As "corseteiras": unha familia solidaria.

Procedían de Ourense e vivían na rúa Michelena, número 6, en Pontevedra. María ( nacida no 1883), Aurora (1891) e Nicereta (1900) Martínez Fernández estaban solteiras e adicábanse ao oficio de corseteiras, de aí o alcume. O seu irmán Arturo era dono dun taller e almacén de mobles e tamén estaba considerado de ideas socialistas; a súa sobriña Peregrina Martínez Santos, mestra, merece unha entrada aparte.

Na Pontevedra dos anos da 2ª República, as tres irmás e sinaladamente Aurora, participan activamente nas manifestacións e desfiles organizados polos partidos marxistas, destacan no recibimento de Margarita Nelken e da Pasionaria e, en outubro de 1934 encargábanse de visitar no cárcere a detidos, sobre todo de significación socialista, sendo consideradas como intermediarias do Socorro Rojo Internacional, así mesmo aportan donativos para os presos.

Precisamente esta actividade de solidariedade e axuda aos presos será un dos motivos aducidos para detelas o 26 de xullo de 1936. Os días posteriores ao golpe levan roupa, alimentos, tabaco e diñeiro aos detidos no cárcere e na escola Normal e son consideradas pola policía como enlaces entre aqueles e o exterior. Como se escribe nun informe:

frecuentaban la cárcel diariamente, al objeto de alentar a los allí detenidos, dándoles esperanzas por el triunfo marxista; a las personas que no simpatizaban con su idea, las insultaban, incluso a las de orden que viven contiguo a la Cárcel, suponiendo que pertenecen al Socorro Rojo Internacional, aunque de ello no hay comprobante alguno.

Permanecen detidas ata o 25 de outubro de 1937 sen abrirse proceso algún e foron postas en liberdade tras imporlles unha multa de mil pesetas a cada unha, tras unha visita de inspección do capitán do corpo xurídico Ramón Rivero de Aguilar.

Pero non acaban aquí as súas penalidades: para os partidarios do golpe non era suficiente o castigo porque como manifesta un deles: 

le llama poderosamente la atención que esta clase de gentes anden por la calle, por creer sea un peligro, en el orden político-social, para el nuevo Régimen que la ESPAÑA honrada propugna y que es el Nacional Sindicalista.

 Un antigo membro de Dereita Galleguista reconvertido en falanxista manifesta tamén que “no encajan en el nuevo Estado Nacional Sindicalista y la permanencia de las mismas por la calle es perjudicial para el nuevo Régimen.”

Articúlase pois unha nova ofensiva con acusacións como a de subministrar armas, que tiñan escondidas nos seus mandís, aos obreiros que, o 20 de xullo, tentaban facerlle fronte ao Exército, e de excitalos á rebelión.

Dous suboficiais do servizo de información da Guardia Civil son os encargados de iniciar as dilixencias o 28 de marzo de 1938 para “exclarecer la actuación político-social” dunhas mulleres que, segundo as denuncias, “son verdaderamente extremistas y peligrosas para el orden público.” Seguindo o protocolo acostumado chaman a declarar a diversas persoas consideradas “de orden y solvencia moral”, a maioría gardas cívicos e falanxistas.

As acusacións proceden de rumores, suposicións, comentarios oídos a terceiros, e non de observación directa dos feitos. Disponse o arresto domiciliario na casa do seu irmán Arturo, na rúa Joaquín Costa. Ábrese a causa 379/38, na que tamén están procesadas a súa sobriña Peregrina e a militante comunista María Fandiño; o instrutor é o capitán de artillería Ángel del Río. Ante a inconsistencia das probas, o auditor Hernán Martín- Barbadillo pide o sobresemento provisional.

Sobre curas e "cívicos"

O papel da igrexa católica como lexitimadora do golpe militar do 36 é ben coñecido; tamén sabemos da postura maioritaria dos cregos a favor do novo réxime, que contrapoñían ao laicismo do republicano. Menos coñecidas son as actitudes de cregos que defenderon os seus feligreses fronte ao terror da represión e que algúns pagaron coa vida e co cárcere, como, por exemplo no clero vasco, que tan detalladamente estudou Anxo Ferreiro Currás ( Consejos de guerra contra el clero vasco (1936-1944). La iglesia vasca vencida. Ed.Intxorta 1937 kultur elkartea. Donosti, 2013). Coñécense algúns casos de participación activa de cregos nos grupos represores, pero neste caso o máis singular é a ostentación da xefatura dun deles.

