Himno para os artilleiros

    As tropas que saíron á rúa en Pontevedra o 20 de xullo de 1936 pertencían ao Rexemento de Artillería nº 15, de gornición na capital e mandado polo coronel Mario Sánchez. O día 28 de agosto daquel ano, o xornal El Diario de Pontevedra daba conta da recepción dunha carta enviada por unha “coruñesa amante de nuestra Bandera bicolor y del Ejército salvador” e que asina coas iniciais J.M.F. ; ao parecer observara o entusiasmo co que os artilleiros pontevedreses cantaban o himno da Lexión e pensou na necesidade de que tiveran un de seu, aínda que fose aproveitando a música do himno lexionario. Parece interesante que lembremos aquí a letra proposta, non precisamente polas súas virtudes poéticas, pero si como mostra do ambiente patriótico reinante.

Soy valiente y leal artillero;
soy soldado que voy a luchar
defendiendo mi Patria querida
contra el enemigo mortal.
Despreciando la vida cumplimos
la promesa que hicimos allí;
de salvar nuestra amada Bandera
de las hordas rojas que la quieren hundir.
Estribillo
Artillero, artillero,
que no temes al marchar;
solo pensando en España
te decides a luchar.
Artillero, artillero,
tu valentía sin par
viendo la Patria ultrajada,
será pronto coronada
Artillero
por la gloria de triunfar.
Está triste nuestra amada España
como madre que es de la nación
al ver que entre sus hijos queridos
los hay que reniegan del blasón.
Esos hijos son unos ingratos
esos hijos no tienen amor,
y por tanto hay que redimirlos
con nuestro entusiasmo y nuestro valor.

A morte do home que tocaba o bombardino

O meu agradecemento á persoa que me facilitou o acceso a este documento.

    O estudo de diversa documentación e os testemuños de varias persoas fixeron que sempre sostiveramos  a existencia  dunha actividade grande de grupos falanxistas nas primeiras semanas logo do golpe, e tamén a necesidade de contemplar, dentro das formacións que destacaron pola súa actividade represora -como é o caso da Guardia Cívica-  as diferenzas entre a xeneralidade de membros e un grupo, máis reducido e con participación de elementos externos, que foi quen efectuou os labores máis específicos de represión cruenta.
 A achega do documento que se reproduce a continuación é unha proba máis neste senso: dunha parte confirma o sinalado nunha entrada anterior sobre a participación falanxista na desaparición e morte de Raimundo Rodríguez Neira, músico que tocaba o bombardino na banda de música municipal de Pontevedra; por outra, relata a actitude de repulsa diante destes crimes por parte dunha persoa, Isidro Taboada Tabanera, alférez de Enxeñeiros, que desempeñaba o cargo de alférez da Guardia Cívica, e que tivo o valor de denunciar con todo detalle o sucedido. A declaración xurada entregoulla a seu irmán acompañada dunha nota na que se despide por marchar á fronte de batalla e indicando: “te mando eso por si me ocurriese una desgracia que tu hagas de el lo que creas conveniente en dicho caso”.
     A desaparición ou a imposibilidade de acceso a un hipotético arquivo da Guardia Cívica, impídenos coñecer que pasou co parte de servizo sobre este feito e a existencia doutros semellantes.
    O documento non precisa maiores comentarios, o deterioro do papel fai que haxa algunhas palabras desaparecidas pero que non impiden a comprensión do mesmo.

 (Sinálanse con corchetes as partes que faltan e respéctase a ortografía e redacción orixinal).

