Con nome de muller.

É unha nómina de mulleres represaliadas, un listado incompleto, parcial, porque o conxunto de mulleres represaliadas directamente aumenta a medida que imos coñecendo máis polo miúdo a práctica represora dos golpistas. Sobre mulleres represaliadas en xeral xa teño escrito neste blogue fai varios anos, sobre algunhas, de forma máis detallada, noutras entradas e outras están no listado de tarefas pendentes.

Nesta entrada pretendemos ofrecer unha serie de nomes de mulleres veciñas de Pontevedra, acompañadas de moi breves referencias que permitan coñecer o contexto no que sufriron persecución. Sirva de pequena achega neste ano de homenaxes a estas mulleres na nosa cidade e tamén como unha chamada demandando máis información que permita completala.

Elvira Lodeiro González, muller do chofer da liña de autobuses a Cangas Juan Manuel Gómez Corbacho, fusilada aos 28 anos estando embarazada. Xunto con Consuelo Acuña Iglesias, de 60 anos, veciña de Salcedo e tamén executada, foi protagonista dos sucesos de Salcedo a finais do ano 1936.

Elvira Fernández Gracia era unha moza de 21 anos que militaba no partido socialista; o 20 de xullo resultou ferida por disparos das tropas rebeldes. Estivo procesada e presa varios meses. O seu irmán Germán foi fusilado; tiña motivos para que lle atribuísen ser “de genio levantisco”.

As Corseteiras era o alcume que tiñan as irmás Martínez Fernández por adicarse a esta profesión. Residían na rúa Michelena e tres delas, Aurora, Nicereta e María foron xulgadas por rebelión militar. Militantes socialistas e destacadas na axuda aos presos como presuntas integrantes do Socorro Rojo. A súa sobriña Peregrina Martínez Santos, mestra, sufriu procesamento por rebelión e foi depurada con suspensión de emprego e soldo.

Acusadas tamén de traballar para o Socorro Rojo, foron interrogadas, en xuño de 1938, as irmás Esclavitud (Tucha) e Serafina (Fina) Dios Vázquez, irmás de Edelmiro, “paseado” en setembro de 1936; pertencían á familia propietaria da ferrería do Pino. No mes de agosto do 36, a súa casa foi vixiada día e noite esperando deter a Edelmiro, mataron a culatazos un can da familia e os rexistros nocturnos foron continuos. Antes de que mataran a seu irmán, Serafina foi levarlle comida ao cuartel da Feira e comprobou que Edelmiro xa non podía falar a consecuencia das malleiras recibidas, ao día seguinte aparece o seu cadáver en Bora. En outubro, pai e fillas son detidos pola noite, conducidos ao cuartel da Feira e posteriormente ao cárcere; o pai estivo detido sete meses e tivo que pagar unha elevada sanción económica. Esclavitud e Serafina estiveron un mes presas no cárcere de mulleres. As condicións do cárcere eran deplorables: piollos, chinches... había que matalos fervendo a roupa nunha ola. As presas non podían ir ao retrete polo día e habilitaron unha especie de reservado con sabas na sala, alí tiñan unha tina, o “zambullo”, no que facían as súas necesidades. Cando quedaron libres ían levarlle a comida a seu pai ao cárcere; prohibíronlles poñer loito polo irmán e aproveitaron a morte da avoa para vestir de negro.

No cárcere coincidiron con Emma Mourón Álvarez, natural de Tui, de 37 anos, que criaba o seu fillo Carlos, recén nacido e que compartía prisión coa nai. Emma era considerada nalgúns informes, de xeito pexorativo, como a “querida” ou a “amante” do alcalde Manuel García Filgueira, que estaba fuxido. Fora inculpada xunto a outras mulleres nun proceso que ao final foi sobresido.

