"Lo que necesita España"

En decembro de 1945, a secretaria xeral do Partido Comunista de España, Dolores Ibárruri Gómez “Pasionaria”,expuxo as cuestións a resolver en España cando se lograse botar do poder a Franco e o seu réxime. A súa posición sintetizouse nun documento que a resistencia espallou polo país; non eran tempos fáciles na loita antiréxime, o partido tentaba reorganizarse e os militantes, presos nos cárceres ou traballadores forzados en minas como as de Fontao, deron os primeiros pasos. As caídas, nas mans da Brigada Político Social ou da “Brigadilla” da Guardia Civil, sucedíanse. Aínda así, a propaganda repartíase e  copias deste documento, impresas a ciclostil e tituladas “Lo que necesita España” espalláronse por Pontevedra no ano 1946, a través de militantes como Eugenio Urtaza Norat e un pequeno grupo de comunistas que non tardarían en ser detidos.

1º Profunda reforma agraria, basada en la supresión de la gran propiedad latifundista y terrateniente y el reparto de las tierras entre los campesinos pobres y los obreros agrícolas, facilitándoles el estado los créditos necesarios para su cultivo. Los propietarios que estén exentos de responsabilidad de los crímenes cometidos por el franquismo, y cuyas tierras sean incautadas, deberán recibir la indemnización que sea establecida por las leyes.

2º Supresión de todos los monopolios existentes. Nacionalización del cré [ilexible] de los grandes bancos y de las Compañías de Seguros. Nacionalización de minas y explotaciones industriales consideradas de interés nacional; de servicios de comunicaciones, ferrocarriles, marina mercante y construcciones navales. Las expropiaciones y nacionalizaciones se harán mediante indemnización correspondiente a sus antiguos propietarios, a excepción de los casos de confiscación por la responsabilidad criminal que se derive de su conducta durante el período franquista, con las modalidades que establezcan las leyes. Los casos en que resulten afectados con las expropiaciones y nacionalizaciones los intereses extranjeros, estos deberán ser debidamente salvaguardados e indemnizados.

3º Reconocimiento de la personalidad nacional de los pueblos de Cataluña, Euskadi y Galicia, dando satisfacción a sus legítimas aspiraciones nacionales en el marco de una Federación Democrática de los Pueblos Hispanos.

No punto 4º trata da realización dunha política que permita ao pobo repoñerse dos acontecementos pasados, de cara a posibilitar o disfrute dunha vida digna. Esta política concretábase nunha serie de medidas:

Indemnización a todas as vítimas do franquismo, adicando especial coidado ás viúvas e aos orfos.

Readmisión inmediata de todos os despedidos polo franquismo, con indemnización polos danos e prexuízos sufridos.

Reaxuste e regulación dos soldos dos empregados e obreiros de xeito que se elevase progresivamente a capacidade adquisitiva do pobo, con elevación de salarios mínimos para asegurar a cada traballador e familias os medios de vida indispensables para unha existencia decorosa.

Crear unha extensa rede de seguros sociais, que comprenda dende a construción de sanatorios e casas de repouso para os inválidos e enfermos, subsidios de paro e maternidade, ata proporcionar os medios de existencia a todos os cidadáns que sexan incapaces de procuralos co seu propio traballo.

Para obter os recursos necesarios para atender estas necesidades sociais, plantéxase a creación dun imposto progresivo sobre a renda e as herdanzas, así como a incautación das grandes fortunas amasadas dende o 18 de xullo polos colaboradores do que denomina “nazi-falangismo”.

Sobre o exército, propón a creación dun forte e poderoso exército nacional democrático, dotado da técnica máis moderna; un exército que non fora o defensor de intereses de grupo ou casta, senón o brazo armado da nación para garantir e defender a independencia e soberanía e salvagardar as conquistas e liberdades democráticas do pobo. Neste exército utilizaríanse os cadros actuais non complicados nos crimes do franquismo así como os procedentes do exército popular republicano, xefes guerrilleiros e guerrilleiros.

No plano relixioso, defende unha ampla liberdade de conciencia e de cultos, baseada na separación de Igrexa e Estado.

