Pontevedreses no forte de san Cristóbal

"Non des a esquecemento" é o título dun blogue no que, dende fai tempo, cóntannos historias de vida de persoas que padeceron a represión. Ao seu autor, Lois Bará, vai adicada esta entrada, pola súa sensibilidade e compromiso, ao longo de moitos anos, coa historia esquecida.

No universo carcelario do franquismo hai unha serie de prisións míticas como San Simón, O Dueso, Saturrarán, Figueirido, o forte de San Cristóbal, Valdenoceda... que foron lugar de sufrimento para moitos presos e presas que, nunha sorte de “turismo” carcelario, foron desprazados da súa terra nun castigo engadido á condena orixinaria.

Imos lembrar nesta entrada a veciños do concello de Pontevedra que participaron na fuga do 22 de maio de 1938 e tamén a aqueles que, presos no penal, optaron por quedarse na prisión ou que faleceron antes da fuga.

Foron tres os veciños da capital pontevedresa que participaron na fuga e que foron capturados polas tropas franquistas ou polos requetés:

José Arribas Hermida, natural de Lérez e casado en Mosteiro, foi dirixente da Fraternidade Obreira dos Agricultores e alcalde republicano daquel concello. Condenado a cadea perpetua, participou na fuga, foi capturado e condenado por este feito a 17 anos 4 meses e un día por auxilio á rebelión.

Timoteo Blanco Abal era xoieiro. Foi condenado a reclusión perpetua por participar nos rexistros domiciliarios en Campo Lameiro en xullo do 36. Anos despois, tras a caída do aparato do partido comunista, volve a ser xulgado na Coruña (causa 36/47), por dar apoio e aloxamento ao pontevedrés Alejandro Gama. Condenado a 1 ano de prisión.

Maximino Domínguez Ramírez, de 52 anos, mariñeiro, vivía no barrio da Moureira e estaba emparentado cunha familia que sufriu moita represión: os Fariña. Estivera fuxido e, tras entregarse, foi xulgado; estivo preso tamén na illa de san Simón. (Información facilitada por Montse Fajardo)

Os presos que non participaron na fuga foron:

Laureano Bao Rúa. Canteiro, 43 anos, un dos seus irmáns (Gerardo) fora fusilado en Pontevedra. Laureano foi xulgado en Ourense. Morreu por embolia cerebral o 11 de decembro de 1937.

Raúl Casados Besada. Tiña 22 anos, latoeiro,  xulgado en Tui por rebelión militar.

Eladio Fernández Leiro residía en Bilbao onde estaba destinado como garda de asalto. Era natural da parroquia de Bora, estaba solteiro e tiña 29 anos. Foi xulgado por auxilio á rebelión e condenado a cadea perpetua. Dado de baixa no corpo de asalto o 17 de setembro de 1937. (BOE 19-9-37)

Ciriaco Licer Cons era baldeiro (nalgunhas fontes aparece como dependente) e tiña 35 anos. Encartado na causa 1098/36 por participar en requisas de armas en Xeve. Xulgado por un delito de rebelión militar foi condenado a morte, que posteriormente foi conmutada pola de cadea perpetua. Pasou a prisión atenuada o 26-8-1940.

Modesto David Pérez Estévez. Oficinista de 25 anos, estaba condenado a reclusión perpetua por un delito de rebelión militar.

Francisco Rio Barros foi xulgado en Ferrol por traizón e tiña 67 anos.

Juan Silva Názara tiña 22 anos, xulgado en Pamplona e condenado a cadea perpetua.

Vicente Soto Martínez. Era mestre, socialista, 25 anos. Participou na defensa do goberno civil pontevedrés e na requisa de armas. Un informe da Guardia Civil considerábao De dudosa conducta y antecedentes, simpatizante del frente popular, propagandista de izquierdas. Condenado a cadea perpetua por rebelión militar.

Un caso aparte foi o de Nemesio Laya que, ao parecer, tivo unha actitude contraria á fuga, segundo se desprende de diferente documentación.

Nemesio Laya Abal , traballaba de representante de seguros, era nativo de S. Vicente de Nogueira (Meis) pero veciño de Pontevedra; o 20-11-36 fora condenado por participar en requisas de armas en Xeve. Segundo os informes policiais era de extrema esquerda. En San Cristóbal ocupou postos de confianza: escribinte, ordenanza da xefatura de servizos...Foi indultado por Franco xunto con outros presos que non secundaron a fuga “distinguiéndose notablemente por su actuación en favor del restablecimiento del orden”, “cooperando en el sofocamiento de la rebelión tumultuaria”. Non teño referencias de como foi a súa colaboración pero rebaixáronlle 2/3 de condena. O 19 de xullo de 1940 obtén a prisión atenuada no seu domicilio.