Unha característica común á práctica totalidade das mulleres represaliadas directamente era a de ser compañeiras ou familiares de militantes republicanos, algunhas sen militancia política coñecida; este foi o caso de Josefa Arruty, muller do dirixente de Izquierda Republicana Tafall ou Custodia Gama, pertencente a unha familia, os Gama, duramente castigada. Ambas estiveron presas e sufriron outro tipo de castigos.

Foi instruída causa contra un grupo de mulleres, familiares de fuxidos, presos ou fusilados, acusadas de pretender utilizar como reféns a mulleres de oficiais do Exército para evitar que triunfase o golpe. Foron: Hermosinda Blanco, muller de Ricardo Villamil; Luisa Rodríguez Pereira “A Chinita”, xastra de Lérez; Victoria Méndez Laredo, María Fandiño Estévez “ A Fandiña”, integrante dunha coñecida familia de churreiros dos que un dos seus membros, Antonio, comunista, estivera implicado no asasinato de Secundino Esperón; Carmen Abuín Díaz, muller do fusilado Germán Fernández Gracia; Dolores Lois Soto, muller do executado Ramiro Paz e as citadas Emma Mourón e Elvira Lodeiro. A causa rematou con sobresemento o que non evitou a algunhas o cárcere por disposición gobernativa.

Otilia Meis Pintos, filla do “paseado” Ramón Meis, sufriu detención, procesamento e cárcere. Flora Rey Iglesias, enfermeira, foi xulgada por rebelión militar e condenada a seis meses e un día de cárcere.

A veciña de Lourizán Asunción Vilas López foi condenada por auxilio á rebelión a 12 anos de prisión sendo unha das pontevedresas presas no cárcere de Saturrarán. Dolores López Prieto, viúva, de Salcedo, tamén procesada por auxilio á rebelión, foi condenada a doce anos e un día que conmutaron por un ano de cárcere.

Josefa Olmedo Martínez “La Caramelera”, nativa de Pamplona e cuñada de Maruja Fandiño, foi detida por orde gobernativa e pasou máis de sete meses no cárcere, sen que tan sequera lle tomasen declaración. Por ocultar o fuxido Gerardo Bao (fusilado sen formación de causa) foron detidas en xaneiro de 1937 as veciñas de Salcedo Pilar, María e Josefa Padín.

Mercedes Torres Sánchez exercía a prostitución na Moureira, xunto con Benito Lago foi acusada de ocultar o fuxido José Pintos (“paseado”), procesada por auxilio á rebelión e estivo presa a disposición gobernativa.

Deixamos fóra desta relación, na espera de novas entradas, ás funcionarias depuradas e ás mulleres detidas nas décadas do 40 e 50 por actividades de apoio á guerrilla ou por actuacións relacionadas co abastecemento e o estraperlo a pequena escala.

"Un cesto de mazás", un libro imprescindible sobre a represión.

Pasaron algúns anos dende que o cineasta austríaco Günter Schwaiger, coordenador do ciclo “Imaxes contra o esquecemento”, fixera as seguintes preguntas:

Que lles pasa a tantos historiadores españois para que teñan tanto medo á memoria da xente? Dende cando a memoria non serve para testemuñar a verdade? Ou acaso nos xuízos non fan falla testemuñas para condenar a alguén? Xa non vale o testemuño dun fillo que veu como fusilaron a seu pai para testemuñar o horror do fascismo? Chegamos a tal arrogancia académica que as vítimas teñan que pedir permiso ós historiadores para saber se o seu sufrimento foi verdade ou simplemente un espellismo?.

Dende aquela, a consideración das fontes orais foi mudando pero son coñecidas as reticencias cara elas de moitos historiadores; é certo que algunhas veces son mal utilizadas, asumidas de xeito acrítico. Como as demais fontes, deben ser tratadas con rigor e ser obxecto de, como mínimo, as mesmas cautelas. Se hai un campo onde estas fontes son imprescindibles é no da investigación sobre a represión, no que contribuíron a abrir novas liñas de traballo e a prestar atención a parcelas esquecidas ou pouco tratadas nas publicacións. Houbo sectores da poboación que non contaron co mesmo acceso á produción de documentación escrita que tiveron outros máis privilexiados; tamén houbo actuacións represoras que apenas deixaron pegadas na documentación: prisión gobernativa, rapados e outras aldraxes a mulleres, participantes nos “paseos”, etc.