As medidas expostas anteriormente deberían estar precedidas por unha serie de actuacións que sintetizamos a continuación:

Liberdade incondicional de todos os presos republicanos e antifranquistas e anulación de todas as sentenzas da xustiza franquista e dos procesos pendentes.

Repatriación dos emigrantes forzados.

Detención e entrega aos tribunais de xustiza, para ser rapidamente xulgados e castigados polos seus crimes, dos xerarcas falanxistas, colaboradores, torturadores e delatores dos antifascistas.

Depuración de falanxistas do aparato do estado, policía, exército e administracións públicas e privadas.

Disolución das organizacións falanxistas e incautación dos seus bens para o Estado.

Detención e entrega ás autoridades competentes das Nacións Unidas dos criminais de guerra alemáns, italianos, franceses, belgas, etc que gozaron da protección do goberno franquista.

Los comunistas aún estando conformes en lo fundamental con la Constitución de 1931, consideramos que las primeras Cortes republicanas que se elijan deberán tener un carácter constituyente, y, por consiguiente, la posibilidad de ampliar o modificar la Constitución con arreglo a la situación y a las nuevas condiciones en que vamos a vivir en España.”

Lugares para lembrar.

Son moitos os lugares a lembrar, a lista é interminable pois o sufrimento estivo en moitos lugares, nas casas, nos diferentes cuarteis das milicias vencedoras... Pero hai algúns sitios que poden simbolizar con nome propio a dor das vítimas. A continuación, sen ánimo exhaustivo, lembramos algúns destes lugares na comarca de Pontevedra.

Malecón de Monte Porreiro, lugar no que se realizaron fusilamentos tras consellos de guerra e algún “paseo”; había unha pequena explanada fronte ao lugar onde están as esculturas en forma de árbore e a inscrición que lembra as vítimas. En 1944, a resistencia antifranquista xa fixo del un lugar de homenaxe ás vítimas.

A Caeira, na carreteira de Campañó un pouco antes dunha casa que hai na curva; alí fusilaron a condenados a morte nos primeiros meses, aos dez do “doce denovembro”, a Bóveda...(cada vez máis xente pensa, de xeito equivocado, que a Bóveda o fusilaron no lugar onde está o monumento conmemorativo). O piñeiral pertencía á familia do marqués de Riestra.

Xunqueira da Gándara. Xunto ao muro que linda co camiño, na parte sur, apareceu o cadáver dun paseado (Juan Magdalena, líder agrario).

Carreteira de Santiago, en Alba (pola zona do actual bar Corinto). Varios “paseados” de Cerdedo: José Cortizo González e José Torres Paz o 11 de agosto de 1936.

A Lomba, antes de Gargallóns, na carreteira de Xeve a Campo Lameiro. “Paseo” de varias persoas que foron enterradas xunto ao cemiterio de san Andrés de Xeve.

S. André de Xeve, entre a igrexa e o cemiterio. Foxa común na que se enterrou os fusilados da Lomba. Probablemente foron: Alberto Casal Dozo, Antonio Fariña Duque, Eduardo García Santos, Gumersindo González González, Ángel Rial Vidal e José Romero Castiñeira. A data das mortes, próxima a outro “paseo” colectivo realizado en Tenorio, fixo que se mesturaran referencias, tanto na bibliografía como nas testemuñas, entre ambos sucesos; de aí que non teñamos certeza absoluta para atribuír nomes de vítimas a un ou outro lugar.

Lourizán, xunto ao forno do cal. Lugar de “paseos” entre eles o de García Busto.

San Amaro, no cemiterio, lugar de depósito de “paseados” e de enterramento das vítimas. Alí foron depositados corpos de “paseados” que atoparan a morte noutros lugares, algúns, probablemente, no cuartel da Feira.

Volta do Couto ( entre Bora e Tenorio). Lugar de “paseo” de varias persoas o 9 de novembro de 1936, que foron enterradas no cemiterio de Tenorio. Segundo o Proxecto Nomes e Voces, os presuntos asasinados foron: Alfonso Alonso, Juan Alonso Pérez, José Luis Bermúdez, Luis Frade Pazos, Eliseo Garra Lalín, José Gómez Sampayo, Ramiro Granja González, José María Montouto Rodríguez, Antonio Picallo Buela, Telmo Rodríguez Alonso, e Luis Varela Sobrado.

