viernes, 13 de julio de 2012

Pontevedra, outubro de 1934 (2)




A chegada de novas da revolta en Asturias axita aínda máis a dereitas e esquerdas. Convócase folga xeral revolucionaria a través de follas de propaganda e consignas. O día 6, de madrugada, mediante un bando do xeneral da Octava División, proclámase o estado de guerra e transfire a responsabilidade da orde pública do ministerio de Gobernación ao de Guerra.
 Para decapitar o movemento detense aos líderes obreiros máis destacados. Suspéndese a publicación de xornais. A policía vixiaba dende facía días a saída de certos xornais, entre eles o vespertino El País que o denuncia nun breve. O mesmo día 5 daba conta dunha nota da Comisaría de Investigación y Vigilancia:
 ...por haberse establecido la censura previa para la prensa [...] deberá abstenerse de la publicación de cualquier trabajo en sus artículos y sueltos que por su crítica sean atentatorios al principio de autoridad.
 A censura efectuábaa persoalmente o gobernador e o xornal critica duramente este feito. Entre os numerosos rexistros efectuados pola Guardia Civil, na tarde practícase un no domicilio e no despacho de Maximiliano Pérez Prego, director do xornal. Coa declaración do estado de guerra as rúas son ocupadas polo exército e forzas de seguridade.
O domingo, día sete, destitúese á corporación municipal logo dunha entrevista entre o gobernador civil, señor Fernández Gómez, e o comandante militar. Noméase unha comisión xestora coa seguinte composición: D. Manuel Casqueiro polo Colexio de Avogados, D. Sinforiano Melero pola Cámara de Propietarios, D. Eulogio Sánchez do Círculo Mercantil, D. Modesto Lorenzo pola Patronal, D. Ramón Segura de la Garmilla polos centros do ensino, D. Luis Sobrino do Colexio Médico e D. Agustín Sánchez pola Asociación de Inquilinos. O alcalde cesado era D. Bibiano  Fernández-Ossorio Tafall, que fixo entrega das chaves acompañado do primeiro tenente de alcalde D. Arturo Rey. Ao entregar o mando dixo que el chegara ao cargo cando nacía a república e agora que morría, entregábao. O gobernador pediu que constasen en acta estas palabras. A continuación elixiron como alcalde ao señor Segura de la Garmilla.
 Os dirixentes da Deputación tamén foron destituídos facéndose cargo da mesma unha comisión xestora que levou a cabo unha depuración de funcionarios:
 Por el señor presidente se propuso que, una vez implantado el estado de guerra, se declaren caducadas las licencias de los funcionarios y que en el plazo de 48 horas se presenten al secretario los que las disfruten [...] se manifiesta que recibe indicaciones constantes del exmo gobernador al que llegan en todo momento ofertas de los funcionarios del estado, provincia y municipios, de leal colaboración y como las omisiones advertidas son ostensibles y no tienen la confianza de esta corporación...
A continuación nomea a varios funcionarios que quedan cesantes e outro suspenso de emprego e soldo.
Nos arredores, segundo Bernardo Máiz (Galicia na 2ª república e baixo o franquismo. Vigo: Xerais, 1988), a folga foi total ata o día 12 en Caldas, en Marín houbo tiroteos o día 10, en Cangas do Morrazo as forzas da esquerda proclamaron a “comuna popular” e asaltaron o Casino, sostendo un tiroteo coa Guardia de Asalto procedente de Vigo e que dou lugar a 12 feridos de bala.
Posteriormente, o concello de Pontevedra, para cumprimentar un escrito do gobernador militar, fai saber a todo o persoal municipal que ten a obriga, nun prazo de 48 horas, de darse de baixa en calquera centro, partido, agrupación ou sociedade que revista carácter político e a toda organización de carácter sindical ou societario, teña ou non carácter político.