Ademais os testemuños orais achegan a dimensión máis humana da historia: os sentimentos, as emocións, a experiencia de como viviron os feitos as vítimas e os seus.

Todo o anterior ven a conto da publicación dun libro baseado fundamentalmente na historia oral: “Un cesto de mazás. Memoria das vítimas do 36 e do tempo que veu”, do que é autora Montse Fajardo Pérez, que xa fixera unha incursión, máis limitada, nesta temática co libro Matriarcas. Mulleres en pé de vida; de feito, a especial sensibilidade de Montse sobre o papel desempeñado polas mulleres está presente en cada un dos apartados do seu novo libro.

Ao meu entender “Un cesto de mazás” é un exemplo de como se debe facer historia a través das fontes orais; detrás de cada unha das historias que nos conta hai un exhaustivo traballo de documentación, de consulta de fontes arquivísticas e hemerográficas, de contraste de informacións, que permite á autora combinar na narración o punto de vista interno, limitado, propio dos relatos da memoria, co externo, global, propio dos historiadores.

Seguindo ao profesor Fontana, o historiador debe tentar acadar o máximo rigor e veracidade posibles, non ocultar nin manipular fontes, pero non ten por que ser neutral (e de feito ningún o é). Montse Fajardo non presume de distancia nin de neutralidade: “ Si, é verdade, eu estou dun único lado, do lado das vítimas. De todas as vítimas. Do único lado en que podería estar: o dos silenciados”

O libro consta de dezaseis apartados, dezaseis historias nas que aparece a loita pola vida, os sufrimentos das vítimas e as súas familias tras o golpe de estado franquista. É un libro duro, emotivo, que chega ao corazón, no que aparece o mellor das persoas (a solidariedade, o compromiso, a bondade...) pero tamén a maldade, a crueldade, dos verdugos e de sectores da poboación que se sumaron ao carro dos vencedores e que insultaban, delataban e perseguían aos “roxos”.

As mazás do cesto rompen o silencio e cóntannos a súa historia. A xeito de exemplo, só un parágrafo do capítulo “O carpir dos barcos” que trata da familia do sindicalista de Marín Amando Iglesias:

Tiña 74 anos cando enfermou. Manuela a Bichona perdeu a memoria, pero nin con esas logrou esquecer o que pasou. Nunca. Sempre estaba co seu home a voltas e unha tarde, cando tiña 77, díxolle á súa neta que ía deitarse pero non foi para a cama, saíu da casa, botou a andar e durante días non se soubo nada dela. Ao cabo dunha semana atoparon o seu cadáver no río, moi preto de onde fusilaran a Amando. Fora onda el pero como non vía ben debeu caer na auga. Aquel día Manuela saíra da casa para facer de novo o camiño que fixera detrás da camioneta, o camiño que fixera co ataúde do seu home ás costas, sen saber que esta vez levaba ao lombo a súa propia morte. Porque a ela tamén a mataron eles. A ela tamén.

En resume, un libro de lectura imprescindible para entender a verdadeira dimensión do terror implantado a partir do 20 de xullo de 1936.

"...y de genio levantisco". Elisa Fernández Gracia.