Ponte da Rocha. (Tenorio) Apareceu o corpo de Manuel Fraga Fentanes, “paseado” na noite do 10 ao 11 de agosto do 36.

Carabelos, na carreteira de subida a Bora. Lugar de “paseo”. Alí depositaron o corpo de Aurelio Torres.

Bora, zona da Lameliña ou Eirós, nos límites con Mourente. Lugar de “paseo”. Nesa zona apareceu o corpo de Genaro Puga.

Figueirido, antigo polígono de tiro de artillería. Execución de Jacobo Zbarsky.

Praza de Barcelos, antigo cuartel da Guardia Cívica e G. Civil, entre a praza e a rúa Benito Corbal. Lugar de tortura e, probablemente, de “paseos” así como local onde estaban “en capela” os condenados a morte. Na actualidade non queda rastro dos cuarteis debido ás novas edificacións.

Estribela. Nun lugar indeterminado aparecen os corpos de José Búa Laredo, Santiago Gómez Bao, Vicente Sáez Ruíz e Jesús Teixeira, o cinco de decembro de 1936.

A Fracha, carreteira de Pontevedra a Ponte Caldelas, lugar de “paseos” como o de AbrahamZbarsky e outros.

Deputación, Normal de mestres, cárcere vello (Audiencia), Alameda. Neste contorno estaba o lugar de celebración dos consellos de guerra e goberno civil (Deputación), as prisións e na alameda morreu a causa de disparos Ángel Torres López (20-7-36)

A Torre. Entre Salcedo e Lourizán, asasinato de Méndez e Corbacho nos sucesos de Salcedo.

Ponte das Cabras. Hai referencias ao “paseo” de José Muñíz “O Peilán”.

Ata aquí a nómina provisional e incompleta de lugares para a lembranza.

Mortes en Paradela.

...al tener necesidad el Guardia 1º José Zúñiga, de hacer una necesidad corporal, aquellos a pesar de ir atados trataron de uir (sic) y sin que a pesar de las intimaciones reglamentarias que les fueron hechas de “ALTO” no se pararan, tuvo el que suscribe la necesidad de hacerles fuego, cayendo estos al suelo en el Kilómetro 5 de la carretera que conduce a la Capital, quedando estos cadáveres.

Así constaba o informe datado o 17 de xuño de 1937, asinado polo sarxento da Guardia Civil Desiderio Camacho, do posto de Vilagarcía, e que daba conta ao xulgado de Cambados do sucedido contra as seis da tarde dese día, cando conducían a Pontevedra a Paulino Carballo del Río e José Gerardo del Río Villanueva.

O xulgado de Cambados incoa o sumario correspondente e ordena ao xulgado municipal de Meis o levantamento do cadáver, que se efectúa ás once da mañá do día seguinte. Constituído o xulgado no quilómetro cinco da carreteira de Vilagarcía a Nogueira, no lugar de Vilanoviña, parroquia de Paradela, atopan tendidos na cuneta dous cadáveres ensanguentados, vestidos con roupa ordinaria e que, ao parecer, eran dous obreiros de Cea. O alcalde pedáneo afirma que era de rumor público que morreran en “acción de guerra por la fuerza pública.” Un primo das vítimas recoñece os cadáveres de Paulino, peón, solteiro, e de José, canteiro, casado e con cinco fillos.

A detención producírase como consecuencia dunha batida no monte Xiabre, con máis dun cento de efectivos entre militares, falanxistas e corpos de seguridade; parece ser que foi o grupo mandado polo capitán Bernal quen detivo a Paulino e José.

Cando os detiveran, atopáranlle a Paulino unha carta. A Guardia Civil coñece que fora unha rapaza de trece anos quen levara o escrito á casa de Paulino e que quen lla entregara fora Rosario Herbón. Rosario admite que ía dirixida a un fillo pedíndolle que se incorporara a filas, pois fora chamada a súa quinta e non se presentara.