Destitúen a Tafall como director do instituto e nomean para substituílo a Enrique Míguez Tapia (17-10-34). Alexandre Bóveda é trasladado a Cádiz como xefe de contabilidade de Facenda “con la arcaica fórmula hoy resucitada, que contiene como fría y escueta justificación las necesidades del servicio.” (El País, 26-10-34). En novembro, Castelao é destinado á xefatura de estatística de Badaxoz. De nada lle valeu figurar como donante de 18,3 pesetas para a homenaxe ao exército pola súa actuación en Asturias. El País (19-11-34) manifesta:
La civilidad pontevedresa les hizo objeto ayer tarde en la estación, Castelao y Bóveda con el pie en el estribo del convoy, de un cálido y fervoroso homenaje de simpatía y afecto, cuyo valor y significación se acrecientan, al considerar la espontaneidad del mismo [...] Que retornen pronto a Pontevedra es nuestro deseo.
Os deputados radicais afirman que fixeron xestións para deixar sen efecto a sanción a Bóveda e Castelao pero estes non aceptaran desvirtuar as súas manifestacións de hostilidade ao goberno.
O día 10 de outubro deteñen en Mourente a Manuel Amoedo e a Constante Tomé ocupándoselles armas cortas. Na madrugada dese día tivo lugar un tiroteo entre forzas do exército que prestaban servizo na Ferrería e un grupo de individuos que non puideron ser detidos. Tamén houbo varios apedramentos e unha muller foi apaleada.
Ao día seguinte reanúdase a publicación de xornais e a portada de El País aparece con numerosos manchóns negros causados pola censura. A sensación que se quere transmitir é a dunha progresiva volta á normalidade. Afírmase que entraron ao traballo gran cantidade de obreiros dos distintos gremios e que funcionaban os tranvías pero non parece ser moi normal a situación nese sector cando, ao día seguinte, dáse conta dunha reunión do gobernador coa xunta da empresa para que readmita o maior número de obreiros. En Pontemuíños, desde o monte, efectúanse disparos sobre un tranvía e tamén sobre a garda do transformador de Mollabao así como pedradas que feriron a un soldado.
Deteñen aos concelleiros Manuel Sanmartín e José Gallego, ao capitán retirado Delmiro Sarmiento, directivo da agrupación socialista e ao presidente da Comarcal Agraria Víctor Moldes. Clausúrase a Casa do Pobo e suspéndense as licencias para armas de caza.
El País do día doce presenta un aspecto anormal na portada, cunha gran cantidade de anuncios publicitarios. Afirma que pode considerarse acabado o movemento folguista na capital e que a case totalidade de traballadores volveu ao traballo: 
...algunos gremios no lo hicieron por no admitir los patronos a todos los empleados. Entre estos, uno de los principales son los camareros de bares y cafés. No obstante, la tranquilidad en esta capital es absoluta.
 Non parece ser tan absoluta dita tranquilidade se ollamos, unha vez máis, a sección de sucesos, alí dáse conta de que, no Dispensario da Cruz Vermella, foi asistida a veciña de Salcedo Dolores Acuña, con feridas que dixo llas produciran uns descoñecidos ao apedrala cando viña a Pontevedra a vender leite. Hai que significar que a folga de abastecementos á capital implicaba non permitir a entrada de leite, leña, verduras, etc. Non é aventurado supoñer que, en maior ou menor grao, aínda había incidencias nesta fronte.
Continúa a represión contra os elementos obreiros e son sometidos a sumario, por repartir follas de carácter subversivo, Francisco López Crespo, Ramón Magariños Duro, Ángel Folgar Bermúdez, José Gómez, Miguel Briones Barca, Antonio Blanco Solla, Cristóbal Peñín Alonso e Jesús Canda Crespo; por coaccionar e impedir o abastecemento: José Mojico (de Lérez), Rogelio González (de Salcedo) e Felipe Pérez Moreira (de Poio); a Manuel Martínez Vázquez (de Mourente) por excitar aos conveciños á folga; Celestino Garrido Viéitez e José Gil Sueiro, de Marín, por posesión de explosivos. A todos se lles tramitaron xuízos sumarísimos.