Pontevedra 19 de Octubre  de 1.936.
    Declaración jurada sobre el asesinato del bombardino de la Banda Municipal de Pontevedra D. Raimundo Rodríguez, hecha estando en perfecto estado de razon por el Alferez de Ingenieros Don Isidor [Isidro]Taboada Tabanera.
    El que suscribe antes de marchar al frente de guerra a incorporarse a su regimiento prestaba sus servicios como Alferez de la Guardia Civica de esta capital y una noche haciendo un servicio de tantos de ronda por el pueblo adelante en compañia del Sargento Rafael Vila, y de otros guardias civicos entre los que recuerdo a Luis Estevez Rocafort, Jose Landin, y otros que por estos citados llegarían a encontrarse, fui advertido por el sereno de comercio de la calle Michelena que unos falangistas de muy malas maneras le habian preguntado por la casa donde dormia el antes citado musico y como no supiese le amenazaron por encubridor siendo esto lo que lo movio a notificarmelo a mi por si algo le pasase. Continuando despues  mi  servicio de ronda hasta que a la vuelta a nuestro cuartel al llegar a la altura del Bar Calixto oimos unos disparos de pistola cercanos y dimos corriendo vuelta has la plaza de la Peregrina donde el sereno anteriormente citado y el de los Soportales conocido por el Marinerito nos indicaron que los diparos sonaran hacia donde estaba la Emisora de Radio y como hera mi obligacion fui corriendo con los de la ronda hacia el sitioo indicado donde nos salio un falangista al paso diciendonos que nos marchasemos y entonces mande parar la fuerza que venia a mis ordenes y me destaque yo solo para cerciorarme sobre lo ocurrido y poder dar las novedades consiguientes a mis Jefes  aunque sin que me perdiesen de vista mis soldados por si me pasaba algo y entonces reconoci al Falangista AlfonsoTemes Dieguez que ostentaba unos galones de Sargento del Ejercito, con una pistola larga y de calbre grande el cual medijo que el “desgraciadode Raimundo se le habia intentado es capar y que le habian disaparado un cargador entero creyendo que hiria herido y que habia que hacer lo mi [ ] el resto de los musicos”. Mi [  ] decia esto se acerco a nos [  ] gista en quien reconoci a un chofe [  ] Marin de estatura mediana y [  ] llael cual le dijo que se habia intentado escapar el preso y de  [  ] eras le contesto el citado Temés que no servian para nada pues de [  ] ado en el momento con lo cual ahorraban tiempo. Tambien me dijo T [  ]as habia realizado otro buen servicio y me enseño unos guantes largos [  ] en la cual habia una estrella roja de cinco puntas diciendome que heran de [  ]
    Con el fin de que este alevoso asesinato no que de impune hago esta declaracion para aclarar sobre la participacion de los citados Temes y Ribadulla en el y firmo la presenten Pontevedra a 19 de Octubre de 1.936
Isidro Taboada Tabanera

A morte de Alberto Martínez.

Nas eleccións do 12 de febreiro de 1931 presentárase como candidato monárquico polo distrito de Mourente aínda que cando tomou posesión fíxoo como agrario; ao longo do período republicano parece que foi evolucionando ata as filas do centrismo de Portela Valladares. Avogado, funcionario, secretario da Beneficiencia Provincial, casado coa mestra Vicenta Hevia Marinas, irmá do alcalde, nas ditaduras de Primo de Rivera e Franco, Remigio Hevia. Nos días posteriores ao golpe aparece como doador nunha das colectas patrióticas.

A súa desaparición, nos primeiros días de setembro do 36, conmocionou á sociedade pontevedresa, tanto pola personalidade do desaparecido como polos rumores sobre as circunstancias nas que se producira. As dilixencias xudiciais abertas, anos despois, polo xulgado militar da praza de Vigo, sobre esta morte son unha fonte de información moi importante acerca do mecanismo empregado nos “paseos” e tamén sobre quen os decidía e executaba.

Todo empeza cando o 12 de xullo de 1939, o seu irmán Félix, militante destacado de Acción Popular en Pontevedra, garda cívico nos primeiros momentos, “persona de intachable conducta moral, pública y privada; de filiación derechista, afecto a la Causa Nacional” e que desempeñaba o cargo de delegado da Caja Regional Gallega de Previsión Social y Subsidios familiares, presenta unha denuncia ante o gobernador civil. Nesta denuncia, moi emotiva, dá conta dos rumores estendidos pola cidade sobre a desaparición do seu irmán e apunta a determinadas persoas como indutoras do crime.