Varias mulleres foron interrogadas e algunhas detidas por ser “supuestas encubridoras de la jente (sic) que por el monte se halla merodeando.” O 21 de xuño ingresan en prisión Rosario e outra veciña, María Abalo, como supostas encubridoras das “partidas facciosas” que estaban no monte.

O sumario instruído polas mortes foi sobresido pola Audiencia provincial, o xulgado de Cambados inhíbese diante das autoridades militares, que asumen a competencia unificándoo co de Rosario, e instrúese a causa 1021/37 contra dous gardas civís e Rosario Herbón por “muertes y supuesto delito de espionaje.” Os informes sobre Rosario, veciña de Cornazo de Abaixo, afirman que era de tendencia marxista e sospeitábase que tiña relación cos fuxidos; matáranlle un fillo, Ramiro, no monte Lobeira o 25 de xullo do 36, e aseguraban que era viúva de “un individuo apellidado Torrado, que fué muerto por la fuerza en el monte Lobeira, cuando con otros revoltosos hicieron frente a la misma.” O seu home era Ricardo Torrado Ferro e non atopamos referencia a esta morte polo que puideran referirse ao fillo.

A autoridade militar considera que non se desprenden os máis mínimos indicios de culpabilidade para os gardas, que actuaron en acto de servizo e, en canto a Rosario, “sospechosa de espionaje en favor de los rojos extremistas fugados”, nada se desprende que confirme de xeito determinante as sospeitas. Dita sobresemento definitivo no relativo aos gardas e provisional respecto a Rosario que, “dados sus pésimos antecedentes puede considerársela desafecta al Glorioso Movimiento Salvador,” foi posta a disposición do delegado de orde pública por se era acredora de sanción.

Sobre as mortes de Paulino e José, no libro Para despois do silencio de Celso Milleiro, Mario Gallego e X. Manuel Moreira (Ed. Ir Indo, Vigo 2012), cítanse fontes orais que afirman o papel dos asasinados como enlaces cos fuxidos no monte; citando fontes da familia, contan que estiveran presos uns días no cuartel da Guardia Civil de Vilagarcía e foran obxecto de malos tratos e, o día anterior ao seu asasinato, un deles estaba en coma e o outro con feridas graves. Tamén nos contan detalles sobre o seu enterro no adro de Paradela.

Carta a Moscú dende Cerdedo.

A raíz do movemento revolucionario de outubro de 1934 tivo lugar unha ampla actuación represora contra os elementos máis destacados da esquerda en todo o país; gran parte dos encartados serán, posteriormente, os máis perseguidos logo do golpe do 36.

En Cerdedo, o 11 de outubro daquel ano, comezan as actuacións contra o alcalde, Antonio Sueiro, por non publicar o bando declaratorio do estado de guerra e por suposto instigador da corta de árbores e desprazamento de petrís para cortar a carreteira de Ourense en Pedre. Outros veciños como Carlos González Estévez, Sabino Bugallo Valiñas, José Torres Paz e Francisco Varela Garrido, foron encausados por instigadores dun “movimiento subversivo que se tramaba en las parroquias rurales por paisanos en número considerable provistos de armas de caza y cortas.”

O tenente da Guardia Civil Ángel Ramos, desprazouse con oito gardas dende Pontevedra e, logo de obrigar a veciños para que despexasen o paso en Pedre, efectuou unha serie de rexistros e incautacións de escopetas (a pesares de que os donos contaban con licenza) e documentación “revolucionaria”, nas casas de Francisco Varela Garrido e Sabino Bugallo.

O documento que dá título a esta entrada é unha carta, encabezada polo saúdo de “Queridos camaradas”, que dirixe Varela a Radio Central de Moscú; está escrita nunha preciosa caligrafía e fai unha serie de comentarios sobre a programación moscovita, que escoitan en Cerdedo con moitas dificultades e interferencias, nun aparato de radio de marca Nora, de seis válvulas.

