoca aos dirixentes políticos e sindicais e organízanse as milicias unificadas populares, nomeando ao odontólogo Jacobo Zbarsky Kuper, membro dunha familia de dentistas de orixe rusa, militar de complemento,como xefe das mesmas.

Os testemuños nos posteriores consellos de guerra, apuntan nomes de quen estaban no goberno civil naqueles intres: Manuel Buján, Evaristo Mosquera, Edelmiro Dios, Manuel Escudero, Magdalena, os irmáns Gama, entre outros. Os militares estaban acuartelados dende as primeiras horas do día. Danse ordes de vixiar aos cuarteis de Campolongo e S. Fernando e comunícase aos militantes dos arredores que acudan á capital.

Seguindo instrucións de Madrid (a través de Tafall, subsecretario de gobernación), fórmase un Comité de Defensa da República composto por un representante de cada partido dos que forman a Fronte Popular. Tamén se forma outro no concello baixo a presidencia do alcalde, o comunista García Filgueira.

O domingo, día 19, volta de Vigo o capitán Rico e danse ordes para a requisa de armas e explosivos e outras medidas. Coaccionado (como logo afirmaría no xuízo) ou non, o gobernador asina as ordes para requisas e autorizacións para o uso de armas. Nas conversas co gobernador militar e con Bastarreche,estes tranquilízano sobre a actitude do exército.

Ás once e media da mañá do luns día 20, declárase a folga xeral e veñen á capital xentes dos pobos e concellos veciños con escopetas e armamento de pouca calidade, con panos roxos e gritando UHP.

Nós iamos co carro para a veiga cando pasaron cunha escopeta o señor Vásques, Manolo o Puchero, Herminio o da Barreghuda e dixéronlle a papá: deixa o carro e vente con nós que hai que defender a República e tal, e papá díxolles: mirade, eu estiven na guerra de África e sei como é iso, en canto o exército tire uns cañonazos ides vir dando cos pés no cu. Cando voltamos da veiga xa viñan abafando e case non podían falar... ( Testemuño oral. F.C.L.)

Seguen as requisas de armas e dinamita en armerías como as de Juan Santos, na rúa da Oliva, ou na de Rafael Varela na de don Gonzalo e tamén en domicilios particulares. Participan nas mesmas Andrés Rey, Eduardo Muíños, Albino Sánchez, Manuel Calvo e outros.

Víñase considerando como dubidosa e falta de decisión a actitude do gobernador Gonzalo Acosta Pan (Izquierda Republicana) e afirmábase que as decisións foran tomadas por Bóveda, Rico e os integrantes do Comité de Defensa da República; a publicación por Lamela de autorizacións para as requisas asinadas por el, danlle unha volta á cuestión, aínda que queda a dúbida sobre se o fixera baixo ameazas.

Os militares seguen dando seguridades de fidelidade á República. A indecisión dos xefes de maior grao e a desconfianza na actitude que puideran tomar os sarxentos e a tropa retardan o momento do golpe. Pouco despois das sete da tarde, o gobernador recibe unha chamada do Comandante Militar, xeneral Iglesias, pedindo que se renderan nun prazo de cinco minutos. O gobernador, logo de falar co capitán Rico, decide renderse e é insultado e ameazado pola maioría dos presentes. O xeneral Iglesias declara o estado de guerra, sobrevoa a cidade un hidro de Marín.

Son conducidos ao cuartel de Artillería o gobernador, a súa muller, o deputado socialista Guiance, Alexandre Bóveda, o médico Caamaño, sendo acompañados polo capitán Sánchez Cantón. Máis tarde son postos en liberdade. O capitán Rico ponse ás ordes do xeneral Iglesias e participa cos militares na toma do concello e nas patrullas pola cidade.

As tropas que saen á rúa están baixo o mando do capitán Casal apoiado por un hidroavión de Marín. O capitán Jack Caruncho empraza un canón e dispara contra o concello. A Garda Civil controla a zona leste da cidade. O encargado da lectura do bando de guerra, cousa que se fai entre tiroteos, é o capitán Sánchez Cantón, a primeira lectura faise xunto ao concello, van as tropas pola Michelena e volta a lelo na Peregrina, logo collen pola Oliva ata a Praza de S. Xosé onde se le por última vez, volvendo ao cuartel pola rúa Riestra. O crego Silva Ferreiro escribe:

No se concibe -sin una especial protección de Dios- que un puñado de hombres sometieran y dominaran en tan poco tiempo, al numerosísimo rebaño de inconscientes llegados de todos los pueblos de la provincia a engrosar las filas de los marxistas pontevedreses. (Silva Ferreiro,M. Galicia y el movimiento nacional. Santiago: I. y Enc. Seminario conciliar. 1938)

Na mesma noite do 20 continúan os tiroteos nalgunhas zonas da capital, rematando con elas unha sección de metralladoras. Os capitáns Caruncho e Fernández quedan ao cargo da emisora local e difunden os comunicados militares.

