Rivalidades na Falanxe.

 

A vida interna da Falanxe estivo caracterizada, dende os primeiros momentos da fundación, por fortes enfrontamentos e tensións entre grupos de militantes. Logo do golpe militar, o nomeamento para cargos políticos foi un dos motivos de confrontación entre militantes recén afiliados e a vella garda falanxista. O xefe nacional da Junta de Mando Provisional radicada en Burgos, Manuel Hedilla, así o recoñece na circular nº 8 de 16 de outubro de 1936. Nesta circular, dirixida a todas as xefaturas, maniféstase a existencia dun posible mal interno que puidera minar o espírito fraternal e de compañeirismo no seo da Falanxe. Parece ser que en certas provincias se prefería para os cargos a “camaradas de la última hora, sobre aquellos de probada abnegación y desinterés demostrados en los tiempos difíciles”. O xefe falanxista ordena que, en igualdade de méritos e capacidades, nomeen sempre os “camisas vellas”.

Na provincia de Pontevedra concrétanse estas diverxencias na rivalidade entre o grupo de veteranos falanxistas agrupados en torno a Daniel Buhigas e os partidarios do xefe provincial Manuel Castro Pena, a quen acusan de que fora colaborador do partido centrista de Portela Valladares. Isto dou lugar a sancións, expulsións e readmisións segundo a cambiante influencia de cada sector.

Noutras publicacións xa relatamos como este enfrontamento entre partidarios de ambos grupos non se detivo na confrontación verbal senón que chegou á agresión armada (caso Vaello en Vilagarcía).

O xefe nacional Hedilla, nun escrito datado o 26 de setembro de 1936, recrimina duramente a actuación de Castro Pena en relación con Buhigas:

cuando se obstenta (sic)en Falange una jerarquía hay que saberla desempeñar. Como Jefe provincial eres responsable plenamente de los actos de tus subordinados y si por debilidad les consientes actuaciones perjudiciales para la disciplina y para el prestigio de Falange debes pensar en que el responsable eres tú y no él. De manera que en vez de soslayar estos pleitos, lo que debes de hacer es cortarlos terminantemente.

O 9 de outubro, “Año I de la Era Azul”, Castro Pena dirixe unha felicitación a varios oficiais que están na fronte de batalla, entre eles o falanxista Felipe Bárcenas de Castro, na que parece determinado a resolver o tema:

Buhigas sigue por aquí haciendo de las suyas.- Habrá que terminar con él de una u otra forma.- Son pequeñas contrariedades que nos animan a continuar nuestra labor sin desmayo. Ánimo, que volverán Banderas Victoriosas.

Non podería levalo a cabo pois foi cesado no seu cargo debido ás prácticas corruptas na organización pontevedresa a primeiros do ano 1937.

Dous libros imprescindibles.

 

Neste ano de 2022 saíron á luz diversas publicacións sobre os tempos posteriores ao golpe militar de 1936; entre elas dúas, ao meu xuízo imprescindibles, sobre as que tratará esta entrada. Están escritas por tres autores de recoñecida traxectoria como historiadores comprometidos: Dionisio Pereira, Eliseo Fernández e Carlos Méixome.

O traballo de Dionisio e Eliseo, “A primeira resistencia armada ao golpe militar na Galiza (1936-1940)”, nunha pulcra edición de Companha Editora, enmárcase nas que podemos considerar segundas derivadas no estudo da guerrilla galega; logo das referencias canónicas dos traballos de Heine, Máiz e outros autores pioneiros parece necesaria a abordaxe do tema achegando novas perspectivas, contemplando aspectos inéditos ou pouco tratados, suxerindo interpretacións novidosas. Unha destas achegas foi o monográfico sobre a guerrilla de Nós Diario (do que Dionisio e Eliseo formaron parte do seu equipo de coordinación) cunha diversidade de enfoques e pluralidade de autores e autoras.

En “A primeira resistencia armada ao golpe militar na Galiza (1936-1940)” abórdase un período pouco tratado nos estudos sobre o tema: as primeiras manifestacións de resistencia armada contra o réxime franquista que se manifestan nos meses posteriores ao golpe e nos anos coincidentes coa guerra de España e inicio da posguerra. Unha cuestión moi discutida é a da distinción entre grupo guerrilleiro e grupo de fuxidos; os autores, de xeito acertado, empregan o termo de resistencia armada, concepto máis amplo que o de guerrilla e que abranguería grupos organizados e tamén accións armadas máis dispersas.

Documéntase no libro a aparición, en certas zonas e xa dende os primeiros momentos, de grupos organizados, dotados de conciencia política e co obxectivo declarado de resistir e combater o novo réxime. Non son, por tanto, unha creación a partir da derrota republicana pois na Galiza xa toman corpo nos primeiros días, tras a implantación do terror cunhas prácticas xenocidas que buscaban a reordenación da sociedade de acordo cos postulados dos sublevados e a eliminación física ou social das persoas consideradas desafectas.