Mulleres nas requisas.

  Para Queta Molas e compañeiros e compañeiras da asociación para a recuperación da memoria histórica de Marín, polo seu traballo exemplar e compromiso coa verdade, a xustiza e a reparación.

Na entrada anterior falamos de Atilano Godoy e dos feitos que o levaron a estar preso e ser fusilado no forte de san Cristóbal. Nos rexistros efectuados o 20 de xullo en Marín, nos que foi acusado de participar, estivo acompañado por numerosos militantes da Fronte Popular, que tamén foron xulgados con el na causa 1286/36. Entre eles estaban catro mulleres ás que se lles abriu sumario; elas van ser as protagonistas desta páxina.

O seu calvario comeza a principios de agosto de 1936 cando o delegado gobernativo en Marín, José Alcántara Fernández, acompañado de varios gardas cívicos, de madrugada, presenta no cuartel da Guardia Civil a

cuatro individuas una de ellas Presidenta de la Confederación de trabajadoras, las cuales se dedicaban acuacionar (sic) a las mugeres (sic) y otras se dedicaron el día veinte por la tarde en unión de varios jóvenes a efectuar registros domiciliarios. (Causa 1286/36. AMN)

 Entre os domicilios rexistrados falábase do do propio Alcántara, de Maestú e do de Ezequiel Massoni.

A Guardia Civil comeza os interrogatorios.

 Dolores Santiago Troitiño, de 32 anos, solteira, veciña de Cantodarea, era presidenta da sociedade de chaboleiras e empacadoras e nega as acusacións que se lle fan.

Antonia [Ramona] Otero Martínez, 28 anos, Cantodarea, recoñece que, logo de estar no concello xunto con multitude de xente, foi requirida por unha comisión de persoas para acompañar nos rexistros de casas, cousa que fixo, sen entrar dentro dos domicilios, ata a saída dos militares, momento que aproveitou para fuxir cara á casa.

A irmá da anterior, Adelina, 23 anos, manifesta que estivera na zona do concello, que se deron á fuga ao saír as tropas e que, de camiño, viron como se rexistraba a casa de Eusebio Santiago. Recoñece que o primeiro de maio, foi á xira campestre en unión da súa irmá e os comunistas “formados y uniformados como igualmente la declarante y su hermana.”

Estas irmás eran coñecidas polo alcume de “As Casqueiras” que na causa converten en “Las Canasteras” e Antonia parece ser que se chamaba Ramona aínda que nas declaracións asina como Antonia.

Asunción Vilas López, 23 anos, solteira, domiciliada en As Pedreiras (Lourizán), coincide no relatado polas anteriores e proporciona máis detalles sobre os actos do primeiro de maio aos que asistiu 

en unión de los comunistas y milicias socialistas que fueron formados a la jira (sic) campestre que tuvo lugar al punto conocido por la Raña, al frente de estos en primera fila iba la declarante con la Avelina (sic) y Antonia [Ramona], vestidas algunas contrage (sic) rojo pero la que dice lo llevaba azul. (Causa 1286/36. AMN)

Ezequiel Massoni declara que lle rexistraran a casa logo de ameazalo cunha pistola e que só coñecía dos participantes a unhas irmás coñecidas por Las Canasteras. Outra testemuña acusa a Antonia [Ramona] e Asunción de entrar nas casas, rexistrar habitacións e mobles así como de cachear ás mulleres.

O informe do concello atribúelles mala conduta e profesar ideas políticas de extrema esquerda.

O instrutor non atopa cargos contra Dolores Santiago Troitiño, polo que queda fóra da causa, aínda que fai constar o cargo sindical que ocupaba e indica que percibía como retribución por desempeñalo a cantidade de cento cincuenta pesetas mensuais.

O consello de guerra tivo lugar o 19 de decembro de 1936 e a sentenza considera a Ramona, Adelina e Asunción como autoras dun delito de auxilio á rebelión e condénaas á pena de doce anos e un día de reclusión.

As tres estiveron presas no tristemente celebre cárcere de Saturrarán, en Mutriku (Guipúscoa).

Atilano Godoy Calvelo: Tenorio, Marín, forte de Ezcaba.