Aparte das tres persoas que faleceron, non hai moita información contrastada sobre o número de feridos entre as persoas que, o 20 de xullo de 1936, formaban parte dos grupos que estaban nas inmediacións do goberno civil e do concello en Pontevedra. Unha delas foi Elisa Fernández Gracia, solteira, de vinteún anos, de Campolongo, con domicilio na praza da Constitución; pertencía a unha familia de esquerdas pois era irmá de Germán Fernández Gracia, afiliado a Izquierda Republicana, quiosqueiro da estación do tren, que foi fusilado o 28 de decembro de 1936. Elisa tiña militancia socialista e era asistente habitual a manifestacións e desfiles das milicias. Os informes do concello e da Guardia Civil (pouco fiables e contraditorios en moitos casos) afirman que “observa buena conducta, es de ideas comunistas y de genio levantisco” ou “formaba parte de las milicias femeninas yendo uniformada en las manifestaciones.” Foi unha das mulleres pontevedresas procesada por participar no intento de rapto de mulleres de militares; esta causa acabou en sobresemento por non haber probas suficientes para condenalas.

O 20 de xullo, Elisa, a súa cuñada Carmen Abuín e outras mulleres estiveran na alameda pontevedresa ata cerca das oito da tarde; cando soaron os disparos das tropas que saían do cuartel de artillería atopábanse diante do concello. Elisa foxe cara a zona da igrexa de santa María e foi alcanzada polos disparos. Nun primeiro momento levárona á Policlínica e logo ao Hospital; nos primeiros días de agosto condúcena ao cárcere instalado na Escola Normal.

Comezaba así un tempo de cárcere, a disposición gobernativa, no que destacou polo seu carácter forte e durante o que tivo algún incidente con membros da Guardia Cívica que facían garda no cárcere. Algúns destes “cívicos” mantiñan un trato degradante cara ás reclusas. Aparece documentado un incidente ocorrido en outubro de 1937 entre Elisa e o garda cívico Amadeo Salustio, portugués, que estaba vixiando o reparto do almorzo no departamento de presas políticas; o “cívico” denuncia que Elisa fixera 

señales con las manos hacia los reclusos que se encontraban en el pasillo; como asimismo levantando el puño; en vista de lo cual el que declara, dirigiéndose a la misma le recriminó de una manera enérgica por su manera rebelde de proceder, diciéndole “que no lo volviese a hacer, pues de lo contrario le pegaría dos tiros” esto lo dijo con el objeto de atemorizarla.

 Elisa recoñoce que tivera discusións co “cívico”, con quen tiña enemistade pois aquel sempre se metía con ela dicíndolle que o seu irmán estaba moi ben fusilado e que en vez de dous tiros deberían darlle catro. Tamén asegura que Amadeo Salustio sempre a molestaba con frases como  

Que querían el amor libre, que ya lo teníamos. Y que el día menos pensado él, tenía medios para darle a la declarante y a las que ya fueran puestas en libertad Maruja Fandiño y una tal Rosalía de Villagarcía, un paseo.

Declaracións de varias testemuñas e o recoñecemento do lugar dos feitos parecen darlle a razón a Elisa fronte ás acusacións e, o 16 de decembro de 1937, o auditor pide o sobresemento provisional da causa por non desprenderse do actuado indicios suficientes para estimar a perpetración dun delicto.

Lembranza en negro

       Adicado a Enrique Acuña, bo coñecedor da historia (e da intrahistoria) pontevedresa  daqueles anos e dos que seguiron.

O seu nome, xunto co de Víctor Lis e algúns outros, sempre está na boca das testemuñas que nos falan dos “paseos” na bisbarra pontevedresa. A morte nunca foi allea á súa biografía, dende a profesión de sepultureiro do seu pai ata a traxedia familiar nos seus anos máis novos: dous irmáns, Isolino e Evaristo, de 20 e 17 anos respectivamente, que emigraron en busca de fortuna ao Brasil no 1912 foron degolados polas tropas do coronel Fabricio Vieira en novembro de 1914; o seu asasinato dou lugar a unha intervención do deputado Eduardo Vincenti no parlamento español.