Un exemplo sería a resistencia armada no Salnés: actuante na primeira hora mediante accións de sabotaxe, de enfrontamento directo contra as tropas, forzas da orde e falanxistas, dotado dunha dirección política (o chamado “comité” dirixido por Rodrigo Beruete) variada ideoloxicamente pero con predominio cenetista e con acreditada experiencia na loita sindical e política. Conta con redes de enlaces e de apoio entre a poboación. A implacable loita das forzas represoras contra estes grupos foinos desarticulando mediante a eliminación a través da aplicación sistemática da chamada “lei de fugas”. Isto limitou no tempo a súa actuación pero a súa existencia (ao igual que sucedeu noutras zonas) non se compadece coa visión clásica duns “fuxidos” con pouca conciencia política e coa supervivencia como único obxectivo.

As prácticas represoras brutais de “cívicos”, falanxistas e gardas civís, a incorporación á resistencia de desertores e de expresos políticos achegaron aos grupos iniciais unha forte carga ideolóxica, non necesariamente identificada cun partido concreto, e unha actitude clara de resistencia. A importancia destes grupos corrobórase pola actuación en certas zonas de fortes continxentes de lexionarios e outras tropas.

Conta o libro cun apéndice documental no que, de xeito cronolóxico, amosa a realidade dunha serie de actuacións de diferente tipo levadas a cabo pola resistencia armada contra o réxime no período anterior ao que se viña considerando como o da eclosión do movemento guerrilleiro. Non vén de agora por parte dos autores este labor de documentar estas accións pois, fai anos, xa publicaran unha relación semellante na revista Terra e Tempo.

A importancia desta publicación é grande e encádrase nas novas vías de estudo da represión que cuestionan, de xeito documentado, a interpretación dominante na sociedade, non só nos sectores afectos ao réxime senón tamén nos opositores. Este relato manipulado ao longo de moitos anos, a ocultación da resistencia directa ou indirecta dende os primeiros momentos, demanda novos estudos que o cuestionen achegando os datos dunha realidade que o desbota.

Outra publicación imprescindible é o libro de Carlos Méixome “O terror nas Tebras e outras catas na memoria”, editado por Laiovento. Nel segue a estela da súa anterior publicación “Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor” da que xa temos tratado neste blog.

Continúa esa tarefa tan necesaria de achegar as pezas que completen o quebracabezas da represión nesa zona da provincia pontevedresa. Podería ter adoptado o autor a opción de ofrecer unha síntese xeral do sucedido e exemplificala con casos sobre os distintos aspectos da represión na zona; sería unha opción perfectamente válida: pasar do xeneral ao concreto. Pero Méixome, historiador experimentado, elixe outra opción: mediante unha serie de casos (catas) documentados minuciosamente, proporciona unha extensa información que nos achega o contexto e os datos que permitan ao lector ou lectora construír a súa interpretación sobre o sucedido.

A mecánica do terror empregado na eliminación de diferentes grupos aparece perfectamente documentada nos distintos capítulos; non só nos achega a traxectoria sindical ou política das vítimas senón a dos verdugos, que aparecen con cargos, nomes e apelidos. Analízase a lóxica do terror que espallou a morte polas beirarrúas de Tomiño, Mos e outros lugares nun sistemático plan de eliminación de desafectos.

“Os cinco de Porriño”, grupo formado polos irmáns Antonio e Eleazar Francés, José Groba Domínguez, José Groba Rodríguez e o portugués José Rocha paseados en Tebra; “os cinco tranviarios”, asasinados tamén en Tomiño, “os cinco de Teis”, fusilados en Amorín, a aproximación biográfica a Francisco Rodríguez “Paquiño de Figueiró”, asasinado en Mondariz xunto con outros compañeiros, a eliminación dos mestres Hipólito Gallego, de Forcadela, José Cortés, de Goián, serve para achegarnos a problemática do ensino na zona e as loitas entre os sectores reaccionarios e o maxisterio progresista, sempre cos sectores clericais movendo os fíos da persecución.

Un capítulo a salientar é o adicado ao campo de concentración de Oia acompañado dunha extensa relación de prisioneiros que alí estiveron internados.

Non están ausentes os represores pois un capítulo trata da composición e actuacións da Falanxe da Ramallosa, froito dunha minuciosa investigación a partir dos fondos que sobre esta organización conserva o arquivo municipal de Nigrán.

Xa no campo da reflexión historiográfica, Méixome achégase a un tema que xa ten tratado noutras ocasións: a relación entre historia e memoria. Nunhas consideracións sobre “a emerxencia da memoria, entre historia e mito” proporciónanos unhas atinadas observacións moi necesarias nuns tempos no que estas “medio irmás”, en palabras de Judt que fai súas Carlos, se confunden acotío. Magnífica e didáctica a análise de Méixome da que moitos nos consideramos debedores e que utilizamos en moitas ocasións.

Como na outra publicación comentada, os apéndices documentais son numerosos e interesantes.

En resume, dous libros imprescindibles para calquera persoa interesada na nosa historia.

Palabras de Suevos.