Venimos unos cuantos amigos de ese país, oyendo con verdaderos deseos las conferencias y noticias que desde ahí trasmitís. [...] La lectura del artículo periodístico sobre las “causas” de la última gran guerra imperialista fué lo que más mal hemos podido oir. La conferencia sobre Crimea la hemos podido oir mejor. [...] ¿Me perdonareis esta sugerencia? Una pregunta si no es indiscreta.- ¿El niño Casanellas que tendremos el placer de oir pasado mañana, es hijo de Ramón Casanellas¹? Sin otro particular y en el deseo de volver a oíros queda vuestro amigo.

Gran interese ofrecen os listados de libros ocupados a Varela e a Bugallo; destacan polo número os da autoría de A. Martínez Carrasco con títulos como: “El pancismo”, “El fascismo”, “El socialismo”, “Dios, mala entraña”, “Jesucristo sangriento pelele”, “Cristo visto por un ateo”, Los fabricantes de milagros”, El comunismo libertario” e doutros autores: “Reforma y revolución social”, “La huelga revolucionaria”, “Acción sindical”, Manifiesto del partido comunista” e varias revistas, folletos e follas de propaganda. Dalgúns son recollidos varios exemplares o que demostra a intención propagandística para repartir entre simpatizantes. No caso de “Al pueblo engañado (hojas extremistas)” asinadas por Ken Keirades incautáronse cen exemplares.

Para ser postos en liberdade provisional, en xaneiro de 1935, cada un dos procesados debeu prestar unha fianza persoal de mil pesetas. No caso de Francisco Varela o fiador foi o reloxeiro e político pontevedrés Arturo Rey Juncal, que ofrece o seu comercio como garantía.

O 8 de marzo, o auditor examina a causa 174/34 e considera que os procesamentos fundáronse nunha actuación pouco clara dos encartados, o que facía supoñer neles unha actividade encamiñada a apoiar o movemento revolucionario pero que

aún no aclarándose su actuación, plenamente, tampoco se han robustecido, a pesar de las múltiples actuaciones practicadas, los cargos que dieron lugar al procesamiento de todos ellos.

Dítase sobresemento provisional da causa, agás contra o alcalde sobre quen segue en pé por un delito de falsidades en documento público.

O 21 de agosto de 1935, Francisco Varela e Sabino Bugallo presentan un escrito polo que solicitan a devolución das escopetas de marca “Jabalí” e “Gogor”, as municións e os libros e documentación, pois tiñan as licenzas preceptivas, os libros estaban autorizados pola Dirección General de Seguridad e as cartas non contiñan ningún concepto delictivo.

O que non sabemos é se a carta foi enviada e, en Moscú, tiveron novas daqueles camaradas que polas noites, entre ruídos e perdas de sinal, emocionábanse, por exemplo, coa narración dos pasatempos e distraccións dos tripulantes dos crebaxeos rusos no Ártico.

1Político e sindicalista acusado de participar no asasinato do presidente do goberno Eduardo Dato.

Seique

Fai uns días asistimos en Pontevedra á presentación do libro “Seique” de Susana Sánchez Aríns(Através editora); casualidades da vida fixeron que, poucos días despois, atopase algunhas novas sobre o protagonista, “un fascista tan sen importancia que nin sequera aparece nos arquivos” como di a autora; pero si que aparece, hai moitas máis pegadas documentais do pasado do que habitualmente se pensa, o difícil é atopalas pero algunhas veces, como neste caso, a sorte está con nós.

Algúns dos que traballamos na investigación da represión temos un caderniño no que imos apuntando cousas: misterios a descifrar, cousas que non cadran, peticións de información, nomes de desaparecidos, en fin, zonas de sombra que esperan o día no que un raio de luz ilumine a historia. No meu caderno tiña apuntado o nome de Manuel García Sampayo, sobre quen me preguntara Susana fai bastante tempo.