Se resistió en los primeros momentos a salir de casa, teniendo en cuenta lo avanzado de la hora, pues pasaba de las once de la noche, pero al darse cuenta que en el grupo que lo requería se encontraba la Guardia Civil, que era para él, como lo es para todos los españoles honrados, el máximo prestigio de seguridad personal, abandonó su domicilio para acompañarlos. [...] Y desde aquella noche de desgracia para mi y para los suyos, no volví a saber más de mi hermano.-Puse mi empeño en saber su paradero, y lo supe cuando personado en la Comandancia de la Guardia Civil, el Sr. Velarde y Velarde, Jefe de esta Comandancia, me manifestó que “no buscase a mi hermano, pués tal vez no dejase rastro”.- Pero se equivocó el Sr. Velarde.- Los ayes y gemidos de los que atados y sin estar totalmente muertos fueron arrojados al mar, entre los que se encontraba mi pobre hermano fueron los encargados de decir cual había sido su triste suerte.- Las playas de Bueu y sus vecinos con una minuciosa investigación pudieran acaso patentizar esta dolorosa manifestación.- Y ni siquiera se le permitió el cumplir como todo cristiano ansía, cuando la muerte le llama al mundo de la verdad.- Ni un confesor para absolverle sus faltas cometidas con Dios.- Y despueś de esta tragedia marchan voluntarios dos de sus hijos a luchar por Dios y su Patria.

Un deses fillos, Alberto Martínez Hevia morreu na fronte de combate.

Nun escrito datado o 27-9-39, o xeneral xefe da rexión militar ordena ao xuíz militar da praza de Vigo que instrúa unha “breve información” para esclarecer o feito denunciado.

Meses máis tarde, Félix Martínez ratifícase na denuncia e amplía datos sobre quen podería ter máis información: o cívico Manuel Mirón, Avelino Fraga e o tenente coronel Velarde entre outros.

O xuíz instrutor toma declaración a diversas persoas e damos conta das máis significativas: Manuel Mirón “O Cheira”, ferreiro, garda cívico domiciliado en Mourente, nunha primeira declaración manifesta descoñecer o asunto, agás o feito da desaparición. Un mes despois, o 24 de novembro de 1939, logo de recibir garantías de protección polo xuíz, xa que tiña medo que o matasen, rectifica e manifesta que atopándose no cuartel da Guardia Civil, foi requirido polo daquela comandante Velarde, que estaba acompañado polo gobernador civil tte coronel Ricardo Macarrón e o ex-deputado Víctor Lis, quedando fóra do despacho outros destacados cívicos.

 Que el comandante Velarde le dijo “oye Mirón hay que ir a buscar con una pareja a Alberto Martínez y de este que no quede ni rastro porque sinó ya sabes lo que te pasa, te fusilo. [...] Que cuando el dicente salía con la camioneta acompañado de dos guardias Civiles y Cívicos, D. Víctor Lis Quibén acercándose al dicente le dijo “ya has oído lo que ha dicho el comandante, que no quede rastro de Alberto Martínez y ten mucho cuidado con lo que dices y que nadie se entere de esto”. Que el coche-camión llegó por Marín a Bueu y que allí se presentaron en el cuartel de la Guardia Civil, incorporándose otros guardias y conduciendo a los detenidos a un monte, donde fueron fusilados, y después de haberlos ejecutado se volvieron a cargar la camioneta los cadáveres, siendo arrojados al mar muy retirados de la playa.

Preguntado polos motivos do asasinato afirma que Martínez Tiscar era un home coñecidísimo e que politicamente era acomodaticio, que derivara da monarquía ao socialismo pasando pola masonería da que debía ter secretos, toda vez que 

fué protegido del General de Artillería Sr. Iglesias, que era Masón al decir de las gentes y que debía saber que el Sr. Macarrón lo era también, según se decía y esto unido a que debía de tener conocimiento de muchas cosas serias relacionadas con los Masones estimando el dicente que esto, unido a rivalidades políticas fué determinante de la desaparición de Alberto Martínez.

 Preguntado se sabe que Víctor Lis cometera algunha outra clase de abuso de autoridade, di que o ignora, pero que as visitas frecuentes ao cuartel “las estima como determinantes de las determinaciones de los Sres. Macarrón y Velarde”.

A gravidade das acusacións e a importancia dos acusados, seguramente, influíron na decisión que toma o xuíz militar de oficiar á comandancia da Guardia Civil para que “protega (sic) y tenga bajo custodia de dependientes de su autoridad al testigo Manuel Mirón Vázquez, por si fuera objeto de algún atentado personal”.

O tenente coronel Velarde, nestes momentos xa estaba destinado en Tenerife, lembra a Martínez como “muñidor” de eleccións, pero non lembra os feitos polos que lle preguntan debido a que naqueles dias se efectuaran multitude detencións.