 

Non eran días de calma na Falanxe pontevedresa a finais de 1936 e principios do 37; o mandato do xefe provincial Manuel Castro Pena, caracterizado polas extorsións, os abusos de todo tipo e as prácticas corruptas, acadara o máximo grao de escándalo e a dirección do partido decidira poñerlle remate. A tal fin estaba na provincia Francisco Bravo, secretario da Xunta de Mando de F.E. y de las J.O.N.S e delegado da organización para Galiza. O froito das súas investigacións foi unha cadea de ceses e expulsións, entre eles o do responsable provincial Castro Pena, cesado a mediados de xaneiro. Formalmente o cese foi presentado como unha dimisión:

Por tener que dedicarme a mi profesión y atender mis asuntos particulares, que tengo abandonados desde el principio del movimiento nacional, te ruego aceptes mi dimisión como Jefe Provincial y también mi baja en la misma. Con el brazo en alto quedo a tus órdenes.

Tamén as autoridades militares iniciaran actuacións contra as prácticas falanxistas e o propio Castro Pena sería procesado no mes de maio. Peor sorte correu o xefe provincial de Información e Investigación, Ricardo Menéndez Bustamante “O Cubano”, que foi executado polos propios compañeiros en Vigo.

O sucesor de Castro Pena foi o antigo xefe territorial de Prensa e Propaganda, camarada da vella garda falanxista, Jesús Suevos Fernández; o 13 de xaneiro condenaba a conduta dos pseudofalanxistas que deshonraran a camisa azul e a dos xefes que non souberan reprimir con man dura os excesos e extralimitacións. Anunciaba unha profunda e radical depuración.

Suevos era un dos máis reputados oradores cos que contaba a Falanxe e a súa presenza era continuamente demandada nas diferentes localidades; unha mostra da súa apaixonada oratoria é a intervención que levou a cabo na emisora Radio Vigo (19-5-1937) con motivo do segundo aniversario do discurso que José Antonio pronunciara o 19 de maio de 1935 no cine Madrid.

Transcribimos gran parte desta intervención na que están presentes algúns dos tópicos recorrentes da propaganda falanxista: o imperio, os caídos, a xuventude, a hispanidade...a alegre violencia das pistolas.

En el Madrid rojo, cuajado de blasfemias, navajazos y puños en alto, desgarrado de carteles y folletos comunistas, 10.000 camisas azules se concentraron con un rumor de triunfal esperanza alrededor del mejor Camarada de la FALANGE, de su JEFE, de su CONDUCTOR y CAUDILLO. ¡Qué sorpresa la de las gentes timoratas que se dejaban insultar y maltratar por las hordas rojas al servicio de los soviets, al ver como las milicias de la Falange eran respetadas entre el silencio medroso y hostil de las masas proletarias! ¡Qué estupor el de los orondos burgueses cuando veían pasar los autobuses abarrotados por una juventud intrépida vestida de AZUL, belicosamente erizados por los brazos en alto, por las ardidas canciones y el grito de las consignas! ¡Qué pánico el de los chulillos y el de los pistoleros rojos, de los “pioneros” y de los “chibiris”, cuando las escuadras de protección irrumpían en las calles y hacían funcionar con alegre violencia los rompecabezas y las pistolas! El Madrid trasnochado y canalla, esclavizado por las “Casas del Pueblo”, prisionero del odio de los suburbios proletarios, contempló aquel día estupefacto el triunfo de la FALANGE.

Estuvimos, como siempre, solos en aquella jornada. Pero aquel día de primavera madrileña, transida de sol, florecida de lilas y violetas, la FALANGE fué la dueña de la calle y de la juventud española, el haz de flechas y el yugo de la Nueva España pasearon por primera vez publicamente sobre los pechos heroicos de los que más tarde iban a morir defendiendo a España en el Alto del León, en Toledo, en Oviedo, en Huesca, en el Cuartel de la Montaña, en Alcubierre, en el Santuario de Santa María de la Cabeza. El que estas líneas os lee tuvo el honor en esta fecha memorable, de pasear su vieja camisa azul por las calles madrileñas, y escuchar de labios de JOSÉ ANTONIO, en medio del fervor unánime de las banderas de toda ESPAÑA, el maravilloso discurso que más tarde oiréis.

JOSÉ ANTONIO aquel día estuvo admirable. Lleno de fuego, de inspiración, de fé y de profecía. Erguido ante DIEZ MIL pechos anhelantes y ante 10.000 brazos alzados, JOSÉ ANTONIO se nos aparecía como lo que verdaderamente era: como el alma misma de toda una generación en línea de combate, de toda nuestra generación dispuesta a rescatar a España de la tiranía de triángulos, hoces y martillos y grabar, en cambio, HACES y YUGOS sobre las frentes más orgullosas del mundo.

Apenas podía describirse el entusiasmo que el discurso produjo. Cuando la arrebatada y vibrante voz de JOSÉ ANTONIO terminó con la famosa invocación a la GLORIA DIFICIL y al PARAISO que tuviese en las jambas ángeles con espadas, la ESPAÑA IMPERIAL, la ESPAÑA ETERNA, la ESPAÑA UNA, GRANDE Y LIBRE se había hecho carne y vida en la juvenil muchedumbre traspasada de heroico delirio. JOSÉ ANTONIO, sonriente y triunfador, rodeado por la sangre y el luto de las banderas del IMPERIO, por los nombres de los CAÍDOS y el ronco griterío de las Milicias, era el CÉSAR JOVEN de ESPAÑA, el Príncipe de nuestra generación, el ADELANTADO del IMPERIO, el ARCÁNGEL de la HISPANIDAD.