Ligado ao partido de Acción Popular, do que foi vogal en 1935, acompañaba a Secundino Esperón cando o mataron en maio de 1936. Ás cinco da madrugada do 30 de maio foi detido pola Garda de Asalto no lugar das Laxiñas, no seu Mourente natal, como consecuencia de ser denunciado por un garda municipal por estar armado e pretender dar morte a algunha persoa en vinganza pola morte de Esperón. Tiña como profesión a de ferreiro. Nunha declaración afirma que, antes do golpe militar, fora presidente do sindicato antimarxista de oficios varios a causa do cal fora detido, extremo que non puidemos comprobar documentalmente.

Foi un dos primeiros voluntarios que se presentaron no cuartel da Guardia Civil en xullo do 36 e aparece nos partes de servizo das milicias de Acción Popular, nos meses posteriores ao golpe, figurando como xefe de garda. A súa actuación sempre estará ligada ao grupo de “cívicos” que baixo as ordes de Víctor Lis e de mandos da Guardia Civil actúa na represión máis cruenta nos días posteriores ao golpe. Testemuños orais e escritos así como documentación oficial e tamén declaracións ante as autoridades do propio protagonista, dan conta de moitas das súas actuacións.

No diario elaborado por un detido aparece como un dos torturadores máis crueis que exercían no cuartel do antigo campo da feira pontevedrés; alí, nas cortes dos cabalos, funcionou un lugar de tortura e morte para moitos pontevedreses. Tanta era a sona da crueldade deste personaxe que, nos interrogatorios, os presos eran ameazados con serlle entregados como maneira de facelos aceptar as acusacións; así o manifestan moitos deles diante dos xuíces. Actuou como acusador en diversos atestados, varios contra veciños de Mourente.

Unha lectura da entrada “Na morte deAlberto Martínez” pode servir como exemplo do seu papel en determinadas actuacións. Aparece tamén relacionado con casos de corrupción, como o protagonizado por un conxunto de “cívicos” acusados de expedir salvocondutos aos irmáns Rodríguez Fariña a petición da muller do médico de Poio Ramón García “O Paxaro”.

Cando as sinistras actuacións deste grupo de “cívicos” e falanxistas resultou inconveniente para os vencedores, o protagonista desta entrada marchou á fronte encadrado nun batallón de falanxistas pontevedreses; temos novas da súa estancia en Salamanca en febreiro de 1937 pois aparece nunha relación de solicitantes de madriñas de guerra. Tamén serviu no Tercio. Tras o remate da guerra tivo algún incidente violento e unha condena por lesións da que foi indultado.

Escoitei moitas veces relatos de pequenas vinganzas contra el, como deterse un coche na parada do autobús convidándoo a subir e, cando se acercaba, deixalo plantado; tamén lle atribuían o costume de facer unha marca no cinto por cada vítima, etc. Son historias a camiño entre a realidade e a lenda. Tamén  escoitei de xeito repetido que traballara como verdugo oficial; esta afirmación, da que foi imposible comprobar a súa certeza, debeu estar moi estendida por Pontevedra e así o recolle o número 2 do xornal clandestino Mundo Obrero (25-12-1946), editado polo Comité de Galicia do PCE, nunha columna asinada por “Roque” e titulada “Vacantes de Verdugo.” Logo de facer consideracións sobre a perigosidade de ser verdugo “oficial” debido a que eran eliminados pola “mano justiciera del pueblo”, refírese ao noso personaxe, a quen cualifica como “tristemente famoso asesino” e acúsao de ser autor material da morte de 238 antifascistas galegos:

-238 agujeros hechos en su cinto, que ostenta como trofeo- ha cursado instancia solicitando una de las vacantes de verdugo “con título.” Se dice que es la de Burgos. Ese monstruo que actuó a sueldo de la Falange y Guardias cívicos de Pontevedra, cometiendo los más repugnantes asesinatos, merece justamente, una plaza oficial de verdugo por su gran experiencia y técnica. La cuestión está en saber si antes de su debut, no aparece en una esquina muerto a pedradas como perro rabioso que es.

Non se explicita o método seguido para contabilizar os asasinatos pero o humor negro do escrito ten o seu aquel.