O capitań de complemento de sanidade Víctor Lis declara que “es voz popular y que está en la conciencia de todos” que fora detido por unha parella de gardas civís, xunto con outros individuos e que desapareceran sen ter novas deles. Non lembra a reunión citada por Mirón. Sobre Alberto Martínez, acúsao de irregularidades económicas na súa xestión, de manobrar nas eleccións para dar o trunfo á Fronte Popular e tamén de masón ao igual que se dicía de Macarrón, por último afirma que era de rumor público que estaba en intelixencia con Magdalena [Juan, dirixente agrario, paseado o 10-9-36)], de Cerponzóns, para facer voar unha ponte na carreteira de Santiago.

Manuel Bernal, capitán da Guardia Civil, logo de reiterar o carácter flutuante de Martínez Tiscar en asuntos políticos, afirma dunha 

manera rotunda y categórica que el triunfo de las izquierdas en esta provincia, se debe única y exclusivamente, a los manejos y falsedades cometidos por Alberto Martínez.

A comisaría remite un informe sobre Víctor Lis (15-1-1940) no que aparece un moi interesante parágrafo sobre as responsabilidades de Lis en relación coa actuación dos “cívicos”: 

En la intervención y detención de personas como asimismo en la desaparición de alguna de ellas, no consta en esta Comisaría sea el Sr. Lis responsable de las extralimitaciones que hayan podido cometer los Guardias Cívicos de esta Capital, ya que esta fuerza estaba controlada por la Guardia Civil, cuya jefatura ostentaba por aquel entonces el Sr. Velarde comandante de dicho Instituto.

No informe emitido polo xuíz instrutor atopamos un significativo parágrafo no que se recoñece a existencia de actuacións reprobables nos primeiros momentos tras o golpe: 

en sus albores la guerra, desatadas las pasiones y la necesidad de deslindar los campos, manteniendo segura la acción del Ejército, a no dudar se llegó al desafuero, que ahora, en los momentos actuales, victoriosas las banderas, hace salir los hechos de los límites de la figura que pudiéramos llamar racional, pero que, en aquellos momentos constituyó un medio de salir adelante, aún cuando el procedimiento haya sido poco edificante.

 Recoñece a imposibilidade de aclarar máis os feitos, dada a pasividade e silencio dos que puidera ter intervido, e cualifica a actuación de escabrosa.

Das distintas declaracións podemos deducir o sucedido: un grupo de cívicos e unha parella de gardas civís achéganse a casa de Alberto Martínez en Covelo (Poio), aseguran ter ordes de levalo diante do gobernador; a muller pide a un dos gardas cívicos que se identifique e este contéstalle que se chama “Perico de los Palotes”; con receo, pero confiando en que un garda civil lles manifestou que xuraba polo seu honor que non lle pasaría nada, no seu coche e acompañado pola súa muller e fillos diríxense a Pontevedra e, ao chegar á ponte da Barca, lévano detido non permitindo que o acompañe a súa dona. En compañía doutros detidos foi conducido cara Bueu, nun descampado son fusilados e embarcados nunha lancha para ser fondeados no mar; tempo despois aparece o cadáver nunha praia de Beluso (Bueu). Os participantes no “paseo” foron unha parella de gardas civís e un coñecido grupo de cívicos e falanxistas habituais neste tipo de sucesos: Mirón, José Estévez “O Raña”, Avelino Fraga “O Chalán” e falanxistas de Lalín e Vilaboa, entre outros.

Nun escrito datado a dez de xullo de 1940, o instrutor, logo de recoñecer que , sen xénero de dúbida, a desaparición obedeceu a “medio violento y a virtud de órdenes emanadas del Cuartel de la Guardia Civil”, afirma que 

tenidas en cuenta que las declaraciones prestadas por los supuestos inculpados responden a una negativa pertinaz en la que habilmente diluyen la responsabilidad que pudiera alcanzarles, el Juez Informante, aún estimados los hechos acusatorios no se siente en plena conciencia con elementos de juicio suficientes a definir tales responsabilidades.

 En consecuencia eleva o caso á superioridade. O auditor, logo de examinados os informes, emite un ditame cun interesantísimo considerando; debemos resaltar que hai unha primeira redacción mecanografada que transcribimos: 

CONSIDERANDO: Que no resulta debidamente justificada la perpetación (sic) de delito alguno no obstante haber apurado el Instructor la investigación sumarial para lograrlo.