Imaxe: Suevos nun mitin; sentado no centro Castro Pena. (Vida Gallega)

Mulleres solidarias. Pontecesures, 1939.

 

O sistema de información e control articulado polo réxime franquista chegaba a calquera recuncho; dentro del, a achega proporcionada pola Falanxe era significativa. Desde as xefaturas locais enviábanse variados informes sobre a poboación (incluídos militantes da propia organización), situación económica, con especial fincapé no relacionado co abastecemento, estado de ánimo da veciñanza e denuncias de todo tipo.

Un aspecto a destacar deste tipo de informacións é o de que se trata dunha fonte valiosa para estudar diversas manifestacións de resistencia contra o réxime, que non tiñan reflexo nos censurados medios de información.

Nesta entrada, a través dunha denuncia dirixida ao xefe provincial (19-2-1939) efectuada polo xefe local de F.E.T. y de las J.O.N.S de Pontecesures, coñecemos uns incidentes sucedidos na estación do tren ao paso dun convoi transportando prisioneiros de guerra. Neles destacamos o protagonismo dun grupo de mulleres que, unha vez máis, están na vangarda nas protestas:

Lo esperaba en la Estación la flor y nata de las bolchibiques (sic) de este pueblo, haciendo alarde de su izquierdismo acendrado y ofreciendo a los prisioneros chocolate, pan, tabaco, etc, [...] a voz en grito vociferaban en la Estación, diciendo que “los pobrecitos prisioneros iban como el ganado desnudos, hambrientos, hasta el punto de que no habían comido pasaba de cinco días, y a todo trance querían demostrar su simpatía por los prisioneros de la zona roja [...] Fué tal el cúmulo de insidias que las que al final te diré dijeron que, un soldado de los que iban de custodia tuvo que decirles: “Que rojas sois; si fuera un tren de heridos acaso no estaríais en la Estación.” Contestándole alguna. Claro, porque estos son de los nuestros, soy más roja que nunca.”

Continúa relatando o xefe local a chegada ao lugar dalgunhas militantes da Sección Femenina que foron interpeladas polas mulleres presentes: “A que venís aquí, traerle algo a estos pobres prisioneros”.

As autoridades impediron que lles desen calquera cousa aos presos e, cando o tren arrancou cara Padrón, as mulleres foron tras del correndo pola vía.

Na denuncia especifícase o nome e circunstancias dalgunhas daquelas mulleres

de la anti-España, tan diferentes de estas otras que en Auxilio Social, Mujeres al Servicio de España, Frente y Hospitales, etc, todo lo hicieron y hacen por la Patria y estas, de que hablo, ni un botón han cosido, ni un guante hecho para los nuestros.

 Os nomes que facilita son: María, Josefa e outra da que non di o nome [ Celia?] Meniño Martínez “as de Meniño”, que “a pesar de su marcado y antiguo comunismo” desfrutaban das “prebendas” da Telefónica na vila e unha delas tiña unha escola particular. Hermitas Carbia, filla do ex-alcalde de Valga Celestino Carbia Campaña, sentenciado e fusilado en Pontevedra. Concha Vázquez Potel, filla dun mestre destituído, preso e fuxido a Arxentina; Concha deixara de traballar na fábrica de cerámica por negarse a afiliarse á C.N.S . de Falanxe. Outras eran Carmen Fernández Carlés, María Gómez, Josefina Cascallar, Trinidad Sánchez, “Las del Carabinero”, etc, “todas de significación marxista”.

O apaixonamento do xefe local queda manifesto nas significativas consideracións que lle fai ao xefe provincial:

No podemos transigir. Son enemigos que nos quedan en casa y si al principio le tivimos (sic) Misericordia, al ver su actuación les tenemos odio. Son hipócritas que disfrazados parecían acatar las nuevas normas del Nuevo Estado Español, pero que cuando ven la ocasión de mostrarse al desnudo, presentan las mismas lacras de los tiempos idos. No pedimos una sanción que ponga fuera de España a estas malévolas, pero sí un castigo que les haga ver que en España empieza a amanecer.

Nun escrito datado ao día seguinte insiste en manifestar que xa chegou o momento de proceder sen tardanza nin escusas para desenmascarar algúns esquerdistas que, lonxe de arrepentirse e emendar erros pasados, persisten nas súas ideas antiespañolas. Céntrase nas persoas contrarias ao Glorioso Alzamiento Nacional que seguen desempeñando postos en organismos públicos; é o caso das irmás Meniño Martínez, telefonistas, para as que pide a destitución ou o traslado. Baséase no seu marcado esquerdismo, falla de colaboración co Movimiento, propalar noticias falsas e significarse en todo acto antinacional.

Os anos do silencio.