domingo, 8 de julio de 2012

Pontevedra, outubro de 1934. (1)

Adicado ás mulleres e homes que, co pulo de Afonso Ribas, Xosé Fortes, Serafín Fontenla, Manolo Reboredo, Xermán Fortes, Emilio García, entre outros, participan na tarefa de recuperar a historia de Cotobade a través dunha solidaria Tábula Gratulatoria.
A chamada revolución de outubro de 1934, que acadou especial importancia en Asturias e Cataluña, tamén tivo certa repercusión en Pontevedra. En varias entradas trataremos polo miúdo os antecedentes, desenvolvemento e consecuencias destes sucesos na nosa cidade e arredores. Como tamén quedou acreditado neste blogue, a participación nos feitos de outubro foi unha especial agravante na represión que tivo lugar logo do golpe de 1936.
En 1934 o partido gobernante era o Radical, liderado por Alejandro Lerroux, tiña como máximo representante en Pontevedra a Emiliano Iglesias; era un partido que co tempo fora apagando a súa postura combativa e virando cara á dereita. Nunca se veu libre de acusacións de corrupción: .
...el ritmo de pomposa orgía a que vivió entregada la política emilianista provincial, hoy ya culminante y sin remedio posible para ella, en ludibrio y desvergüenza... (El Pais, 4-10-1934). 
Nas eleccións de 1933 obtivera na nosa provincia seis deputados dun total de trece.
A situación político-social estaba cada vez máis crispada, a mediados de 1933 promulgouse unha lei de orde pública que impuxo unha restrición dos dereitos cidadáns a través de estados de prevención, alarma ou guerra, que estiveron en vigor na práctica totalidade do que restaba do período republicano. A dereita, a través da CEDA de Gil Robles, aumenta a súa influencia sobre o goberno de Lerroux e o 4 de outubro de 1934 entran no goberno, como ministros, tres membros dese partido.
A lexislación antisocial do goberno, a situación internacional de avances do fascismo, a frustración e desencanto por non acadar as expectativas postas na chegada da república, alentan a radicalización do movemento obreiro que contempla o recurso á violencia para adiantarse ao que consideran como previsible golpe de estado dereitista. Apréciase esta actitude nos atentados contra os centros da patronal e os locais dos partidos de dereitas e, por outra parte, no pulo á táctica, de inspiración comunista, das Alianzas Obreiras e da Fronte Única. Importantes sectores do PSOE e UGT, especialmente das Xuventudes Socialistas, están moi radicalizados e conflúen en posturas unitarias cos comunistas a través dos entes antes citados. De cara á transformación da sociedade, as actitudes evolucionistas perden forza fronte ás revolucionarias e prodúcese un distanciamento do que cualifican como “república burguesa” e de partidos como Izquierda Republicana e semellantes.
Se examinamos os actos do primeiro de maio deste ano en Pontevedra, notamos un ambiente de gran participación e de unidade entre as forzas obreiras, en contraposición coas divisións de anos anteriores. Unha intervención moi destacada foi a de Alejandro Gama, comunista, do Socorro Rojo Internacional, que pon como exemplo a división das forzas marxistas que posibilitou a derrota do proletariado alemán e austríaco fronte a Hitler e Dollfus; a consecuencia que extrae é a necesidade da unidade obreira para cortar o avance do fascismo español.
Na prensa socialista apréciase unha linguaxe explosiva, como é o caso do seu órgano local La Hora 
 ...Pero este año, cuando los enemigos del trabajador se han apoderado de la república, cuando las leyes sociales que amparan al obrero son un papel mojado, cuando las cárceles están pletóricas de trabajadores honrados, cuando la tiranía fascista se dispone a caer sobre el pueblo español [...]convertirse en una viril protesta que haga estremecer en sus guaridas a los chacales que viven de la sangre del proletariado [...] Los trabajadores han perdido la fe en la república.