Todo comeza en febreiro de 1938 cunha denuncia dun falanxista diante do xefe local de Vilagarcía: a Guardia Cívica de Tremoedo non solicitara o ingreso en FET y de las JONS nin na Milicia Nacional no prazo determinado polas autoridades, logo da disolución das distintas agrupacións de “gardas cívicos” e a unificación das milicias. Ademais de estar armados con pistolas e escopetas, continuaban “creyéndose en posesión de diversas facultades reservadas a los Agentes de la Autoridad – de las que carecen en absoluto - y obrando como si tales fuesen, en plena usurpación de funciones.”

Non pasaría de ser unha das acostumadas denuncias entre os distintos grupos dos sublevados se non fora pola singularidade de quen estaba á fronte da decena de compoñentes de dita Guardia Cívica: o crego Manuel Doval. Na propia denuncia, varias testemuñas afirman que oíran dicir ao cura durante a misa “Que pagasen todos la limosna de ánimas pues el que se demorase en el pago de la misma sería requerido para ello por los guardias cívicos.” O forte carácter do cura queda reflexado cando, a raíz dun incidente por ter (o cura) os cans soltos, detivo a un veciño que llo recriminou e díxolle que tiña “poder para matar y pegar por virtud del cargo que ostento” ao tempo que lle pegaba.

Examinando as denuncias, conclúese a afición por pegar que tiña o cura, non reparando en que fosen mulleres, pois unha estivo na cama varios días a consecuencia da malleira. Un escrito asinado por tres veciños reafírmase nas denuncias: “el pueblo de Tremoedo no puede hablar porque el Sr. Cura le tiene atemorizado con sus violencias.”

O cura, de 32 anos, no referente á esmola das ánimas, declara que se limitou a lembrar o pago na misa pero sen conminación ningunha; recoñece que o incidente dos cans ocorreu como aparecía na denuncia, pero xustificouno coa hostilidade do denunciante contra a súa persoa. Sobre a malleira a unha muller “se limitó a pegar a la Ramona Montoto un bastonazo en la cadera, cuando esta se negó a acompañarle.” Afirma que as persoas que o denunciaron son inimigos persoais seus e ademais non son xentes de orde e algúns anticristiáns. Xustifica, por “desidia o dejadez” e por estar alonxados de Vilagarcía e Cambados, a non entrega de armas nin facer os trámites da unificación.

Ramona Montoto relata con todo detalle o sucedido co crego:

 “y como la declarante ignoraba el sitio a donde pretendía llevársela, tuvo miedo por la hora en que se producían aquellos hechos; y en vista de que titubeaba en acatar dicha orden, el Sr. Cura, como Jefe de la Guardia Cívica, ordenó a uno de los que le acompañaban que la sacara fuera de la casa a rastras, como así hizo [...] Y cuando por este modo violento se la llevó hasta fuera de la casa y a presencia del Sr. Cura, este le pegó dos vergajazos en el muslo izquierdo, tan fuertes que le hicieron caer al suelo, produciéndole dos largas contusiones que además de retenerla en cama durante quince días, más o menos, y de requerir asistencia facultativa por el médico de Leiro Adonis Maquieira, todavía conserva parte de la cicatriz.” 

Tamén foron maltratados os pais de Ramona ata que, alarmados polas voces de auxilio que daban e a chegada de veciños, os “cívicos” fuxiron.

O instrutor do caso non parece outorgarlle moita importancia aos feitos:

 “que los cargos referidos aparecen a primera vista desprovistos de verdadera relevancia y desvirtuados por el matiz ideológico de los denunciantes como hostiles o desafectos a la Causa Nacional, constituyendo una mera manifestación de enconos y rivalidades locales.”