 

No ano 2013 saía á luz o libro Pontevedra nos anos do medo. Golpe militar e represión (1936-1939). En tres meses esgotouse a primeira edición e, a día de hoxe, quedan poucos exemplares da segunda; confírmase así o interese por coñecer o noso pasado máis inmediato, feito xa comprobado polo seguimento deste blog  con máis de 14 anos de vida.

Moitos lectores e lectoras demandaban unha nova publicación sobre o tema; así nace Os anos do silencio. Represión e resistencia na provincia de Pontevedra (1936-1951). A mesma editorial, Edicións Xerais, deulle acollida e estará nas librerías a partir deste xoves,10 de marzo.

Amplíase o marco xeográfico estudado pois abarcamos toda a provincia pontevedresa e tamén o temporal xa que o período investigado remata a principios da década dos cincuenta. Comprende, polo tanto, o que poderiamos chamar primeiro franquismo.

Nas 500 páxinas do libro estudamos a represión franquista nas súas diferentes formas e tamén a resistencia ao réxime, tanto como oposición política como resistencia armada. Atopamos capítulos dedicados á represión física (execucións, paseos, cárcere, malleiras...), ideolóxica (a exercida sobre o profesorado, as comisións de depuración, o papel do clero...), un capítulo extenso dedicado á persecución sufrida pola masonería e outro sobre a represión económica; este último non só atende as incautacións e multas derivadas da lexislación de responsabilidades políticas, senón que relata polo miúdo a utilización do propio sistema económico (a autarquía) como mecanismo de castigo para desafectos e de premio e recompensa aos sectores afíns ao réxime. Fenómenos como o mercado negro e o estraperlo, o negocio do volframio, así como as tramas corruptas ligadas a organismos do réxime teñen o seu lugar neste capítulo. A corrupción e a represión foron notas características de toda a ditadura e a existencia de tramas criminais de extorsión, ligadas a organizacións como a Falange, as Gardas Cívicas e outras entidades, son analizadas a fondo.

Se hai un sector da poboación habitualmente invisibilizado na historia foi o da muller; nesta publicación aparece a súa actuación nos diferentes apartados pero optamos, ademais, por visibilizar nun capítulo propio distintas facetas da súa participación, tanto como suxeitos sobre os que se exerce a represión como participantes activas na oposición e a resistencia.

No tratamento da resistencia antifranquista, que actúa desde os primeiros momentos, dedicamos varios capítulos ao tratamento da oposición política, tanto no aspecto organizativo como nas súas accións, propaganda, desarticulacións sufridas, compoñentes, redes de fugas, a chamada resistencia dispersa, etc.

Capítulo aparte merece a resistencia armada; aínda que a súa relación e permeabilidade coa guerrilla é alta, optamos por un tratamento diferenciado. A pesar da propaganda franquista que nos fala da adhesión da poboación, da unidade militar a favor do golpe ou da crenza estendida de que a violencia conseguiu paralizar por completo calquera oposición, podemos comprobar que nos primeiros momentos do golpe hai militares que non se suman, polo que foron castigados e articúlanse grupos de resistencia armada que, pouco a pouco, adquirirán unha maior organización ata constituír o movemento guerrilleiro.

O enfoque do libro é divulgativo, didáctico, con exemplificacións representativas por cada apartado que concretan o relato de cada un. Pero este enfoque non se contrapón co rigor documental obtido de diversidade de fontes primarias. Nun labor de anos consultáronse numerosos arquivos (militares, AGA, CDMH, provinciais, particulares), testemuños persoais dalgúns protagonistas, hemerotecas, bibliografía; especialmente relevante foi a consulta exhaustiva dos fondos xudiciais militares, que son unha fonte de primeira orde debido á implicación militar, tanto na represión tras o golpe como na loita contra a resistencia.

Son consciente de que fronte á simplificación de ver o pasado como branco ou negro, os historiadores deben achegar a complexidade, a gradación de grises, pois algúns dos malos non sempre actuaron como malos e algúns dos bos tamén tiveron os seus pecados. Só queda desexar que a lectura sexa do seu agrado e que sirva de partida para novos traballos que completen ou revisen o que aquí se presenta.

Índice.

1. Introdución.

2. A represión física.

Consellos de guerra.

O fiscal fala das orixes.

As cartas de Genaro Estévez Posada.

Manuel García Filgueira.

Antonio Villaverde Hermida.

Mortes na noite. Os paseos.

O paseo do concelleiro Alberto Martínez.

Violencia na Illa de Arousa.

Paseo dun socialista: José Pintos Quinteiro.

Incursos no bando.

Os cárceres.

Paseo dun preso. Sebastián Fernández Turnes.

O penal de Figueirido.

Ansias de liberdade. Unha fuga en Camposancos.

Morte en Pamplona. Atilano Godoy Calvelo.

3. “Envelenadores da alma popular”. A represión no ensino.

A comisión depuradora de mestres.

As memorias dun mestre perseguido: Luis de Sáa Bravo.

Alfonso Rodrigo Méndez. Mestre de Sanxenxo.

O mestre de Verducido Eduardo Muíños Búa.

María Alonso Pérez, mestra de Mourente.

Resistente e combativa: Peregrina Martínez Santos.