O vindeiro xoves achegarase a Pontevedra Fermín Ezkieta, autor do libro “Os fugados do forte de Ezcaba”; falará sobre o sucedido na fuga que tivo lugar nesa prisión navarra o 22 de maio de 1938. Moitos dos fugados foron galegos, entre eles algúns pontevedreses que alí cumprían condena.
Un deles foi o  nativo de Tenorio (Cotobade), aveciñado en Marín, Atilano Godoy Calvelo. As circunstancias e a data da súa morte aparecen reflectidas de xeito contraditorio na documentación oficial. Na páxina los fugados de ezcaba 1938 trátase o caso e cóntanos como, no rexistro de Cotobade, inscríbese nunha anotación á marxe como fusilado en Juslapeña o 25 de maio de 1938; no rexistro de Ansoain figura como morto en Esteribar e como causa da morte aparece que “resultó muerto por la Fuerza pública encargada de su captura al hacer armas contra ella.” Trátase da acostumada terxiversación oficial  do que, en realidade, foi unha  caza do home contra os fugados.
Nesta entrada non imos falar destes feitos senón dos que deron lugar ao encarceramento de Atilano.
Atilano Godoy nacera en Tenorio o 1 de abril de 1915, estaba solteiro e traballaba en Marín de panadeiro. A principios de agosto sucédense unha serie de detencións de mozos e mozas acusados de participar nos rexistros de varios domicilios marinenses na procura de armas. Entre os detidos atopábase Atilano; no interrogatorio a que foi sometido o 16 de setembro, manifesta que, o 20 de xullo, atopárase cunha serie de persoas, das que coñecía a José García Busto (“paseado” o 5 de agosto), que lle dixeran que os acompañase a rexistrar casas; el dixéralles que non ía e ameazárono con que o suspenderían no seu traballo e que non pasaría nada, pois levaban unha orde do alcalde. Indica que foi ameazado por Busto, que non levaba armas e que pertencía á Sociedade de Oficios Varios para poder traballar.
    O informe do concello indica que estaba afiliado ás xuventudes marxistas, das que era elemento destacado pois era considerado xefe e que dirixira os asaltos e rexistros en casas particulares, aplicándose igualmente á propaganda  das súas ideas dentro e fóra da localidade.
 Xunto con outras persoas foi encartado na causa 1286/36; o seu defensor foi o capitán de artillería Rafael Reyes. O consello de guerra tivo lugar en Pontevedra o 19 de decembro de 1936.
    Nun dos resultandos da sentencia consta:

 Que en la Villa de Marín de esta provincia, secundando órdenes del Gobernador, desde el día veinte y siguientes del mes que se cita, el Alcalde y directivos del Frente Popular agotaron los medios a su alcance para la recluta de personal y material con que oponerse al Ejército, organizando partidas armadas integradas por los afiliados políticos y sindicales, los que requisaron armas y practicaron registros domiciliarios con tal fin y así, los procesados en esta causa, formando grupo allanaron las moradas de los vecinos DON JOSÉ ALCÁNTARA, DON LUIS NUÑES Y DON EZEQUIEL MASONI (sic), distinguiéndose entre ellos el ATILANO GODOY, que empuñando pistola amenazó a los propietarios que a su vez fueron objeto de insultos por parte de las tres mujeres procesadas.”

Condenan a Atilano á pena de reclusión perpetua coa accesoria de  interdición e inhabilitación absoluta perpetua. Ramona e Adelina Otero, Asunción Vilas e Ignacio Caeiro impóñenlles doce anos e un día e a Ricardo Soto 15 anos de reclusión.
Sirvan estas letras de lembranza para Atilano e para todos os fugados do forte de san Cristóbal.

Unha protesta de mulleres pontevedresas.