 Conclúe que, en definitiva, ao fin cumpriuse a orde de disolución e entregouse o armamento sendo o cura separado do cargo “que con notoria impropiedad ostentaba.” Pide o sobresemento.

(Documentación: AIMN.)

Unha esquela pola pataca.

Nunha entrada anterior [ Unha protesta de mulleres pontevedresas] reproducimos o texto dunha folla clandestina repartida en Pontevedra a principios do ano 1948. Nesta ocasión damos a coñecer un curioso texto, tamén clandestino e así mesmo repartido na capital pontevedresa, entre outros lugares no cine Coliseum; a folliña en cuestión levou consigo a detención e conseguintes “hábiles interrogatorios” de varios pontevedreses no ano 1947. Un dos detidos era empregado do despacho do avogado Tomás Salgado (antigo membro do Partido Radical) e de quen a policía afirma que era “ persona profesional de la Política, Capitán de Grupos de Tendencias Personalistas [?] por su aspiración a figurar e influír en la Política Provincial.” No consello de guerra aberto resultou condenado por rebelión militar un coruñés con antecedentes penais, Felipe Louzán (a) Ardilla, que tería que cumprir íntegra a pena de catro anos de cárcere. Todo parece indicar que acabou pagando por unha autoría que non era súa; os escritos habería que atribuírllelos á organización do Partido Comunista en Pontevedra, que contaba con expertos redactores como Carlos Crespo Alfaya e Eugenio  Urtaza Norat.

A folla forma parte dunha serie de panfletos críticos coa política franquista de abastecementos e que tiveron certa difusión en Pontevedra a finais da década dos corenta.

VII aniversario de la patata

La familia del tubérculo, ruega al Gobierno una oración por su eterno descanso, que falleció en España despues de la “GLORIOSA CRUZADA DE LIBERACIÓN”.

Sus desconsolados padres: Dª Alubia y D. Azúcar (en el extrangero) sus hermanos D. Garbanzo (desaparecido en acción de guerra) D. Arroz (religioso de clausura) Dª Alubia y Dª Lenteja (incorporadas a la Marina y al Ejército respectivamente) Tios, primos y demás parientes (divorciados).

Ruegan a sus amistades y compatriotas encomienden su alma a las Straperlistas, y asistan a los funerales que se celebrarán en las Comisarías de Abastecimientos y Transportes.

El duelo se despide al día siguiente de cobrar el sueldo... el que trabaja.

Pontevedra 1º de abril de 1947

Agencia Funeraria: La Fiscalía de Tasas.

No cabodano do fusilamento de Francisco Reiriz.

Francisco Reiríz Lago tiña 34 anos, estaba solteiro, era toneleiro de profesión, vicepresidente de Izquierda Republicana e primeiro tenente de alcalde do concello de Vilanova de Arousa. Na indagatoria que aparece no seu proceso consta que tiña un metro e setenta e seis centímetros de altura, pelo castaño escuro, ollos grises, parálise nas extremidades inferiores e atrofia da perna esquerda.

O seis de setembro de 1936 foi detido por un grupo de falanxistas. No atestado, con redacción peculiar, faise constar que 

en funciones de alcalde [...] tomó por cuenta propia el mando supremo de aquella localidad, ordenando que todas las personas de orden les daba un plazo de veinte minutos, para que entregasen las armas que tuvieran, y que por el contrario, sería el citado pueblo un segundo Casas Viejas.

Reiríz recoñece ter convocado aos veciños para que entregasen as armas, por ser orde do gobernador civil, que se entregou recibo por cada arma recollida e que foron entregadas á Guardia Civil o 21 de xullo; tamén manifesta que no 1931 organizara un sindicato afecto á UGT.

A Guardia Civil considérao elemento destacado da CNT, lembra que nunha folga no ano 31 distinguírase por coaccións e agresións aos traballadores que se negaban a secundala. Indica que suplantou ao alcalde e ordenou a recollida de armas e que, armado cun revólver, golpeou a algúns veciños que discutiron con el. Remata conceptuándoo como “sujeto de acción y peligroso”.