A tristeza da derrota. Isolino Martínez Pérez.

4. O clero na represión.

O párroco informa.

A capela de Bértola volve a escena.

Curas e “cívicos”.

Casimiro Cubela e a guerrilla.

5. O contubernio xudeo-masónico.

Organización xeral das loxas en Pontevedra.

A actuación política dos masóns.

A opinión antimasónica.

A lexislación contra a masonería.

A masonería na provincia de Pontevedra.

A Guarda.

Marín.

Pontevedra.

Vigo.

Outras localidades.

Organizacións teosóficas e outras.

Actuacións contra a masonería.

A Guarda.

Marín.

Pontevedra.

Vigo.

Denuncias.

Algúns pontevedreses perseguidos por masonería.

Enrique Barreiro Vázquez.

Secundino Couto Solla.

Juan Cueto Ibáñez.

Manuel Guillán Abalo.

José Loureiro Crespo.

Salvador Mas Sastre.

Isidoro Millán Mariño.

Enrique Peinador Porrúa.

Ramón Sáenz de Inestrillas.

Federico Selgas Guillén.

6. Anos de fame e estraperlo. A represión económica.

Denuncias patrióticas.

Os anos da fame.

Atesouramento.

Estraperlo de materiais militares.

O volframio.

Morte en Fontao: María Fernández.

Requisas e “doazóns”.

“Escribo poco y hago mucho”. A requisa do coche de Portanet.

Rexistro en Cangas.

Cobros en Vila de Cruces.

7. Mulleres. Represión e resistencia.

O intento de rapto das mulleres de oficiais do exército.

“De xenio levantisco”. Elvira Fernández Gracia.

“As Corseteiras”.

Flora Rey Iglesias.

“Sospeitosa de espionaxe”. Rosario Herbón Galán.

Dolores e Emilio. Encubrimento a fuxidos.

Axuda a presos. Carmen Ferreira Peón.

Comentarios contra o Réxime.

Cánticos nas fábricas.

Gravados nas bombas.

Mulleres no estraperlo.

Carta a Adela.

As protestas na praza de abastos.

8. Corrupción e abusos. Extorsións económicas.

Víctor Moldes. Pagar por vivir. Extorsións a presos.

A rapina falanxista.

O secuestro de Antonio Castro Fontanes.

Extorsión no balneario de Cuntis.

Diñeiro para “el ausente”.

O caso Bau.

Ricardo Menéndez Bustamante “O Cubano”.

Ameazas na noite. “Cívicos” de Cerponzóns.

Enfrontamentos internos.

Incidentes en Vilagarcía.

“Se vas a Peinador...” Denuncias no aeroporto.

Os abusos falanxistas.

Maltratos en Vilaboa.

Abusos en Cangas.

Intento de violación en Sanxenxo.

Rivalidades na Guarda.

Expulsións na Falange.

9. Delacións e denuncias.

Denuncia en Mos.

Vinganzas internas. Denuncia contra o alcalde de Forcarei.

Denuncias no traballo.

Denuncias no exército.

As denuncias anónimas.

O tempo das vinganzas.

Acusacións no balneario de Caldelas.

Saldar as débedas. Un taberneiro en Cotobade.

Unha derrota do “Rabioso”.

Informes sobre soldados.

10. A resistencia no exército. Militares desafectos.

Delmiro Sarmiento Cerradelo.

O suicidio do tenente coronel Eymar.

Militares leais: Tenentes da Garda de Asalto en Vigo.

Rogelio Bugallo Orozco, lealdade á República.

José Bastilleiros Rey, o paseo dun desertor.

Pintadas no cuartel.

11. A resistencia ao réxime. Oposición política.

Organizacións políticas clandestinas.

O Partido Comunista en Pontevedra.

Programa do Partido Comunista no ano 1945.

Organización do Partido Comunista na zona de Vigo.

Organización comunista en Forcarei.

Estrutura organizativa na comarca de Pontevedra.

As caídas nas organizacións da resistencia.

Reunións clandestinas nunha zapatería.

A detención de Alejandro Gama.

A caída de 1947.

A caída de 1948.

Carlos Crespo Alfaya.

Manuel Adrio Folgueiras, un garda civil na resistencia.

Desarticulación da organización comunista pontevedresa no ano 1951.

Redes de fugas.

Desiderio Comesaña Prado.

A fuga dos irmáns Albela.

Publicacións, escritos, pintadas...

Follas clandestinas en Pontevedra.

Pasquíns en abril.

Primeiro de maio.

Follas subversivas en Agolada.

Pintadas na noite.

Madeira pintada.

12. A resistencia dispersa.

Detencións na Armenteira.

A canción de Mussolini.

Propaganda clandestina.

Incitacións a obreiros.

Berros subversivos.

Propaganda no Corpiño.

Saúdo a presos.

Sedición no tren.

Día de defuntos.

Comentarios na barbería.

Sancións a desafectos.

Axudas a presos.

13. A oposición armada.

Fuxidos e guerrilleiros.

Fuxidos en Vilagarcía.

Destacamento Paco Barreiro.

Outros grupos.

A Vª Agrupación guerrilleira.