Hai ocasións nas que a historia achégase a quen a escrebe: semanas despois do golpe militar, Benito Castro, veciño tamén de Mourente, volvía á casa ben entrada a noite levando pola corda unha xovenca que mercara e trouxera a Pontevedra na camioneta da empresa. Xunto o carballo de santa Margarida doulle o alto a partida de Lis. Acusábano de roubo e de  romper o toque de queda e a situación prestábase a darlle o “paseo” sen máis miramentos; pero un dos compoñentes intercedeu diante de Víctor Lis: Eu respondo por este home que é o encargado da empresa de Bugallo. Non sen resistencia deixárono marchar. Benito, home afoutado e sen medo, non mirou para atrás e chegou á casa tremendo. Moitas veces me contou estes feitos e así souben como a miña existencia ou, polo menos, algunhas circunstancias dela, ten unha débeda con aquela persoa, pois Benito era meu avó e foi salvado pola intervención do protagonista desta entrada: Manuel Mirón Vázquez “O Cheira.”

As "corseteiras": unha familia solidaria.

Procedían de Ourense e vivían na rúa Michelena, número 6, en Pontevedra. María ( nacida no 1883), Aurora (1891) e Nicereta (1900) Martínez Fernández estaban solteiras e adicábanse ao oficio de corseteiras, de aí o alcume. O seu irmán Arturo era dono dun taller e almacén de mobles e tamén estaba considerado de ideas socialistas; a súa sobriña Peregrina Martínez Santos, mestra, merece unha entrada aparte.

Na Pontevedra dos anos da 2ª República, as tres irmás e sinaladamente Aurora, participan activamente nas manifestacións e desfiles organizados polos partidos marxistas, destacan no recibimento de Margarita Nelken e da Pasionaria e, en outubro de 1934 encargábanse de visitar no cárcere a detidos, sobre todo de significación socialista, sendo consideradas como intermediarias do Socorro Rojo Internacional, así mesmo aportan donativos para os presos.

Precisamente esta actividade de solidariedade e axuda aos presos será un dos motivos aducidos para detelas o 26 de xullo de 1936. Os días posteriores ao golpe levan roupa, alimentos, tabaco e diñeiro aos detidos no cárcere e na escola Normal e son consideradas pola policía como enlaces entre aqueles e o exterior. Como se escribe nun informe:

frecuentaban la cárcel diariamente, al objeto de alentar a los allí detenidos, dándoles esperanzas por el triunfo marxista; a las personas que no simpatizaban con su idea, las insultaban, incluso a las de orden que viven contiguo a la Cárcel, suponiendo que pertenecen al Socorro Rojo Internacional, aunque de ello no hay comprobante alguno.

Permanecen detidas ata o 25 de outubro de 1937 sen abrirse proceso algún e foron postas en liberdade tras imporlles unha multa de mil pesetas a cada unha, tras unha visita de inspección do capitán do corpo xurídico Ramón Rivero de Aguilar.

Pero non acaban aquí as súas penalidades: para os partidarios do golpe non era suficiente o castigo porque como manifesta un deles: 

le llama poderosamente la atención que esta clase de gentes anden por la calle, por creer sea un peligro, en el orden político-social, para el nuevo Régimen que la ESPAÑA honrada propugna y que es el Nacional Sindicalista.

 Un antigo membro de Dereita Galleguista reconvertido en falanxista manifesta tamén que “no encajan en el nuevo Estado Nacional Sindicalista y la permanencia de las mismas por la calle es perjudicial para el nuevo Régimen.”

Articúlase pois unha nova ofensiva con acusacións como a de subministrar armas, que tiñan escondidas nos seus mandís, aos obreiros que, o 20 de xullo, tentaban facerlle fronte ao Exército, e de excitalos á rebelión.