Cada vez máis están saíndo á luz accións de protesta  e resistencia que tiveron lugar xa nos primeiros anos do franquismo; días pasados tivemos o pracer de asistir a unha interesantísima charla da historiadora Ana Cabana titulada: Mulleres diante. A protesta social nas primeiras décadas do franquismo na provincia de Pontevedra dende a perspectiva de xénero. Esta charla foi unha das actividades que está levando a cabo a concellería de patrimonio histórico do concello pontevedrés dentro da programación sobre a memoria das mulleres.
    Nesta entrada trataremos un caso no que foron protagonistas mulleres pontevedresas no ano 1948.
    Nos chamados anos da fame, singularmente na década dos corenta, a Fiscalía de Taxas cebouse na persecución de persoas, principalmente mulleres, que vendían ou mercaban fariña, patacas, aceite... no chamado “mercado negro”. Era unha actividade de subsistencia mediante un  clandestino mercado paralelo, que sorteaba a escaseza de certos produtos e tamén servía para obter algún beneficio fóra dos prezos oficiais marcados polas autoridades.
    A Fiscalía de Taxas creouse pola lei de taxas do 30 de setembro de 1940 e foi un dos instrumentos encargados de regular o mercado de produtos de primeira necesidade e de investigar e sancionar as infraccións a dita lei. Podía impoñer multas, decomisar mercancías ou clausurar establecementos. Era un dos corpos represores máis temidos nun momento no que actividades consideradas máis graves, como o acaparamento ou a elevación abusiva dos prezos, eran competencia da xurisdición militar con penas que, nos casos máis graves nos que se realizasen con “ánimo de perturbar la economía nacional”, podían ser de reclusión maior ou morte.
    As sancións económicas impostas eran moi numerosas e as sancionadas eran, na maioría dos casos, mulleres; tratábase da persecución do "pequeno estraperlo" pois os negocios do "gran estraperlo", con altísimos beneficios, estaba nas mans de influentes persoas do réxime. Membros da Fiscalía de Taxas e doutros organismos oficiais non foron alleos a prácticas corruptas relacionadas co abastecemento.
    Nesta fase autárquica e dirixista da economía do réxime, o control gobernamental sobre  a produción, almacenamento e comercio de mercancías, singularmente de alimentos, era total. A xeito de exemplo, o 15 de xuño de 1948 un bando da alcaldía pontevedresa  abría un prazo para a declaración da superficie sementada de patacas e legumes “por pequeña que ella sea”; o incumprimento da orde sería considerado como ocultación e os infractores postos a disposición da tan nomeada Fiscalía de Taxas. O 27 de dito mes recórdase aos labradores a obriga de entregar os excedentes de patacas das súas colleitas.
    Neste marco, no mes de maio de 1948, ten lugar na praza de abastos unha protesta de mulleres pontevedresas que da lugar a unha serie de incidentes coa Fiscalía de Taxas. Estes incidentes, como era propio na época, non aparecen nos xornais e pasarían desapercibidos de non ser  polo que contamos a continuación.
 Ás seis da mañá do 10 de xuño, un grupo de policías efectúa un rexistro nun alboio de Marcón e incauta unha multicopista. A máquina estaba dentro dunha caixa de madeira enterrada no chan, protexida por unha lona para evitar a humidade. O cura da parroquia tivo que madrugar aquel día pois aparece como unha das testemuñas do rexistro; esta actuación policial enmarcábase nas operacións de desarticulación da organización pontevedresa do partido comunista.
    Colocado na multicopista aparece un cliché que se corresponde cunhas follas que se distribuíron con motivo dos incidentes relatados; nesta folla o partido comunista recoñece o valor das mulleres pontevedresas e sinala a necesidade de dar maior amplitude a estas accións. Copiamos na súa totalidade o escrito respectando a redacción e ortografía orixinais:

MUJERES PONTEVEDRESAS
Con vuestra valerosa acción del día 14 contra los esbirros de la fiscalia habeis asestado un rudo golpe a la pandilla de asesinos y ladrones que han sembrado la ruina y la desesperación en los hogares españoles. Habeis logrado una brillante victoria, exponente de la fuerza del pueblo, que augura futuras y mas felices empresas.
Ese es el camino, valerosas mujeres. Pero, aún significando mucho, no es suficiente, ES PRECISO DAR A LA PROTESTA UNA MAYOR AMPLITUD; ES NECESARIO SIEMPRE QUE SEA POSIBLE, ORGANIZAR MANIFESTACIONES EXIGIENDO SE DEN SATISFACON (sic) A LAS DEMANDAS DE TODO EL PUEBLO y no solo a las de una  determinada clase o sector. Bien está que se defiendan los intereses de cualquier sector del pueblo frente a los verdugos franquistas, pero teniendo siempre presente los intereses de las demas clases que gimen bajo la tirania franquista.
Marchando unidos, se multiplica la fuerza del pueblo en el momento de plantear ante las autoridades falangistas las reivindicaciones populares. Las probabilidades de victoria son asi infinitamente mayores. Con ello dareis un paso para restablecer la REPUBLICA en nuestra querida Patria que volvera a traer a nuestros hogares la paz el bienestar y la abundancia que nos fueron arrebatados por los traidores fascistas sublevados en 1936 al servicio de extranjero.
Mujeres pontevedresas: Exigid el Mercado Libre. Reclamar el aumento de racionamiento. Protestar energicamente contra los intolerables abusos de los esbirros de Franco. Impedid con buestra (sic) acción que continue la obra vandalica de los espoliadores (sic) del pueblo que venden nuestra Patria a los capitalistas estrajeros (sic). La República y España. ADELANTE MUJERES PONTEVEDRESAS.
El Comité Local del Partido Comunista de España.