O 28 de marzo de 1937, entre as doce e doce e media da noite, foi asasinado en Ribadumia o taberneiro Daniel Varela Muñíz. O xuíz de Cambados, Manuel Lojo, procede a incoar o sumario; poucas veces atopei unha descrición tan minuciosa nunha dilixencia de recoñecemento de cadáver:

el cadáver de un hombre, boca arriba, bañado su rostro en sangre [...] se le aprecian nueve heridas contusas en la cabeza, cuatro de ellas en la región frontal, dos en la temporal izquierda, una en la comisura labial derecha y dos en la parte inferior del occipital; también presenta en el párpado superior del ojo izquierdo, un orificio de entrada de un proyectil con salida por el lado derecho de la región occipital y en el tercio superior del brazo derecho y en su cara posterior de dicho miembro, se aprecia un orificio de salida de un proyectil y que tiene su entrada en su cara anterior, con probable fractura de húmero.

O cadáver estaba a medio vestir e hai sinais de violencia por todas partes. Sucédense as declaracións; a Guardia Civil recolle os rumores que apuntaban ao cura de Ribadumia como indutor. O trece de xuño, o xuíz decreta a detención de Manuel García Sampayo, que ingresa no cárcere de Cambados o día seguinte, un día máis tarde ingresa Adolfo Martínez; ambos eran militantes recoñecidos da Falanxe que, o 17, expúlsaos por “indeseables e indignos de vestir la camisa azul.” O auto do xuíz aprecia indicios racionais de que os citados, xunto con Ricardo Caamaño (criado dos de Portarís, a familia de Sampayo) e un tal Aguiño, foran os autores do crime. Ricardo e Aguiño xa non se atopaban na localidade pois parece ser que estaban combatendo na fronte.

Como os inculpados eran falanxistas e estaban militarizados, o xulgado inhibiuse e a causa pasou á autoridade militar.

O acusado presentou de xeito reiterado escritos nos que defende a súa inocencia e apunta cara outros posibles culpables e intúese que coñece moi ben as declaracións que prestan as testemuñas; sucédense as declaracións ao seu favor e achégase unha batería de informes favorables a Sampayo, por exemplo o do cura de Besomaño:

no solo observó siempre buena conducta moral y religiosa, sino que es uno de los feligreses que merece ocupar un puesto de los más distinguidos por su docilidad, humildad y religiosidad nada comunes, contribuyendo con su buen ejemplo a la moralización de sus compañeros y vecinos. En cuanto a política tanto el como toda su familia fueron de derechas y desde que se inició el glorioso movimiento nacional fué, en la localidad, el más destacado defensor del mismo.

O informe da Guardia Civil de Cambados destaca a pertenza ás Milicias de FET y de las JONS (xefe da escuadra de Ribadumia) e que, dende os primeiros momentos, ofrecérase para actuar contra os revolucionarios colaborando con entusiasmo no restablecemento da orde pública e nas batidas nos montes para a detención de extremistas; recalcan que sempre cumpriu as ordes exactamente e sen extralimitacións.

O seu pai, Manuel García Moreira, concelleiro na Ditadura de Primo de Rivera e membro da Comisión Xestora logo do golpe,

 después de haber criado quince hijos, de los que uno murió en la guerra de África, dos se hallan actualmente sirviendo a la Patria en el Glorioso Ejército en los frentes de combate, una hija monja y otra trabajando para el Ejército, otro hijo desempeñando el cargo de Teniente de Alcalde del Ayuntamiento de Meis

 tamén intercede polo fillo e culpa a familia do falecido de que

busca, entre sus amigos, compinches y correligionarios , individuos que se presten a declarar contra mi citado hijo. Así y todo, no pudieron encontrar, ni entre esa gentuza, quien hiciese cargos concretos contra mi hijo, y reducen sus manifestaciones a decir que suponen, que creen, que oyeron, que fulano le dijo, etc, etc, dándose el caso que la acusación principal la ponen en boca de un sujeto de filiación comunista que desertó de nuestras filas pasándose a los rojos.

Aduce que, polos seus achaques e a falta do fillo, non pode facer fronte ao peso da casa.

O capitán que exerce de xuíz instrutor, de maneira reiterada, rexeita as peticións de liberdade porque, se ben non foron confirmados os indicios e sospeitas, tampouco se presentaran probas que os desvirtúen. Tamén se permite responder ás queixas do pai de Sampayo lembrando que, cunhas propiedades que valían máis de trinta e cinco mil duros, ben podería valerse de xornaleiros, como facía antes, e non precisar a axuda do fillo detido. A irmá Waldina, de 17 anos, renuncia a declarar.