 Unha serie de engadidos feitos á man e tachaduras, cámbianlle totalmente o sentido para quedar do seguinte xeito: 

CONSIDERANDO: Que aun cuando resulta debidamente justificada la perpetación (sic) del delito, no obstante haber apurado el Instructor la investigación sumarial para lograrlo, no puede concretarse responsabilidades a exijir (sic) contra persona determinada.

O capitán xeral ordena a elevación a causa e o sobresemento provisional.

A documentación citada procede do AIMN.

Grazas

O pasado luns, 11 de setembro, presentouse en Pontevedra o libro “Pontevedra nos anos do medo. Golpe militar e represión (1936-1939) editado por Ed. Xerais. O paraninfo do instituto Valle Inclán quedou pequeno para as máis de duascentas persoas que asistiron e foron moitas as persoas que tiveron que dar volta por non atopar sitio. Ben sei que moitas circunstancias favoreceron esta asistencia multitudinaria: a data, o tema, a implicación de moitas persoas e asociacións...

A data era a véspera do 77 aniversario do fusilamento, no quilómetro un da carreteira de Campañó, na Caeira, de dez destacados cidadáns: Juan Rico González, capitán da Garda de Asalto; Amancio Caamaño Cimadevila, médico; Ramiro Paz Carbajal, impresor e xestor provincial; Paulo Novas Souto, mestre da preparatoria do instituto; Víctor Casas Rey, xornalista; José Adrio Barreiro, avogado; Germán Adrio Mañá, mestre da graduada da rúa Maceda; Telmo Bernárdez Santomé, médico; Benigno Rey Pavón, mestre e Luis Poza Pastrana, médico. Neste senso, podemos entender o acto como unha homenaxe a estes fusilados polos golpistas.

O tema da represión na capital pontevedresa  trátase por primeira vez dun xeito específico nun libro, máis alá de referencias puntuais en obras de carácter xeral ou en obras como a biografía de Ramiro Paz ( Marco, Aurora. Unha vida segada pola barbarie. Noia: Toxosoutos, 2003), a de Luis Lamela referida a A. Bóveda e os fusilados o 12 de novembro ( Lamela García, Luis. Inmolados Gallegos. Sada: Ed. Do Castro, 1993) e as memorias de Gonzalo Adrio (Adrio Barreiro, Gonzalo. Sin odio, sin rencor, pero el recuerdo vivo. Sada: Ed. Do Castro, 2004).

Tamén foi grande a implicación de persoas e asociacións que, a través da lectura deste blogue ou doutras actividades, consideran necesaria a divulgación dos feitos tratados no libro.

Pero, máis alá do anterior, parece clara a existencia en Pontevedra dun importante número de persoas interesadas polo sucedido a raíz do golpe militar, feito que contradí o discurso de que debemos mirar ao futuro e esquecernos do pasado.

Moitas grazas a todas as persoas que asistiron e desculpas ás que non puideron facelo por falta de sitio. En Brétemas podemos atopar unha crónica do acto.

Mestres de Sanxenxo

Para as xentes de ANDARELA con quen compartimos andainas sobre a nosa historia.
 

    O concello de Sanxenxo non foi alleo ás iniciativas de renovación educativa que propiciou a chegada da 2ª República: Vilalonga recibiu a finais de maio de 1934 a visita das Misións Pedagóxicas, en 1932 celebráronse en Sanxenxo Conferencias Pedagóxicas e creáronse dúas bibliotecas entre 1931 e 1933.
    Rodolfo Llopis, director xeral de 1ª ensinanza entre 1931 e 1933,  tiña como meta 

crear escuelas, muchas escuelas. Sembraría a voleo. Cayeran donde cayeran, germinarían, que en todas partes habían de encontrar tierra preparada para fructificar y vivir plenamente.