Non é necesario ser moi perspicaz para deducir dos anteriores parágrafos dúas cousas: unha descualificación do réxime imperante e o anuncio implícito dun intento revolucionario.
O sentimento de inquietude e de rexeitamento da política do goberno non se percibe só nos portavoces obreiros; nun xornal de liña burguesa, progresista pero sen ningún asomo revolucionario, como era El Pais, voceiro de Izquierda Republicana en Pontevedra, pódense atopar parágrafos como os seguintes:
El juego se ve claro. Las entrevistas constantes de Salazar Alonso con Gil Robles y las del primero con Lerroux y Samper, tendían a perfeccionar la formación del nuevo gobierno que han proyectado huyendo del parlamento [...] A tal fin, es conveniencia para ellos no mover los restos de los héroes Galán y García Hernández porque facilmente estos darían la última batalla y afianzarían, de una vez para siempre, la república, por la que murieron asesinados. (14-9-1934).
Nun editorial do 4 de outubro de 1934 e significativamente titulado “Alerta republicanos. ¿Qué se intenta?” referíndose á posible intención das novas sobre o que cualifica de “un supuesto movimiento revolucionario de tipo izquierdista” di: 
El bulo de hoy es la noticia de un supuesto movimiento revolucionario de tipo izquierdista, para impedir el arribo al Poder del monstruoso maridaje de la CEDA con la Euforia y viene a arrojar un poco de luz en las sombras que rodean a las gestiones políticas realizadas para poder arribar a la formación de un gobierno mayoritario [...] Se pretende arribar a un régimen de fuerza que concluya de abatir las protestas y las rebeldías, que no son tal cosa, sino advertencias sinceras, leales y republicanas de los que entienden que por el camino que lleva el Estado, no le aguardan bonanzas, sino que en esta atmósfera enrarecida todos son barruntos de tormenta. [...] La revolución marxista es el pretexto para desencadenar la reacción que concluya por destruir los últimos alientos del espíritu republicano del 14 de abril. El peligro está en otra parte. [...]Es a los antimarxistas a los que hay que vigilar. Ellos son los típicos y contumaces enemigos de la República. En ellos radican las causas originarias de los males que aquejan a España. [...] No está de más -que va en ello la seguridad del régimen- que la opinión republicana esté alerta ante los acontecimientos y con el ánimo decidido para la defensa de la República.
O mesmo xornal, xa en pleno estoupido revolucionario (5-10-34) e baixo o estado de alarma e réxime de censura previa, continúa na mesma liña cun editorial titulado “Viva la República” e no que preconiza a formación dun goberno nacional de homes fóra de toda sospeita e insubornables
 sin ministros ladrones [...] para disolver el actual engendro de Parlamento, desmontar el tinglado electoral, amenazado de consuno en maridaje procaz entre la CEDA y la euforia; para restablecer la legalidad atropellada excarcelando a los que se hallan privados de libertad, por el único delito de defenderla; para reponer a los municipios que se han destituído caprichosamente; para abrir los centenares de centros obreros clausurados por no pensar al igual que la veleidad ministerial.
O ambiente estaba cargándose de máxima tensión con feitos como o asasinato dun militante obreiro efectuado en Vigo por falanxistas o 6 de setembro. O 15 dese mes deteñen en Marín ao pedreiro portugués Alfonso González, de 43 anos, por destacarse nas protestas e gritos subversivos, insultos ao tenente da Guardia de Asalto e resistirse a ser detido con motivo da constitución do concello co novo alcalde sr Vinteño.
O 24 declárase en Pontevedra o estado de alarma fixando nas rúas o bando do gobernador; o 26 a Guardia Civil atopa nunha casa de Monforte, ocultos nunhas adegas, gran cantidade de armas e municións. O 5 de outubro localizan na Illa de Arousa 50 paquetes de pólvora e en Rodeiro, na casa do industrial Perfecto Ledo, gran cantidade de pólvora, cartuchos de escopeta, munición para revólver e pistola, mecha, pistóns, unha escopeta e un revólver.