Algunha testemuña apunta que se viu a Sampayo, antes do crime e fronte á casa da vítima, dicir a media voz: 

este home non aprende, vai con unha, vai con dúas e ás tres non vai a chegar; calquer día voulle a voar os sesos da cabeza por enrriba (sic) das tellas [...] Boeno, total ten poucos días de vida

 Outras apuntan a que o cura de Ribadumia negárase a publicar as amoestacións do falecido e dixéralle a familiares da moza que o casamento sería funesto, pois Daniel “tenía que aparecer muerto cualquier día”. Pero hai moitas persoas que declaran contradicindo os testemuños acusatorios e negando manifestacións anteriores.

O instrutor acaba por recoñecer as dificultades e non poder “hacer más luz en las sombras que rodean el hecho de autos”. O auditor de guerra considera procedente o sobresemento provisional e os detidos saíron en liberdade o 12 de novembro de 1938. A familia da vítima, en abril de 1939, solicita a revisión da causa alegando que a falta de garantías procesais, determinada pola anormalidade da guerra,  propiciara que os inculpados tivesen “sobra de medios para preparar la confabulación”. As súas pretensións foron estériles diante da dificultade de atopar testemuñas e probas máis contundentes, xa que ás testemuñas que serían definitivas non se conseguiu que viñesen a declarar.

Como se ve, as incertezas continúan pero a documentación perfila moito máis o personaxe e, sobre todo, amosa de maneira moi real a realidade da época e do lugar. Con todo, non da para borrar ese “Seique” omnipresente no libro, pero seguro que aporta vimbios para unha nova narración que, estou seguro, Susana non deixará de escribir.

Morrer en Gusen.

Ao remate da guerra de España, milleiros de persoas pasaron a fronteira con Francia. A primeira decepción foi o trato recibido polas autoridades francesas: internamento en campo de refuxiados (máis ben campos de concentración), dos que os máis coñecidos son os de Argèles e Saint Ciprien. Fame, falta de hixiene, enfermidades, malos tratos, son as características que definían a situación, só paliadas pola axuda das organizacións francesas de esquerdas e pola capacidade de autoorganización dos excombatentes republicanos.

Semanas despois, coa declaración de guerra contra Alemaña, preséntanse dúas alternativas: apuntarse na Lexión Estranxeira francesa ou ingresar nas militarizadas Compañías de Traballadores Españois. Moitos foron capturados polos alemáns e internados en Stalags (campos de prisioneiros). Coa invasión alemá de Francia e a instauración do goberno colaboracionista do profranquista Petain, a situación foi a peor: o común acordo entre alemáns, franceses colaboracionistas e o goberno de Franco conlevará o traslado a campos de concentración alemáns. Algúns lograron integrarse na resistencia francesa pero cando caían prisioneiros tamén eran enviados aos campos.

Mauthausen e Gusen (un dos seus subcampos), ubicados en Austria, foron o lugar de martirio da maioría de españois baixo o réxime de terror das SS e os seus kapos (presos de confianza).

O recibimento en Mauthausen non puido ser peor: un capitán nazi lembroulles que nunca volverían saír pola porta, a única saída era pola cheminea que botaba o fume negro procedente da queima dos cadáveres. Alí recibiron o uniforme de raias azuis cun triángulo invertido dentro do que estaba bordado un S (de spanier, español).

Fusilamentos, suicidios, malleiras, temperaturas extremas, traballos extenuantes nas canteiras, fame, asasinatos por inxección de gasolina nas veas ou directamente no corazón, cámaras de gas, experimentos médicos atroces...e todos os tormentos imaxinables.

Que pouco se fala do sufrimento dos españois nos campos de concentración alemáns! Moito máis grande é o silencio sobre as mulleres republicanas, moitas loitadoras na resistencia francesa, cun papel determinante sobre todo en labores de información, propaganda, transportes de armas e sabotaxes. Detidas, torturadas salvaxemente nos interrogatorios da Gestapo e conducidas ao campo de exterminio de Ravensbrück; alí, nas mans da sección feminina das SS, sufriron todo tipo de penalidades, entre elas os experimentos médicos de esterilización mediante a inxección de produtos químicos no útero. As sobreviventes do horror tiveron que convivir o resto dos seus días cos traumas psicolóxicos e físicos xerados no cautiverio.