O novo alcalde nomeado polos golpistas, Luis Rodríguez, informa que “vino actuando siempre en cuantas huelgas o conflictos sociales existieron en este municipio, siendo el alma de la organizacion del Sindicato de la C.N.T.”

Foi procesado, xunto co concelleiro Manuel Chaves Dios, por un delito de rebelión militar, coa circunstancia agravante da perversidade dos delincuentes. O consello de guerra celébrase no pazo da Deputación pontevedresa ás catro da tarde do 18 de marzo de 1937. Cando lle conceden a palabra, Francisco Reiriz considera excesiva a pena solicitada e engade que non é un elemento tan perigoso como din os informes, xa que seguiu á fronte da alcaldía nove días despois do golpe con consentimento das autoridades, procurou manter a orde e non foi detido ata o seis de setembro “y que su actuación no debía de ser tan perjudicial cuando estuvo en libertad tanto tiempo.”

Francisco e Manuel son condenados a morte e o segundo foi indultado.

O 11 de maio de 1937, ás seis da mañá, na avenida de Bos Aires, unha sección de artillería foi a encargada da execución. A defunción certifícase constando como causa da morte inmediata unha hemorraxia interna e causa fundamental “una herida por arma de fuego en la región orbitaria izquierda con enucleación y tres en la región precordial.”

O cadáver foi conducido ao cemiterio de san Amaro, no que foi enterrado na sepultura número corenta e un, primeira fila e segunda zona.

O seis de abril de 1940 abriríaselle expediente por responsabilidades políticas. O seu irmán Ramón morrería nun campo de prisioneiros en Francia.

Dos sufrimentos e da loita pola vida das persoas máis próximas a Reiriz e a outros represaliados daranos conta Montse Fajardo nunha esperada publicación; hoxe, no día en que se cumpren 78 anos, lembramos o proceso que o levou á morte.

A Tapatía guerrilleira.

O vindeiro 18 de abril, en Abellá (Frades) terán lugar unha serie de actos “na memoria dos tres Manueles”, Manuel Ponte, Manuel Díaz e Manuel Rodríguez, que atoparon a morte en Fontao o 21 de abril de 1947.

En xaneiro dese mesmo ano, máis de dúas ducias de gardas civís, policías e un funcionario do departamento de Información do Movimiento detiveron ao veciño de Rutis, Ramón Seoane Suárez; entre os obxectos incautados figuraba un papel escrito a imprenta coa letra dunha canción e que indicaba no seu encabezamento que debía cantarse co ritmo da “Tapatía.” Este escrito aparece na documentación da causa 36/47 contra o pontevedrés Alejandro Gama e outros (AIMN) e que utilizamos para a transcrición.  ( Unha versión con pequenísimas variacións xa foi publicada por Luis Lamela no Anuario Brigantino nº26 en 2003 nun interesante artigo sobre a “guerrilla del llano”)

A Tapatía era unha canción mexicana moi coñecida e que interpretaba o actor Jorge Negrete na película “Así se quiere en Jalisco”.

Ay que orgullo tengo de ser camarada

de ser camarada de los guerrilleros

que están en el monte

y entregan su vida para liberarnos de esta tiranía.

¡Vivan las guerrillas!

Aquí no queremos Franco ni Falange

que son los culpables de nuestra ruina

sino que queremos a hombres valientes

como Manuel Bello y Cristino García

¡Vivan las guerrillas!

Yo tengo el orgullo de ser un marxista

y estar afiliado con los comunistas

donde nos juramos con la propia vida

terminar con Franco y con su pandilla

¡Vivan las guerrillas!

Valientes guerrilleros

cunplir (sic) con vuestra consigna

que es de terminar con Franco

Falange y su camarilla

Gritos de la libertad en horas de fuego

esa es la consigna de los guerrilleros

Vivir en el monte

luchar con denuedo

para libertar

a los hijos del pueblo.

¡Salud guerrilleros!

Manuel Bello e Cristino García foron guerrilleiros executados no ano 1946.

Esta canción non debeu ser cantada moitas veces en voz alta pois as circunstancias non eran as máis axeitadas. O día 18, nas terras de Abellá, no pensamento ou a viva voz, estarán presentes os sons da Tapatía guerrilleira.