Nese día resultan feridos de carácter leve algúns militares e civís e teñen lugar as tres primeiras mortes: Ángel Torres López, (esta é a orde correcta dos seus apelidos e non a que aparece en distintas publicacións, era irmán do mestre fusilado en Vigo Apolinar Torres), 44 anos, na Alameda, “rotura de corazón por arma de fuego”, Enrique Torres Barcia, de 72, cobrador do Banco Pastor, por “vaciamiento de cráneo por explosión” e Manuel Iglesias Filgueira, de 31, mestre de Confurco, por “hemorragia por disparo de arma de fuego” cando fuxía cara á súa casa de Mourente polo campo da feira.

Noméanse autoridades militares: gobernador civil: tte. coronel Luis Ledo, ( máis tarde nomearase ao tte coronel da G. Civil Ricardo Macarrón Piudo), alcalde: tte. coronel Becerril e Pte da Deputación: tte. coronel González Besada.

A partires de aí: a garda cívica de Lis, o Petit Bar pasa a ser Bar Imperial, a represión, a longa noite de pedra...pero iso xa é outra historia.

Masonería en Pontevedra (II): Manuel Guillán Abalo

Da familia Guillán Abalo (Manuel, Alfonso, Pascual, Antonia...) sabe moito e ben o historiador Andrés Dacosta, de quen esperamos unha pronta publicación sobre a historia de Poio; pero aquí só trataremos do mestre Manuel Guillán Abalo e a súa relación coa masonería.

Nacido o 5 de maio de 1902, tivo un activo papel no maxisterio pontevedrés, por exemplo coa súa xestión en Madrid representando ao profesorado pontevedrés e ourensán con motivo da problemática dos profesores sen praza do 1928.

No expediente do TERMC nº 16005 (AGCE), aparece un informe da comisaría de policía pontevedresa, con data 19-11-42, no que se fai un breve relato biográfico do mesmo: diversas denuncias por malos tratos, rexistro do seu domicilio, afiliación ao Centro Republicano e logo á ORGA pola que se presentou candidato ás eleccións no 31, afiliado posteriormente ao partido Galeguista, apoderado do F. Popular en febreiro do 36, amigo de Caamaño e Maquieira...

...El día de la iniciación del G.M.N. recorrió diversos lugares de dicha provincia organizando las masas extremistas para hacer frente al Ejército y Falange, habiendo sido detenido el día 21 de julio de 1936 por fuerzas de la Guardia Civil del puesto de Laín [ sic] siendo puesto a disposición del Ilmo Sr Comandante Militar de la referida plaza. El 9 de octubre de 1936 al ser conducido con otros detenidos a la Prisión de la Estrada, intentaron fugarse, habiendo sido muerto por la que lo custodiaba. No se le conocían bienes de fortuna propios. Todos sus familiares eran y son elementos marxistas.

En canto á súa pertenza á masonería, un informe policial de 28-12-55, coa saída 16703 do libro secreto da Dirección Xeral de Seguridade, afirma que: al parecer, perteneció con el simb. “F. Galán” y gr. 3º a la logia Helenes de Pontevedra.

En diferente documentación acredítase a súa condición masónica, con data de ingreso do 5-5 1931 e baixa por prancha de quite sen data.

No referido expte persoal aparece copia dun escrito da loxa pontevedresa, en defensa de Guillán a raíz dun incidente que tivo co inspector de ensino José Gabaldón e que levou aparellada a suspensión do seu cargo de mestre interino na escola de S. Salvador de Poio. O incidente ocorre logo dunha visita do citado inspector á escola de nenas de Xustáns, na que era mestra a muller de Guillán e coa que Gabaldón parece que mantivo actitudes vexatorias e insinuacións indignas que aquela rexeitou; ao toparse ambos nunha rúa de Pontevedra, Guillán agrede ao inspector sendo denunciado por este. Copiamos unha parte do mesmo mantendo o característico estilo e abreviaturas dos escritos masónicos :

Y que siendo necesario auxiliar al h:. MANUEL GUILLÁN ABALO ante las autoridades de 1ª enseñanza por tratarse de un caso de hostilidad de un organismo en que predominan los elementos reaccionarios contra un maestro de reconocido carácter laico, el Tall:. en ten:. Ord:. Del 13 de dicho mes, acordó a propuesta de la Com:. de MM:., solicitar el apoyo de los Talleres regionales a fin de que se dirijan a la Or:. Log:. del Nor:. apoyando la petición en tal sentido y que emprendan en el mundo profano una activa campaña acudiendo inclusive a la prensa para evitar que los saboteadores de la libertad y la justicia continúen formando parte de dicho Consejo provincial.

O Tribunal Especial para a represión da masonería e do comunismo, en sentenza do 6 de maio de 1946, dita o sobresemento provisional por presunto falecemento . Aínda case 20 anos despois de ser paseado na Ponte do Regueiro (A Estrada), a Dirección Xeral de Seguridade, en escrito datado o 28-12-1955, demanda do Delegado Nacional-Director General de Servicios Documentales, lle sexa remitida copia dos antecedentes masónicos de Guillán Abalo que existan nos arquivos de dita delegación.