Lembramos hoxe a dous veciños da capital pontevedresa que toparon a morte en Gusen. Pouco sabemos das súas vidas e ignoramos cal foi o proceso que os levou a Francia. Urbano Sanmartín Abilleira nacera en Mourente o 15 de marzo de 1902; Nun primeiro momento estivo internado no Stalag XII-D, ou sexa, un campo de traballos forzados para prisioneiros de guerra, situado en Trier (Alemania), o seu número de prisioneiro era o 57132. O 25 de xaneiro de 1941 foi deportado a Mauthausen, alí recibiu o número 3508. Faleceu o 24 de novembro de 1941. Manuel Coto Martínez era de Marcón onde nacera o 11 de decembro de 1912. estivo preso no Stalag XI-B de Fallingbostel, na Baixa Saxonia, tiña o número de prisioneiro 87568; foi trasladado a Mauthausen o 27 de xaneiro de 1941 e recibiu o número 5123. Faleceu en Gusen o dous de xuño de 1942 (algunhas fontes indican que foi no 1943).

Día de defuntos, 1944.

Se hai unha tradición popular e estendida por todos os pobos de Galicia, esa é a de lembrar os defuntos adornando con flores e alumeando con velas as tumbas dos cemiterios no mes de Santos; pero fóra dos camposantos aínda existen lugares de morte ou de enterramento de vítimas do golpe militar do 36. Moitos destes lugares son descoñecidos para a maioría da poboación, sen unha placa ou símbolo que nos lembre o que alí sucedeu. Non ocorre así co malecón de Monte Porreiro, lugar de fusilamento de máis dun cento de persoas e que conta cun monumento que nos lembra o sucedido. Outro destes lugares é a chamada “volta do Couto”, na carreteira de Ourense, entre Bora e Tenorio; alí non hai símbolo que nos lembre os crimes cometidos no lugar pero está na memoria das xentes.

No ano 1944 aínda o terror estaba presente con toda intensidade, algúns presos saían das cadeas grazas aos indultos, eran anos de medo e de fame. A guerrilla actuaba nas zonas próximas e a resistencia contra o réxime contaba cunha organización incipiente vinculada, fundamentalmente, co partido comunista. Non eran tempos doados para lembrar publicamente as vítimas republicanas, aínda así, a resistencia foi capaz de efectuar o que foi a acción máis espectacular e inimaxinable da propaganda antifranquista.

Na mañá do primeiro de novembro de 1944, forzas do Servicio de Información da Guardia Civil pontevedresa observaron no malecón de Monte Porreiro e “sobre la trinchera donde durante el Glorioso Alzamiento Nacional se estuvieron verificando los fusilamientos de los condenados a la última pena por los Tribunales en los Consejos de Guerra.” que aparecera unha cruz de madeira cravada no chan, sobre ela unha coroa de flores naturais e, pendente desta, unha cinta de crespón negro dun metro de longo e 14 centímetros de ancho, que tiña pintada con esmalte branco a frase: HONOR A NUESTROS MÁRTIRES. Outra cruz, con coroa e cinta semellantes, foi recollida ao día seguinte na “volta do Couto”, na marxe esquerda da carreteira en dirección á capital.

A ousadía do feito puxo en máxima actividade á “Brigadilla” da Guardia Civil así como á comisaría de policía, pero as xestións para dar cos autores non deron resultado e só puido saberse que as coroas foran adquiridas no establecemento da viúva de Rivas, en Poio, por un home vestido cunha prenda de coiro; para engadirlle máis aquel ao asunto, quen as despachara fora un policía, xenro da propietaria, que, evidentemente, pouco podía sospeitar do destino das mesmas.

A xustiza militar abre unha causa contra “autores desconocidos de un delito de propaganda subversiba (sic)”. 

Adicado aos compoñentes da tertulia dos martes.