María Alonso Perez, mestra de Mourente.

Adicado a Helena Torres, Mª Xesús Escudeiro e Montse Fajardo, coordinadoras

 da exposición "do Gris ao Violeta"

A la Yglesia no la ví nunca en ésta, ni aún en aquellas solemnidades que por su rango o tradición atraían a los mismos descreídos de Mourente, tampoco figura para nada en los anales parroquiales.

Deste xeito informa o cura párroco de Mourente, Ignacio Triñanes Fariña, de tan mala lembranza na parroquia, sobre a mestra da escola de nenas número 1 María Alonso Pérez. Continúa coa afirmación de que arrancara da porta da entrada da escola unha estampiña do Sagrado Corazón e, o primeiro de maio, adornara de xeito extraordinario o balcón “para regodearse luego con la chusma callegera (sic), como lo hizo, mientras la gente se encerraba en sus casas." Aínda así recoñece que “En lo restante de la enseñanza, muy bien.”

María foi unha das mestras suspendidas polo gobernador Macarrón o 31 de agosto de 1936.

O complexo proceso de depuración e revisión que padeceu é unha mostra clarísima da parcialidade e falla de consistencia, amen da falsidade, dos informes emitidos; pode constatarse como as mesmas institucións (Guardia Civil, Concello...) emiten informes totalmente contraditorios, podemos sospeitar que dependendo das influencias, en contra ou a favor da mestra, de diversos persoeiros. Vexamos algúns exemplos:

a un (sic) cuando no pertenece a ningún partido político es afecta al Frente Popular donde militaba su esposo, en la escuela según versión pública hizo retirar el crucifico (sic) y los niños que tenían estampas en los libros se los hacía romper y acosejaba (sic) la no asistencia a la iglesia. (Informe Guardia Civil, 25-2-37).

ha observado y observa intachable conducta moral, pública y privada, goza de igual concepto en el orden profesional y religioso, es apolítica sin que figure afiliada a ninguna sociedad ni organizaciones de resistencia y está considerada como afecta a la Causa Nacional. (Informe Guardia Civil, 16-9-39)

es de buena conducta, simpatizante del marxismo ya que cuando venían de su parroquia manifestaciones de ese carácter adornaba el balcón de la escuela. Se la considera antirreligiosa por haber arrancado la estampa del Sagrado Corazón de Jesús de la entrada, así como por aconsejar a las niñas y premiarlas para que no fuesen a la iglesia. (Informe concello, 4-3-37)

según datos proporcionados por Agentes de Autoridad y testimonio de personas veraces, es de intachable conducta. (Informe alcaldía, 2-9-36)

 Os dous últimos informes son asinados pola mesma persoa: o alcalde Eladio Becerril.

Logo da suspensión inicial, o reitorado sanciónaa cun mes de suspensión e volve a ocupar o seu posto; o informe da inspección, asinado por Gerardo Álvarez Limeses, recolle as diversas acusacións que se lle facían e considera que “ la conducta de esta maestra no es en el orden ciudadano ni el profesional de las que pueden considerarse ejemplares, siendo calificada solamente de “regular” por la Inspección”; propón a sanción dun mes de suspensión.

Pero a postura máis dura contra a mestra virá da man da Comisión Depuradora pontevedresa que, con data 27 de abril de 1937, acorda sancionala coa separación definitiva do ensino baixo a acusación de: Anticatólica, simpatizante do Frente Popular, aconsellar e premiar ás nenas para que non fosen á igrexa e de adornar a escola o primeiro de maio con motivo da “fiesta del marxismo”. De nada valeron as consideracións que aparecen no informe asesor, que consideraba demasiado dura a sanción por non atoparse debidamente comprobados os cargos máis graves polo que propoñía a suspensión por dous anos e traslado.

Contra estas sancións, María presenta diversos escritos de alegacións nos que desmonta punto por punto as acusacións e reitera os innumerábeis informes e testemuños que acreditan a súa conduta.