A “guerrilla da chaira”.

A loita guerrilleira.

Mortes na Bouciña.

Os sucesos de Areas.

Atracos na capital.

Vicente Guillén Biel.

Diego Valero e Luis Blanco.

Confidentes.

O asasinato do mestre Crisanto Carbajo.

Víctor García García “O Brasileiro”.

Mortes en Soutelo.

Fuxida dun guerrilleiro: Antonio García Barcia.

Morte dun guerrilleiro.

O grupo dos irmáns Gómez e do “Peruano”.

Sabotaxes.

14. Conclusións.

15. Bibliografía citada.

Incidente en Rodeiro.

 

Vinte e oito de xuño de 1931, día de eleccións parlamentarias. Pola estrada que vai de Lalín cara Rodeiro viaxan tres persoas: Luis Huesa Pérez, Álvaro de las Casas e Ramón Rivero de Aguilar y Otero; os dous primeiros eran apoderados galeguistas e o último, fiscal da audiencia pontevedresa, tería unha triste sona logo do golpe militar do 36 pois actuou como acusador en numerosos consellos de guerra, entre eles o de Alexandre Bóveda. Un pouco antes de chegar a Rodeiro viron como a estrada estaba cortada con pedras e toradas de árbores, ao parar o coche “fueron detenidos por varios individuos amenazándoles con armas, los obligaron a estar parados en la carretera hasta las cuatro de la tarde”, a pesar de que Rivero dese a coñecer a súa condición.

O 13 de setembro de 1933 veuse a causa por atentado ao fiscal figurando como acusados Victoriano Areán Diéguez, Manuel Trifón Quintá Diéguez e Manuel García Gómez (este último en rebeldía). Foron absolvidos por falta de probas. A Victoriano pasearíano no 36.

Era un dos incidentes electorais que se acostumaban nalgunhas localidades naquelas datas pero a personalidade dos tres viaxeiros merece algunhas consideracións. Sobre o fiscal Rivero de Aguilar contamos cunha insuperable publicación en Biosbardia da autoría de Enrique Acuña. O controvertido Álvaro de las Casas pode servirnos de fío condutor para achegarnos á biografía de Luis Huesa, ilustrativa do proceder de antigos militantes galeguistas que se sumaron ao novo réxime. O papel colaboracionista, máis ou menos entusiasta, de moitos dos compoñentes da dereita galeguista é ben coñecido, porén a participación activa dalgúns deles como militantes afervoados da Falange ou como membros das milicias represoras pasa máis desapercibida.

Fagamos algo de historia e remontémonos ao mes de xullo de 1933. Un grupo de nacionalistas vascos, cataláns e galegos realizan a chamada viaxe triangular con motivo da creación do pacto Galeusca. Álvaro de las Casas escribe na revista Alento unha crónica desta viaxe da que nos interesa o relato sobre a estancia na cidade de Pontevedra, á que, o día 24, chegan vinte viaxeiros cataláns e nove vascos, que veñen acompañados desde Ourense por Otero Pedrayo. Na capital espéraos un grupo de afiliados ao Partido Galeguista (Iglesias Vilarelle, Huesa, Bóveda, Candendo, Cribeiro, Xosé Lino, García Vidal, Caramés, Basanta, Bastián González e outros), así como os “ultreyas” Álvaro de las Casas, Manoel Calveiro, Antón Miguez, Henrique González e Viéitez.

De las Casas é moi crítico co feito de que o alcalde Bibiano Fernández-Osorio pronunciase as verbas de benvida en castelán: “teño a impresión de que esto pode ser a chegada dunha tuna de Salamanca, pro de ningún xeito o saúdo de patriotas de tres nazóns que se entenden”. No local do Partido Galeguista, na rúa Tetuán, o propio Bóveda tamén utiliza - diante da sorpresa de todos - o castelán; só De las Casas utiliza o galego. Tanto o catalán Batista i Roca como a vasca Xulia Urcelay empregan na resposta o catalán e vasco respectivamente.

De alí pasaron ao Casino e logo ao Hotel Palace onde se celebrou un banquete presidido por Otero Pedrayo e “as bandeiras dos tres países que Huesa e Caramés procuraran”.

Centrémonos nos galeguistas que recibiron os visitantes, especificamente nalgúns dos pertencentes ao sector dereitista do partido. Algúns destes militantes foron afiliados do Grupo Nazonalista Galego, de Labor Gallega de Pontevedra e, posteriormente, de Dereita Galeguista; esta última era coñecida como a dos “catro Pepes” debido ao nome de pila dos seus dirixentes: Filgueira, García Vidal, Lino e Sesto. Como dixemos, a maioría deles acabou colaborando co réxime franquista. Algúns, como foi o caso do enxeñeiro Pedro Basanta ou o avogado Xosé García Vidal, foron sancionados durante curto tempo e foron repostos nos seus empregos da Deputación en novembro de 1936.