    A través de diversos testemuños podemos saber quen foi o redactor do escrito: o mestre e militante comunista Carlos Crespo Alfaya.  El era unha das persoas encargadas de recoller información sobre actos de protesta pública contra o réxime para publicalo na prensa clandestina, principalmente Mundo Obrero. Neste caso, ademais da redacción, encargouse de elaborar o cliché e entregalo ao responsable da multicopista. Sirva esta entrada de lembranza para Carlos Crespo Alfaya, os que o coñecimos terémolo sempre no grupo dos bos e xenerosos.
Imaxe: Cupóns de racionamento.

A muller e as eleccións en Nuevo Heraldo.

A  participación das mulleres na vida pública incrementouse durante a 2ª República; pouco a pouco incorporáronse a ámbitos nos que a súa presencia era mínima. Este era o caso do xornalismo, sobre todo no de tipo político, no que era difícil atopar artigos asinados por mulleres. Por iso parece interesante reproducir hoxe aquí varios parágrafos dun artigo aparecido na portada do semanario republicano Nuevo Heraldo do 2 de marzo de 1935. Este xornal publicábase na vila de A Guarda. O título era: Impresiones femeninas. Las mujeres ante su deber político e estaba asinado por María del Carmen , de quen non coñezo máis datos e ignoro se se trata dun pseudónimo.  Sexa muller a autora ou sexa home agochado tras un nome de muller, trátase dun artigo moi interesante porque nos fala da mensaxe que se quere facer chegar ao electorado feminino sobre o papel da muller  na vida política e nas futuras citas electorais. En todo o artigo translúcese a consideración do gran papel que tiveron as mulleres de cara á vitoria electoral das dereitas nas eleccións de 1933 e trátase de evitar que volva a suceder.
    Comeza facendo referencia a unhas próximas eleccións nas que ás mulleres, por segunda vez, se lles presentará “el caso de conciencia de orientar la marcha de la política nacional. Y en el modo de interpretarlo dará o quitará la razón a los detractores del voto femenino” pois correspóndenlle ás mulleres comparar e reflexionar sobre a conduta e os feitos dos gobernantes nos últimos anos.

 ¿Qué dicen a nuestro corazón de mujer, de madre, de compañera? Pues si, como afirmó Michelet, la mujer es un barómetro, sólo por las relaciones de su corazón podrá conocer a los defensores de los intereses del pueblo. ¿Los conocimos aquí? Antes es de creer que una vez más las mujeres sufrieron error al suponer que los que durante siglos fueron azote del pobre, podían ser otra cosa que explotadores sin caridad. Ahora mismo contemplamos el espectáculo de dolor que ofrecen los hogares proletarios, a los que se va despojando de las modestas conquistas obtenidas en un “14 de abril”... [...] Nosotras debemos esa justicia a quienes dan su cuerpo al trabajo y su espíritu a una vida superior, moral y material para todo el mundo. Humana y firme aspiración que sus enemigos tradicionales ahogan bajo la consigna de “orden y paz social”; es decir, orden abajo y desorden arriba, en las esferas superiores del mundo social. ¡Cruel sarcasmo!. Mujeres de España: libertaos de ese fanatismo (no religión) que esclaviza vuestra voluntad y os lleva a dar vuestros sufragios a quienes incumplen los mandamientos de una doctrina que ellos mismos sepultaron tiempo ha, bajo el lujo de sus templos. Mientras en ellos destacó siempre la ambición y orgullo de dominio, el pueblo en absoluta miseria e ignorancia, aprendía que la vida era un valle de lágrimas que nadie tenía interés en dulcificar. Si ese amor a la patria de que tanto blasonan fuese cierto, sería amor al pueblo – no hay patria sin pueblo -  y esa realidad nos mostraría al menos la sinceridad de su fe. Pero solo les interesaba el pueblo como cantera de roca viva, como fuerza de explotación sometida a la caprichosa voluntad del mando tradicional y autoritario: religión, familia, propiedad... Y allá, en el fondo, unas masas depauperadas y sometidas, que viven como pueden de lo que queda. A pesar de lo cual el pueblo es lo único que hay aquí con verdadero valor de trabajo, sacrificio y humanidad perdurable. El es el tesoro espiritual de magníficas posibilidades, que un día brillarán al sol en hechos ingentes y grandes debidos a la tenacidad heroica de ese aliento que lleva en sus entrañas, con el cual va forjando reciamente el mañana. Mujeres: desead y luchad por hacer efectiva en nuestra nación aquella frase de Zorrilla: Quiero un pueblo noble y brabo (sic) – que trabaje porque debe – no porque en el trabajo lleve-  el yugo vil del esclavo.