Dous suboficiais do servizo de información da Guardia Civil son os encargados de iniciar as dilixencias o 28 de marzo de 1938 para “exclarecer la actuación político-social” dunhas mulleres que, segundo as denuncias, “son verdaderamente extremistas y peligrosas para el orden público.” Seguindo o protocolo acostumado chaman a declarar a diversas persoas consideradas “de orden y solvencia moral”, a maioría gardas cívicos e falanxistas.

As acusacións proceden de rumores, suposicións, comentarios oídos a terceiros, e non de observación directa dos feitos. Disponse o arresto domiciliario na casa do seu irmán Arturo, na rúa Joaquín Costa. Ábrese a causa 379/38, na que tamén están procesadas a súa sobriña Peregrina e a militante comunista María Fandiño; o instrutor é o capitán de artillería Ángel del Río. Ante a inconsistencia das probas, o auditor Hernán Martín- Barbadillo pide o sobresemento provisional.

Sobre curas e "cívicos"

O papel da igrexa católica como lexitimadora do golpe militar do 36 é ben coñecido; tamén sabemos da postura maioritaria dos cregos a favor do novo réxime, que contrapoñían ao laicismo do republicano. Menos coñecidas son as actitudes de cregos que defenderon os seus feligreses fronte ao terror da represión e que algúns pagaron coa vida e co cárcere, como, por exemplo no clero vasco, que tan detalladamente estudou Anxo Ferreiro Currás ( Consejos de guerra contra el clero vasco (1936-1944). La iglesia vasca vencida. Ed.Intxorta 1937 kultur elkartea. Donosti, 2013). Coñécense algúns casos de participación activa de cregos nos grupos represores, pero neste caso o máis singular é a ostentación da xefatura dun deles.

Todo comeza en febreiro de 1938 cunha denuncia dun falanxista diante do xefe local de Vilagarcía: a Guardia Cívica de Tremoedo non solicitara o ingreso en FET y de las JONS nin na Milicia Nacional no prazo determinado polas autoridades, logo da disolución das distintas agrupacións de “gardas cívicos” e a unificación das milicias. Ademais de estar armados con pistolas e escopetas, continuaban “creyéndose en posesión de diversas facultades reservadas a los Agentes de la Autoridad – de las que carecen en absoluto - y obrando como si tales fuesen, en plena usurpación de funciones.”

Non pasaría de ser unha das acostumadas denuncias entre os distintos grupos dos sublevados se non fora pola singularidade de quen estaba á fronte da decena de compoñentes de dita Guardia Cívica: o crego Manuel Doval. Na propia denuncia, varias testemuñas afirman que oíran dicir ao cura durante a misa “Que pagasen todos la limosna de ánimas pues el que se demorase en el pago de la misma sería requerido para ello por los guardias cívicos.” O forte carácter do cura queda reflexado cando, a raíz dun incidente por ter (o cura) os cans soltos, detivo a un veciño que llo recriminou e díxolle que tiña “poder para matar y pegar por virtud del cargo que ostento” ao tempo que lle pegaba.

Examinando as denuncias, conclúese a afición por pegar que tiña o cura, non reparando en que fosen mulleres, pois unha estivo na cama varios días a consecuencia da malleira. Un escrito asinado por tres veciños reafírmase nas denuncias: “el pueblo de Tremoedo no puede hablar porque el Sr. Cura le tiene atemorizado con sus violencias.”

O cura, de 32 anos, no referente á esmola das ánimas, declara que se limitou a lembrar o pago na misa pero sen conminación ningunha; recoñece que o incidente dos cans ocorreu como aparecía na denuncia, pero xustificouno coa hostilidade do denunciante contra a súa persoa. Sobre a malleira a unha muller “se limitó a pegar a la Ramona Montoto un bastonazo en la cadera, cuando esta se negó a acompañarle.” Afirma que as persoas que o denunciaron son inimigos persoais seus e ademais non son xentes de orde e algúns anticristiáns. Xustifica, por “desidia o dejadez” e por estar alonxados de Vilagarcía e Cambados, a non entrega de armas nin facer os trámites da unificación.