En xuño de 1939 mantén que os informes acusatorios están “desprovistos de todo fundamento y no ajustados a justicia y verdad.” Por aquelas datas o cura Triñanes foi chamado a comparecer diante da comisión depuradora e ratifícase no informado, pois aínda que en 1937 e 38 a mestra cumprira o precepto na parroquia, non había nada que puidera modificar o afirmado sobre a súa conduta no “período revolucionario.”

En abril de 1940, a comisión superior dictaminadora dos expedientes de depuración recoñece que os documentos aportados pola mestra desvirtúan “en su casi totalidad” os cargos e admite que os relativos á súa actuación relixiosa estaban baseados principalmente nos informes do párroco de Mourente que “disminuyendo sucesivamente la gravedad de sus acusaciones” acabaría por manifestar finalmente que “no figuró nunca en los anales de la parroquia.” A sanción revísase e convértese en traslado dentro da provincia, perda de haberes no tempo da suspensión e inhabilitación para cargos directivos e de confianza en institucións culturais e do ensino. (Orde do 24-4-40).

María Alonso solicita a revisión da sanción, aporta certificados como o do servizo de información e investigación de FET y de la JONS, no que se afirma que é persoa afecta á Causa Nacional e de conduta pública, privada e profesional intachable. A mestra conta co apoio da influínte familia Olmedo da que era empregado o seu home, afiliado a Unión Republicana. Lembra a documentación aportada no expediente: Declaracións favorables dos pais das nenas das escolas nº1 e 2 nos que testemuñan a súa “adhesión incondicional al buen proceder sobre lo religioso y excelente conducta profesional”; testemuños ao seu favor do médico Loureiro Crespo, de significados gardas cívicos e militares veciños, de José Olmedo, do alcalde de barrio José López Fondevila, do alcalde de Pontevedra, capeláns do Asilo e do Hospital, do tenente coronel da Guardia Civil, do delegado de Orden Público, recibos de ter cumprido o precepto pascual o ano anterior ao golpe e de contribuír ao sostemento do Asilo e axudar o clero.

Nesta alegación apunta á posible causa da persecución sufrida:

 Ni siquiera, aún poniéndose en juego todos los resortes de la intriga y de la pasión política por personas de marcado carácter galleguista, que tenían y tienen interés por ocupar su Escuela, ha podido ser objeto de la más mínima sanción de orden económico ni de ningún otro por las Autoridades Civiles ni militares.

 Asegura que esa intriga derívase da súa defensa do dereito a ocupar a escola de nenas nº1, no Camiño Novo, e que, logo de serlle adxudicada por concurso, atopouse con que estaba ocupada por outra mestra porque

 el Inspector de zona, de ideología galleguista, trasladó sin doctrina legal a la Maestra (de familia también galleguista) de la Escuela nº 2, [Casas Novas] que venía sirviendo muchos años, para la nº 1.

Certa ou non, a acusación parece referirse á mestra Josefa Iglesias Vilarelle e ao inspector Gerardo Álvarez Limeses, os dous antigos membros de Dereita Galleguista, grupo que na práctica totalidade adoptou unha postura colaboracionista cos sublevados. Temos documentada a existencia de reclamacións feitas por María contra as irregularidades na localización destas escolas ata a resolución definitiva (BOE 22-5-34) que concede a razón a esta mestra.

Por fin, o 23 de xaneiro de 1941, rematan as penalidades da depuración para esta mestra pois a revisión do expediente determina a confirmación no seu posto.

Fontes: Documentación Archivo General de la Administración, BOE, xornais da época.

Pontevedreses no forte de san Cristóbal

"Non des a esquecemento" é o título dun blogue no que, dende fai tempo, cóntannos historias de vida de persoas que padeceron a represión. Ao seu autor, Lois Bará, vai adicada esta entrada, pola súa sensibilidade e compromiso, ao longo de moitos anos, coa historia esquecida.

No universo carcelario do franquismo hai unha serie de prisións míticas como San Simón, O Dueso, Saturrarán, Figueirido, o forte de San Cristóbal, Valdenoceda... que foron lugar de sufrimento para moitos presos e presas que, nunha sorte de “turismo” carcelario, foron desprazados da súa terra nun castigo engadido á condena orixinaria.