 Pero de nada valerían as disposicións ministeriais se non houbese mestres como Bernarda Pereira e Alfonso Rodrigo, que impartían clase nas escolas de Sanxenxo nº 2 en Padriñan. Unha  mostra do seu labor resúmese na festa escolar que celebraron o 14 de xullo de 1935. A festa estaba patrocinada por unha comisión veciñal  e colaboraban a sociedade agraria, a universidade de Santiago e a alcaldía.
    Houbo conferencias sobre medicina (impartida polo Dr. Andrade, director do sanatorio Gil Casares), agricultura e botánica (falou Bibiano Fernández-Osorio Tafall, catedrático de agricultura no instituto de Pontevedra); non faltou o recitado de poesías en galego e castelán nin o reparto de agasallos e roupa entre o alumnado.
    Pero o máis importante e que  demostraba o inxente traballo do alumnado e mestres, foi a exposición de labores e traballos manuais, así como unha vitrina escolar na que se amosaban ó redor de 500 aparatos  e obxectos que foran coleccionados ou construídos  polos nenos e nenas destas escolas; estes materiais aparecían clasificados en distintas seccións: agricultura, xeometría, mineraloxía, aritmética, botánica, zooloxía, etc.  A festa escolar estivo presidida por representantes das entidades patrocinadoras; fixeron uso da palabra, entre outros, Don Ricardo Montequi, reitor da universidade compostelá, que falou da misión social do mestre asegurando que era o título máis honroso a que podía aspirar un educador, por máis alta que fora a súa categoría. O inspector de educación D. Modesto Rodríguez Figueiredo gabou a altura pedagóxica e científica acadada por estas escolas, que podían considerarse como modelos.
    O golpe militar do 20 de xullo de 1936 vai significar unha volta atrás no eido educativo e, tamén, fixo que moitos mestres e mestras foran perseguidos, expulsados ou suspendidos no seu emprego e, en moitos casos, pagaron con cárcere ou coa súa vida o seu compromiso.
    José María Pemán, que tivo ao seu cargo a máxima responsabilidade da labor depuradora do profesorado, afirmaba nunha circular aos vocais das comisións depuradoras (BOE 10/12/36) o seguinte:

 El carácter de la depuración que hoy se persigue no es solo punitivo, sino también preventivo. [...] Que no se volverá a tolerar ni menos a proteger y subvencionar a los envenenadores del alma popular, primeros y mayores responsables de todos los crímenes y destrucciones que sobrecogen al mundo [...] Los individuos que integran esas hordas revolucionarias, cuyos desmanes tanto espanto causan, son sencillamente los hijos espirituales de catedráticos y profesores que, a través de instituciones como la llamada “Libre de Enseñanza”, forjaron generaciones incrédulas y anárquicas.

    O un de setembro de 1936, no Boletín Oficial da Provincia de Pontevedra,  publícase unha relación de 396 mestres e 90 mestras da provincia aos que se suspendía de emprego e soldo. Os mestres de Sanxenxo sancionados con separación de servizo e baixa no escalafón, foron: Manuel Jorge Franco, mestre de Outeiro; José Cancela Guzmán, de Dorrón; Andrés Fraile Pampín, de Nantes; Manuel Iglesias Constenla, de Noalla; Estanislao Victor Torres Pérez, do pósito de Vilalonga; Peregrina  Martínez Santos, de Rouxique; Bernarda Pereira Solla, de Sanxenxo nª2; Manuel Rey Vázquez, do pósito de Portonovo  e Alfonso Rodrigo Méndez, de Sanxenxo nº2. O mestre de Portonovo Teodoro Rodríguez Franco foi sancionado con suspensión temporal de emprego e soldo.
    Algúns destes mestres tamén tiveron que enfrontarse a xuízo acusados de rebelión militar, foi o caso de Andrés Fraile, Manuel Iglesias, Estanislao Torres e Manuel Jorge; as condenas foron de cadea perpetua ou trinta anos de cárcere, que serían conmutadas por outras de menos contía.
    Pero houbo mestres que perderon a vida, como foi o caso de José Meis Martínez, natural de Sanxenxo e mestre de Seixo (Marín); era bibliotecario da Casa del Maestro pontevedresa, xulgado por rebelión militar e fusilado o 27 de xullo de 1937 á idade de 42 anos. O mestre organizador das actividades coas que empeza esta entrada, Alfonso Rodrigo Méndez, natural de Bande (Ourense), casado, nacido o 7 de abril de 1895, secretario da agrupación socialista de Sanxenxo e afiliado á UGT, tamén foi vítima de asasinato. Houbo testemuñas que o acusaban de ser directivo da Fronte Popular e de, seguindo ordes do delegado do gobernador civil, recrutar xente armada para ir a Pontevedra o 20 de xullo, cousa que non chegaron a realizar pois retiráronse ás súas casas cando souberon que as autoridades militares asumiran o mando tras publicar o bando de guerra.
    Na causa 832/36, nun informe do xulgado municipal aparece o seguinte parágrafo:  

En su escuela a los niños les hacía preguntas como la de ¿Hay Dios? Obligándoles a decir que nunca lo hubo ¿De que se hace el papel? De los hábitos de los frailes y de las monjas.