Dentistas rusos: as familias Zbarsky e Kuper.

O vintenove deste mes de decembro cúmprense 78 anos do asasinato do dentista ruso, aveciñado en Pontevedra, Abraham Zbarsky. Noutras entradas temos falado das familias Zbarsky e Kuper e hoxe centrarémonos nalgúns aspectos descoñecidos relacionados coa actividade profesional dalgúns dos seus membros. Aparte da escaseza de documentación, unha das maiores dificultades para o estudo destas familias vén dada pola variabilidade nos nomes que utilizan, que induce a erros nalgunhas das poucas publicacións que se refiren a eles; así, por exemplo, a muller de Abraham aparece denominada, segundo os autores, como Sofía, Sonia (variante rusa do anterior nome) ou incluso Elisa, que realmente era o nome dunha irmá dela. A ascendencia xudía e rusa das familias complica a situación, polas diferentes posibilidades de transliteración no paso ao alfabeto latino.

O proceso burocrático de legalización dos títulos académicos e a obtención das autorizacións para exercer a profesión supuxeron un cúmulo de dificultades. Detrás dos atrancos estaban a férrea oposición dos colexios médicos e de odontólogos, que vían na chegada dos profesionais estranxeiros unha forte competencia, así como a existencia dunha trama de falsificación de títulos académicos e a desconfianza das autoridades cos inmigrantes procedentes de Rusia, polo temor de que fosen axentes encubertos do bolchevismo. Nesta loita os dous bandos xogaron todas as bazas, e non sempre limpas.

O 29 de xullo de 1917, o médico odontólogo Manuel Filgueira publica no xornal Progreso unha carta dirixida ao presidente do colexio de médicos na que lle pide que tome medidas contra o intrusismo:

 ¿Es igualmente legal una autorización concedida a un título ruso que posee un tal Liloimo Mendelecrek Kuper el cual ejerce en esta ciudad de Vigo, Príncipe 67, al decir de las gentes en compañía de un marqués y que según dicha autorización puede ejercer en España como médico cirujano dentista?

 O doutor Filgueira refírese a Schloimo Mendelewitch Kuper, máis coñecido por Simeón Kuper, que tamén aparece nalgúns textos como Victorino Kuper; a variedade de nomes que recibe esta persoa, cuñado de Abraham Zbasrky, suscita sospeitas entre os seus colegas vigueses. Simeón Kuper deféndese de quen sospeitaba do seu título afirmando que estudara nas universidades de Kiev e de Xenebra e que, ademais, cursara a carreira de leis. No ano 1922 aínda ten pendente unha resolución sobre o título, polo que se apraza a orde de suspensión do exercicio como dentista ata coñecer o resultado desas averiguacións. Por se acaso, en 1925 consegue nacionalizarse español.

Avrun Kiva Elewitch Zbarsky Geller [Abraham Zbarsky] exerce en Pontevedra dende o ano 1925, con autorización do ministerio de Instrucción Pública. Será no ano 1931 cando comece unha ofensiva contra el por parte dos colexiados pontevedreses, encabezados por Celso López Blanco e Luis Fontaíña. Celso López fora candidato monárquico no 1931, asinante do manifesto de Unión Regional de Derechas (URD); falanxista logo do golpe, chegaría a ser nomeado secretario provincial da sección sanitaria de FET. Luis Fontaíña foi dirixente do Partido Radical, deputado nas eleccións de 1933, presidente da Deputación e sumouse aos golpistas no 36. Estes dous dirixentes do colexio de odontólogos solicitan aclaración sobre a duración da licencia de Zbarsky, pois nela non consta límite, a diferenza do que ocorría noutros casos semellantes. Abraham deféndese cunha carta aos compañeiros dentistas coa intención de que se

 percate de los procedimientos que contra mi se siguen por parte de los señores Fontaíña y Blanco. Vengo trabajando profesionalmente en esta capital desde el año 1925 sin que se haya producido contra mi queja alguna, y he guardado siempre cordiales relaciones con todos los compañeros odontólogos, a los que respecto y considero. De ellos he recibido en todo momento pruebas de afecto, por lo que les estoy reconocido.

 Lembra que ten autorización do goberno, concedida o 23-6-1925, previo informe favorable do Consejo de Instrucción Pública, “sin fijación ni limitación de tiempo”.