Un dos que conseguiran as bandeiras aparece citado como Caramés; coidamos que se refire a Antonio Caramés Ruza, que desempeñara cargos directivos en Labor Gallega. Tanto Antonio como o seu irmán Darío militaron en Dereita Galeguista. Por certo, como compañeiros seus na dirección da primeira entidade aparecen nomes sorprendentes (pola súa traxectoria política) como o que sería significado falanxista e garda cívico Olimpio Liste Naveira ou Robustiano Fernández Cochón (Partido Agrario Español, Falange). Antonio Caramés actuou como cabo da Garda Cívica e chegou a sarxento da Milicia Nacional de la Segunda Línea.

Máis significado foi o caso de Luis Huesa, aparellador do catastro, afiliado co número 15 a Dereita Galeguista no 36. Logo do golpe militar foi designado, xunto con Ponce de León, para facerse cargo da delegación provincial de traballo. Ocuparía tamén o posto de director da Escola do Traballo durante anos, foi profesor axudante do instituto, membro da asemblea provincial da Cruz Vermella, entre outros cargos. Actuou como garda cívico. Na súa condición de membro de Falange ocupa cargos de responsabilidade: secretario local de propaganda de FET y de las JONS e xefe local de dita organización (substitúe a Antonio Puig en 1940). Posteriormente desempeñou durante varios anos o posto de delegado provincial de Auxilio Social e o de conselleiro provincial do Movimiento. Foi recompensado coa medalla de Retaguardia de la Cruzada, ingresou na orde de Cisneros na categoría de medalla de ouro e concedéronlle a gran cruz de Alfonso X el Sabio. Faleceu o 9 de agosto de 1965.

Unha carta aberta de Víctor Lis

 

As eleccións municipais do 12 de abril de 1931 supuxeron un triunfo rotundo das candidaturas antimonárquicas en Pontevedra. A suma entre a coalición agrario-obreira e a republicano-socialista logrou 18 postos, os monárquicos 7 e 2 concelleiros presentan dúbidas na súa adscrición.

O cabeza de lista monárquico era o médico Víctor Lis Quibén, que estaba acompañado por outros significados personaxes da dereita como Tomás Abeigón, Celso López Blanco, José Hermida Esperón, Rogelio Torres Senra e Senén Sobral entre outros.

Ao día seguinte da data electoral, o 13 de abril, Víctor Lis escribe unha carta aberta, que foi publicada no xornal Progreso o día 14 co título de “Cobardía”.

“A medida que pasa la tormenta electoral que se cernió sobre esta ciudad y que los últimos nubarrones se alejan para dar paso al día de la verdad” reflexiona, con indignación, sobre o abandono e indiferenza coa que a maioría dos dirixentes políticos locais que antes se titulaban monárquicos deixaran ao asinante e compañeiros de candidatura.

Manifesta que non é un xeito de desculpar a derrota, pois, moi ao contrario, “he de reconocerla como justa y como modelo de disciplina y organización” por parte dos adversarios.

Lis escribía esta carta rebelándose “con toda mi alma” contra os que, tendo a obriga de defender a candidatura monárquica, cruzáranse de brazos mentres el e os seus compañeiros “se sacrificaban defendiendo lo que ellos dejaban arrebatar por su cobardía y desidia”. Consideraba Lis que as persoas que deberían ser as primeiras en saír á rúa a expoñer o peito fronte ao inimigo eran aquelas que

durante años ostentaron cargos y representaciones monárquicas y los que aún no hace mucho fueron los amos y señores de España, bajo la misma forma de gobierno [...] Elas eran las moralmente obligadas a prestarles todo el calor de su protección y el rendimiento de esa influencia política que blasonan. Y del mismo modo que, acompañados de delegados gubernativos, imponían el retrato del Rey en cuantos locales visitaban y obtenían destinos y mercedes de la monarquía, unas veces por influencia política durante la dictadura y otras por apoyo de políticos de arraigo, así debieran de sentir en el fondo de su alma esa reacción necesaria contra la avalancha, que en forma arrolladora nos hizo besar el polvo de la derrota.

Aventura que ben puidera ser que, pensando no futuro, tratasen de aparecer como adeptos á República cando, ata agora, pensaban de xeito diferente. Advirte Lis que, como monárquico san e convencido, “he de mirar con todo desprecio a los cobardes y de repudiar con toda mi alma a los indiferentes y traidores”.

Non estaba desencamiñado Lis nas súas apreciacións; era notorio que personaxes que se beneficiaran do paraugas protector da monarquía, que medraran e ocuparan postos grazas ao apoio da Unión Patriótica de Primo de Rivera, aparecen da noite para a mañá como fervorosos republicanos e algúns chegarían a ocupar postos destacados no novo réxime. Coincide nesas acusacións con algúns xornalistas así como con sectores republicanos de esquerda que, aínda nas eleccións do 36, volverían a lembrarlles o seu pasado e criticarían a presenza dalgúns deles nas candidaturas da Fronte Popular.

Remata Víctor Lis facendo un chamamento aos republicanos pontevedreses lembrándolles que debían estar alegres polo seu triunfo, pero non debían admitir no seu seo a “ese desecho, a esa escoria monárquica que se acerca a vosotros en la hora de la conveniencia. Como el que suscribe, despreciarlos y aborrecerlos porque vale más contar con pocos y buenos que con muchos y malos”.