    Un informe da Guardia Civil datado no 27 de setembro de 1936 non deixa dúbidas de como foi a súa morte: 

al ser conducido la noche del cinco del actual, en virtud de Orden recibida al efecto, desde esta Capital a la prisión de Caldas de Reyes [...] aprovechando una parada que hizo el vehículo que los transportaba para reparar una avería, solicitó a la fuerza, se le permitiese apearse unos momentos por notar síntomas de mareo.

  Continúa afirmando que fuxiu amparado pola escuridade perseguido polos gardas que fixeron varios disparos e ignorándose a dirección que tomou. Como noutros casos semellantes, estamos diante da típica aplicación da chamada “lei de fugas”.

Libro sobre a represión en Pontevedra

A todas as persoas que posibilitaron a realización deste libro.

 Moitas veces demos a coñecer neste blogue a publicación de libros sobre esta temática. Nesta ocasión trátase dunha obra moi ligada a estas páxinas, pois foi a boa acollida que tiveron e as suxestións de numerosos visitantes, o que fixo que abordase, cunha maior profundidade e dun xeito máis amplo, o sucedido en Pontevedra entre os anos 1936 e 1939. Estes días xa está nas librerías Pontevedra nos anos do medo. Golpe militar e represión (1936-1939).
A obra está articulada nos seguintes apartados:

1. Situación política e social. 

2. O golpe de estado. 

3. Xenocidio e represión. Notas xerais. 

4. Os “paseos”. 

5. A Guardia Cívica. 

6. Os consellos de guerra. 

7. O encarceramento e as torturas. 

8. Depuracións.A represión no mundo da educación.
9. A represión económica.

10. Represión ideolóxica.
A xenerosidade e boa disposición dos responsables de Edicións Xerais posibilitou a saída á luz pública dun libro que, esperamos, contribúa a un mellor coñecemento do ocorrido naqueles anos.

Na lembranza de José Pintos Quinteiro.

Adicado a Serafín Fontenla, historiador dos anos do medo en Cotobade.

Ás doce e media da noite do 27 de agosto de 1936, unha parella de axentes da Guardia Civil entregan no depósito de cadáveres do cemiterio de san Amaro o corpo dun home de 

estatura regular, pelo negro, con una gran calva en la parte superior de la cabeza, nariz aguileña y vistiendo chaqueta gris, pantalón castaño mezclilla, gorra gris, zapatos negros, calcetines negros y una camisa blanca rayada. Registradas sus ropas no le fué hallado objeto alguno.

Ao día seguinte, 28 de agosto, dous gardas cívicos, veciños de Mourente, recoñecen o cadáver como o de José Pintos Quinteiro, taxista, natural de san Xurxo de Sacos e residente en Pontevedra.

Dous oficiais médicos do exército efectúan a autopsia consignando que presenta 

una herida por arma de fuego con orificio de entrada por la región occipital, y salida por la región malar izquierda; otra herida con orificio de entrada en la región inguinal crural izquierda, sin salida. Abierta la cavidad craneana pudieron comprobar que la herida de la cabeza atravesaba bulbo raquídeo y base cerebral, siendo mortal de necesidad... (AIMN)

Como consecuencia dos feitos, a autoridade militar abre dilixencias previas para determinar as causas da morte. O xuíz instrutor non se esforza moito nas pescudas e, ao día seguinte (29-8-36), considera que non foi posible determinar a causa da morte pero “resultando, desde luego, la comisión de un delito, sin que existan motivos para acusar de el a persona alguna”, procede a elevar as dilixencias a causa (770/36) e sobreser provisionalmente a mesma.

O auditor militar da VIII División, de xeito inusual, devolve a causa ao instrutor para que acredite, se fora posible, a forza da Guardia Civil que recolleu o cadáver e reciba declaración sobre o lugar e ocasión en que o efectuaron e demais datos que puideran esclarecer os feitos. Declara nulo e sen valor o auto do instrutor.