Ramona Montoto relata con todo detalle o sucedido co crego:

 “y como la declarante ignoraba el sitio a donde pretendía llevársela, tuvo miedo por la hora en que se producían aquellos hechos; y en vista de que titubeaba en acatar dicha orden, el Sr. Cura, como Jefe de la Guardia Cívica, ordenó a uno de los que le acompañaban que la sacara fuera de la casa a rastras, como así hizo [...] Y cuando por este modo violento se la llevó hasta fuera de la casa y a presencia del Sr. Cura, este le pegó dos vergajazos en el muslo izquierdo, tan fuertes que le hicieron caer al suelo, produciéndole dos largas contusiones que además de retenerla en cama durante quince días, más o menos, y de requerir asistencia facultativa por el médico de Leiro Adonis Maquieira, todavía conserva parte de la cicatriz.” 

Tamén foron maltratados os pais de Ramona ata que, alarmados polas voces de auxilio que daban e a chegada de veciños, os “cívicos” fuxiron.

O instrutor do caso non parece outorgarlle moita importancia aos feitos:

 “que los cargos referidos aparecen a primera vista desprovistos de verdadera relevancia y desvirtuados por el matiz ideológico de los denunciantes como hostiles o desafectos a la Causa Nacional, constituyendo una mera manifestación de enconos y rivalidades locales.”

 Conclúe que, en definitiva, ao fin cumpriuse a orde de disolución e entregouse o armamento sendo o cura separado do cargo “que con notoria impropiedad ostentaba.” Pide o sobresemento.

(Documentación: AIMN.)

Unha esquela pola pataca.

Nunha entrada anterior [ Unha protesta de mulleres pontevedresas] reproducimos o texto dunha folla clandestina repartida en Pontevedra a principios do ano 1948. Nesta ocasión damos a coñecer un curioso texto, tamén clandestino e así mesmo repartido na capital pontevedresa, entre outros lugares no cine Coliseum; a folliña en cuestión levou consigo a detención e conseguintes “hábiles interrogatorios” de varios pontevedreses no ano 1947. Un dos detidos era empregado do despacho do avogado Tomás Salgado (antigo membro do Partido Radical) e de quen a policía afirma que era “ persona profesional de la Política, Capitán de Grupos de Tendencias Personalistas [?] por su aspiración a figurar e influír en la Política Provincial.” No consello de guerra aberto resultou condenado por rebelión militar un coruñés con antecedentes penais, Felipe Louzán (a) Ardilla, que tería que cumprir íntegra a pena de catro anos de cárcere. Todo parece indicar que acabou pagando por unha autoría que non era súa; os escritos habería que atribuírllelos á organización do Partido Comunista en Pontevedra, que contaba con expertos redactores como Carlos Crespo Alfaya e Eugenio  Urtaza Norat.

A folla forma parte dunha serie de panfletos críticos coa política franquista de abastecementos e que tiveron certa difusión en Pontevedra a finais da década dos corenta.

VII aniversario de la patata

La familia del tubérculo, ruega al Gobierno una oración por su eterno descanso, que falleció en España despues de la “GLORIOSA CRUZADA DE LIBERACIÓN”.

Sus desconsolados padres: Dª Alubia y D. Azúcar (en el extrangero) sus hermanos D. Garbanzo (desaparecido en acción de guerra) D. Arroz (religioso de clausura) Dª Alubia y Dª Lenteja (incorporadas a la Marina y al Ejército respectivamente) Tios, primos y demás parientes (divorciados).

Ruegan a sus amistades y compatriotas encomienden su alma a las Straperlistas, y asistan a los funerales que se celebrarán en las Comisarías de Abastecimientos y Transportes.

El duelo se despide al día siguiente de cobrar el sueldo... el que trabaja.

Pontevedra 1º de abril de 1947

Agencia Funeraria: La Fiscalía de Tasas.