Imos lembrar nesta entrada a veciños do concello de Pontevedra que participaron na fuga do 22 de maio de 1938 e tamén a aqueles que, presos no penal, optaron por quedarse na prisión ou que faleceron antes da fuga.

Foron tres os veciños da capital pontevedresa que participaron na fuga e que foron capturados polas tropas franquistas ou polos requetés:

José Arribas Hermida, natural de Lérez e casado en Mosteiro, foi dirixente da Fraternidade Obreira dos Agricultores e alcalde republicano daquel concello. Condenado a cadea perpetua, participou na fuga, foi capturado e condenado por este feito a 17 anos 4 meses e un día por auxilio á rebelión.

Timoteo Blanco Abal era xoieiro. Foi condenado a reclusión perpetua por participar nos rexistros domiciliarios en Campo Lameiro en xullo do 36. Anos despois, tras a caída do aparato do partido comunista, volve a ser xulgado na Coruña (causa 36/47), por dar apoio e aloxamento ao pontevedrés Alejandro Gama. Condenado a 1 ano de prisión.

Maximino Domínguez Ramírez, de 52 anos, mariñeiro, vivía no barrio da Moureira e estaba emparentado cunha familia que sufriu moita represión: os Fariña. Estivera fuxido e, tras entregarse, foi xulgado; estivo preso tamén na illa de san Simón. (Información facilitada por Montse Fajardo)

Os presos que non participaron na fuga foron:

Laureano Bao Rúa. Canteiro, 43 anos, un dos seus irmáns (Gerardo) fora fusilado en Pontevedra. Laureano foi xulgado en Ourense. Morreu por embolia cerebral o 11 de decembro de 1937.

Raúl Casados Besada. Tiña 22 anos, latoeiro,  xulgado en Tui por rebelión militar.

Eladio Fernández Leiro residía en Bilbao onde estaba destinado como garda de asalto. Era natural da parroquia de Bora, estaba solteiro e tiña 29 anos. Foi xulgado por auxilio á rebelión e condenado a cadea perpetua. Dado de baixa no corpo de asalto o 17 de setembro de 1937. (BOE 19-9-37)

Ciriaco Licer Cons era baldeiro (nalgunhas fontes aparece como dependente) e tiña 35 anos. Encartado na causa 1098/36 por participar en requisas de armas en Xeve. Xulgado por un delito de rebelión militar foi condenado a morte, que posteriormente foi conmutada pola de cadea perpetua. Pasou a prisión atenuada o 26-8-1940.

Modesto David Pérez Estévez. Oficinista de 25 anos, estaba condenado a reclusión perpetua por un delito de rebelión militar.

Francisco Rio Barros foi xulgado en Ferrol por traizón e tiña 67 anos.

Juan Silva Názara tiña 22 anos, xulgado en Pamplona e condenado a cadea perpetua.

Vicente Soto Martínez. Era mestre, socialista, 25 anos. Participou na defensa do goberno civil pontevedrés e na requisa de armas. Un informe da Guardia Civil considerábao De dudosa conducta y antecedentes, simpatizante del frente popular, propagandista de izquierdas. Condenado a cadea perpetua por rebelión militar.

Un caso aparte foi o de Nemesio Laya que, ao parecer, tivo unha actitude contraria á fuga, segundo se desprende de diferente documentación.

Nemesio Laya Abal , traballaba de representante de seguros, era nativo de S. Vicente de Nogueira (Meis) pero veciño de Pontevedra; o 20-11-36 fora condenado por participar en requisas de armas en Xeve. Segundo os informes policiais era de extrema esquerda. En San Cristóbal ocupou postos de confianza: escribinte, ordenanza da xefatura de servizos...Foi indultado por Franco xunto con outros presos que non secundaron a fuga “distinguiéndose notablemente por su actuación en favor del restablecimiento del orden”, “cooperando en el sofocamiento de la rebelión tumultuaria”. Non teño referencias de como foi a súa colaboración pero rebaixáronlle 2/3 de condena. O 19 de xullo de 1940 obtén a prisión atenuada no seu domicilio.