O Ministerio de Instrucción Pública y Bellas Artes, que abrira un expediente informativo, resolve (4-8-1931) que a autorización é temporal, pero, considerando todo un complexo de circunstancias, e para non causar prexuízos irreparables ao señor Zbarsky, baseándose en razóns de “equidad y humanos principios de hospitalidad”, xa que non está en condicións de volver á súa patria nin de retirarse, fixa un novo prazo de validez de cinco anos a partir da data da resolución. Como o seu cuñado Simeón, Abraham solicitara nacionalizarse español en 1929, pero, a pesar de acompañar a instancia con recomendacións de diversas entidades, entre elas a Unión Patriótica de Primo de Rivera, non lle conceden a nacionalidade.

A muller de Abraham, Scheiva [Cheiva, Schiva] Mendeleva Kuper, usualmente coñecida por Sofía Kuper, era médico dentista licenciada na universidade de Novorossiski e tiña autorización, concedida en 1923, para exercer por cinco anos. Tiña clínica no número 50 da rúa Velázquez Moreno de Vigo. O 6 de febreiro de 1927 resulta elixida para o cargo de Contador do Colexio de Odontólogos, nunhas eleccións nas que a súa irmá Elisa obtivera a posición de Tesoureiro. Aparece nas relacións de dentistas autorizados ata o ano 1928, cando remata o permiso e deixa de exercer; na década dos trinta aparece como socia da mutualidade benéfica de clases sanitarias.

Un fillo de Abraham e de Sofía, Elías Zbarsky Kuper, establecido en Ferrol, tamén terá problemas, en 1933, co colexio de odontólogos daquela cidade, neste caso, por romper o acordo de non prestar servizos ao Exército; os compañeiros repudian o seu comportamento e piden que sexa sancionado. O outro fillo, Jacobo, tamén figura como dentista no ano 36; exercía en Vigo, na mesma clínica que o seu tío Simeón. Foi fusilado en Pontevedra.

Corporación municipal de elección popular.

Ese era o nome que recibían, despois de outubro de 1934, as corporacións elixidas o 12 de abril de 1931, que foran cesadas naquela data para ser substituídas por comisións xestoras nomeadas polo goberno dereitista republicano. Terían que esperar ata o triunfo da Fronte Popular en febreiro de 1936 para volver desempeñar as súas funcións.

A corporación municipal pontevedresa, como resultado dunha proposta defendida polo concelleiro Lois Bará e aprobada por todos os grupos municipais, rendeu homenaxe o pasado día 28 de novembro aos concelleiros e funcionarios represaliados como consecuencia do golpe militar do 36.

Nesta entrada lembraremos a tres concelleiros elixidos no 31 cuxa morte impediu que fosen repostos no 36; de vivir en xullo dese ano, engrosarían as listas de represaliados, dada a súa significación política antifascista. Trátase de Joaquín Poza Juncal, Arturo Rey Juncal e José Orozco Pereira.

Joaquín Poza Juncal era avogado de profesión. Fora asesor da Caixa Rural de Lérez, director propietario do semanario republicano radical La Libertad e, máis tarde, redactor-xefe do órgano de Izquierda Republicana en Pontevedra El País. Dirixente destacado da Federación Republicana Galega, foi elixido concelleiro o 12 de abril de 1931 como membro da candidatura da conxunción republicano-socialista polo distrito de Santa María; acompañábano nesa candidatura Manuel Lorán, Miguel Barca e Francisco Tilve. Destacado propagandista antimonárquico, participou en numerosos mitins defendendo a necesidade dunhas Cortes Constituíntes, convocadas por un goberno que representase xenuinamente a nación, previa renuncia do monarca. Foi elixido deputado nas Constituíntes, xestor provincial e gobernador de Ourense. Presidente de Izquierda Republicana en Pontevedra e membro da masonería na loxa Helenes nº 7, co nome simbólico de Vergniaud. Logo de someterse a unha operación cirúrxica en Madrid, faleceu nesa capital á idade de 35 anos e alí foi enterrado o 28 de setembro de 1934.

El sentido moral, hondo e insobornable, que fué la flor de su carácter, contrastaba con el ambiente corrompido de hoy; su sentido de la justicia no se avenía con las complacencias de los hombres ficticios. El País.

José Orozco Pereira era albanel, veciño da parroquia de Salcedo; destacado militante obreiro afiliado á Sociedade de Albaneis, integrada na Federación Obreira pontevedresa. Foi elixido concelleiro na candidatura obreiro-agraria e militaba no partido comunista. Faleceu aos 50 anos, deixando viúva e sete fillos; o seu enterro tivo lugar o 18 de marzo de 1935 no cemiterio de Salcedo.