A devolución da causa vainos permitir coñecer máis datos sobre a morte de Pintos, morte rodeada dunha certa lenda pois foi rumor público na capital que fora “paseado” pero que lograra fuxir con vida e ata lle puxeron o alcume de “O resucitado”. Estivo (está?) tan estendida esta versión que induciu a erro a algúns historiadores e varias publicacións dana como certa.

O 15 de setembro, o comandante Velarde, xefe da Guardia Civil pontevedresa, envía un oficio ao instrutor dando conta de que, con data 26 de agosto (ollo á data!), xa notificaran á Delegación de Orden Público, que, ás 24 horas dese día, unha parella de gardas civís conduciran a Pintos desde san Xurxo de Sacos, onde o detiveran, a Pontevedra e 

al pasar por la carretera de la Eiriña intentó evadirse el citado detenido dando un golpe al Guardia Antonio González que fué a dar contra la pared rompiéndose el fusil por la caña, por lo que se vió precisada la pareja a hacer fuego sobre dicho individuo el cual cayó al suelo, siendo recogido por dicha pareja con objeto de auxiliarle, pero al verle muerto le condujo al cementerio de esta Capital donde fué depositado. (AIMN)

Aproveita Velarde para significar que Pintos era un socialista exaltado, vocal da Casa del Pueblo e membro do comité directivo do Frente Popular, distinguíndose por coaccionar aos seus compañeiros choferes e adicándose, en xullo do36, a transportar armas e explosivos, tomar parte no asalto a un polvorín, desaparecendo “y no pudo ser detenido por haberse dado a la fuga después de haberse paseado insolentemente y con frecuencia delante de esta Casa-cuartel”

No atestado instruído en san Xurxo consta que foi detido ás 21 horas do día 26, no seu domicilio, por dous gardas civís e un “cívico” da localidade. Os gardas afirman que a condución foi o día 26, ou sexa o día da detención, pero a entrega no depósito está rexistrada pasadas ás 24 horas do 27. Hai, polo tanto, 24 horas de desfase que poden ser debidas a un improbable e reiterado erro na data do atestado ou a que a morte sucedera noutras circunstancias, como puidera ser logo dun día de detención no cuartel do Campo da Feira; a presencia de dous coñecidos “cívicos” como testemuñas na identificación do cadáver e a traxectoria do disparo que lle causou a morte, aumenta as sospeitas.

Nesta ocasión, o auditor opina que non existe materia delictiva, pois Pintos – dirixente do Frente Popular, socialista exaltado e perigoso, segundo as autoridades- ofendera de obra a un dos gardas rompéndolle o fusil e tentara fuxir; considera que a parella obrou sen extralimitación ningunha, cumprindo estritamente co seu deber.

José Pintos Quinteiro era un dos principais dirixentes do PSOE pontevedrés e fora elixido vicepresidente da agrupación socialista en xuño do 36. Non sabemos as razóns dalgún autor para atribuírlle erroneamente a militancia comunista. Tivo unha participación destacada no comité para a defensa da República organizado no goberno civil para facer fronte á inminente sublevación militar e, xunto con outros compañeiros como Manolo Amoedo, Valeriano Riobó, os irmáns Martínez Vázquez, e outros, tomou parte nas requisas de autos e armas ordenadas pola autoridade.

Logo da saída á rúa dos militares, atopou refuxio no barrio da Moureira, nunha casa na rúa de Xan Guillerme propiedade de Benito Lago Currás, tratante de animais, máis coñecido por Benito do Borrón ou Benito o Maricón; nesta casa tamén residía e exercía a prostitución Mercedes Torres Sánchez, de 25 anos. A policía rexistrou esta casa en varias ocasións sen resultado e o 25 de agosto, ás catro da tarde, Pintos escapa cara san Xurxo nun taxi propiedade do veciño de O Marco Andrés Vázquez. Un veciño declara á policía que o veu saír da casa de Benito Lago vestido cun mono azul, unha gorra vasca e un brazalete de Falange, facéndolle sinais para que gardara o secreto de que o vira. Benito Lago fora quen lle proporcionara a roupa e contratara o taxi.

En Xeve descendeu do taxi e esperou a que anoitecera para ir á súa casa.

Non quero deixar de contar unha circunstancia curiosa referida a Mercedes Torres: Mercedes era a mesma persoa que dicía chamarse Josefa Alonso González “La Fina”, implicada nos feitos que deran lugar ao asasinato de Secundino Esperón e que foron relatados neste blog.