Foi un enterro multitudinario no que, segundo os xornais, participaron máis de 4000 persoas. O féretro estaba envolto na bandeira comunista e foi levado a ombreiros por militantes sindicais; o carro fúnebre portaba “coronas y lazos con colores rojos con expresivas dedicatorias” así como a bandeira da Sociedade de Albaneis. Asistiu a corporación municipal elixida no 31, presidida polo alcalde Bibiano Fernández-Osorio Tafall. Tamén acudiu unha representación da Federación Obreira, presidida polo seu correlixionario Manuel García Filgueira, así como da Comarcal Agraria, encabezada por Víctor Moldes; non faltaron tampouco dirixentes republicanos como José Echeverría e José Adrio, xunto coa práctica totalidade dos funcionarios do concello. A nota discordante, entendida por moitos como unha provocación, foi a presencia dun suboficial e varias parellas da Guardia Civil “enviadas por la autoridad para mantener un orden que no podía perturbarse en aquellos tristes momentos”

No cemiterio, o dirixente agrario de Salcedo Francisco Fernández Blanco pronunciou unha oración fúnebre na que eloxiou ao compañeiro Orozco e exhortou aos militantes obreiros mozos a cubrir o posto que aquel deixaba baleiro. Outros dos oradores foi García Filgueira. Ao remate, os compañeiros e amigos desfilaron diante do féretro facendo o saúdo comunista co puño alzado. No xornal El País podía lerse: 

El País, confeccionado por hombres que rinden el culto más sincero a la democracia, siente como propio el dolor que embarga a la Organización obrera a la que testimonia su profundo pesar y que extiende a toda la familia del finado.

Arturo Rey Juncal era, quizais, a persoa que encarnaba máis fielmente os ideais do republicanismo histórico na capital. Sempre ocupou cargos representativos nas organizacións republicanas e, en marzo de 1931, formou parte, xunto con Amancio Caamaño e Maximiliano Pérez Prego, da comisión encargada de establecer unha alianza entre republicanos e forzas esquerdistas locais. Fora concelleiro republicano durante a monarquía e, en 1931, saíra elixido concelleiro polo distrito de Santa Clara, tendo como compañeiros de candidatura a Tafall, Aurelio Marzoa e José Baladrón.

Arturo Rey presidiu, como alcalde accidental nomeado polo Comité Revolucionario da capital, a primeira sesión da corporación republicana, na que se elixiu alcalde a Tafall con 23 votos, dun total de 27; Arturo Rey ocupou o posto de primeiro tenente de alcalde. Era membro do consello municipal de Izquierda Republicana. Cando se proclamou a 2ª República rexeitou o ofrecemento para presidir a deputación e só aceptou o posto de xestor provincial ata as destitucións de outubro do 34. Era masón, membro da loxa Helenes nº 7 co nome simbólico de Víctor; fora detido no ano 1930 por participar, xunto cun grupo de coñecidos pontevedreses, en reunións masónicas e multado (tamén Joaquín Poza) con 250 pesetas.

Faleceu o 31 de outubro de 1935. As referencias xornalísticas loan a súa figura:

en cuya vida había un ejemplo resplandeciente de nobleza, de lealtad consigo mismo y con los demás, de consecuencia en los ideales y de rectitud personal acrisolada, de honradez y austeridad inmaculadas.

O féretro foi levado a ombreiros por membros das xuventudes republicanas e obreiras; a condución foi a pé dende a casa mortuoria da rúa Manuel Quiroga ata San Amaro. Os locais de Izquierda Republicana, Círculo Mercantil, Unión Republicana e outros colocaron crespóns negros e bandeiras a media hasta. Houbo diversas presidencias de duelo: a familiar, a do concello de elección popular, a de Izquierda Republicana, co presidente José Echeverría, o secretario Paulo Novás e outros dirixentes. Tamén asistiron representacións doutros partidos: galeguista, con Gómez Román, Bóveda e Castelao; socialista, con Heraclio Botana e Amando Guiance; Federación de Traballadores representada por José Acuña Gallego e Andrés Rey, acompañados de delegados dos diversos sindicatos; Federación Comarcal Agraria; Unión Republicana; Socorro Rojo; Partido Comunista... No cemiterio, Tafall foi o encargado de louvar o amigo e compañeiro falecido.

Arturo Rey foi, como dicía El País, un home “cuya memoria quedará como ejemplo de una vida austera y ejemplar consagrada a la defensa de la Libertad.”