Segundo diversas fontes, foi o sector máis radical do PSOE o encargado da dirección do levantamento, xunto con militantes do PCE, partido este con relativa presenza na nosa capital. A CNT, con presenza testemuñal en Pontevedra, adoptaría a nivel estatal unha actitude abstencionista aínda que, en moitas localidades galegas, diversos sindicatos pertencentes á Confederación Regional Galaica (CRG) sumáronse á declaración de folga, pois como apunta Dionisio Pereira:
 En conxunto, a CRG participou nos acontecementos na medida das súas forzas, cunha folga de solidariedade que tiña máis de expectativa do que puidese ocorrer en Asturias e no resto do Estado. E criticou con dureza a pasividade de boa parte da confederación...
( A CNT en Galicia   1922-1936.Santiago: Laiovento,1994.)
En Acción Gallega (20-10-34) publícase o programa da Alianza Obrera e indica que esta alianza estaba formada por todos os partidos e gremios obreiros, a excepción da confederación anarquista:
1º.- Todas las tierras de los grandes terratenientes, de la Iglesia, de los monasterios, de las municipalidades y del Estado serán confiscadas, sin indemnización, como así también los útiles de labranza y demás pertenencias, y serán entregadas gratuitamente y repartidas a todos los obreros agrícolas y campesinos trabajadores, para que las trabajen individual o colectivamente, según decidan por su propia voluntad.
2º.- Todas las deudas, obligaciones y gravámenes de los campesinos con los terratenientes, los municipios y los Bancos serán anuladas, todas las cargas feudales y semifeudales, (“foros”, “rabassa morta”, condominio, etc.), serán abolidas, y todos los impuestos del régimen burgués terrateniente, suprimidos.
3º.- El Gobierno Obrero Campesino proveerá a los campesinos trabajadores de maquinaria, útiles de trabajo, simientes, créditos y los elementos técnicos para aumentar en el mayor grado posible la producción agrícola, con objeto de terminar con el hambre y la miseria espantosa que existe en el campo y elevar sistematicamente el bienestar de las masas trabajadoras.
4º.- El Gobierno Obrero Campesino tomará inmediatamente medidas de gran envergadura para mejorar rápida y radicalmente la situación de los obreros agrícolas, aboliendo todos los contratos explotadores y usurarios, aumentando los salarios lo suficiente para las necesidades de los obreros agrícolas y sus familias.
5º.- El Gobierno Obrero Campesino confiscará y nacionalizará las empresas de la gran industria trustificada y establecerá el control de la producción y la distribución por medio de los soviets, nacionalizará los bancos, los ferrocarriles y todos los medios de transporte y de comunicación, hoy en manos del gran capital.
6º.- Establecerá la jornada de siete horas y de seis para las minas y los trabajadores jóvenes, aumentará el nivel de vida de las masas trabajadoras, concederá subsidio a los parados hasta que sean absorbidos en las diversas ramas de la producción, la que será adaptada a las necesidades de las masas trabajadoras y establecerá el seguro general para todos los trabajadores en casos de paro, enfermedad, accidente, vejez y maternidad.
7º.- Liberación nacional de todos los pueblos oprimidos. El Gobierno Obrero y Campesino reconocerá a Cataluña, Vasconia y Galicia el pleno derecho a disponer de si mismas hasta la formación de los Estados independientes.
8º.- Liberación inmediata y completa, sin restricción ni limitación, de Marruecos y demás colonias.
9º.- Disminución radical de los impuestos a los pequeños comerciantes y pequeños productores. Anulación de sus deudas con los Bancos, grandes comerciantes y empresas capitalistas. Prohibición del embargo de su propiedad y del desalojo de los locales que ocupan.
10º.- Supresión de todas las fuerzas armadas de los capitalistas y terratenientes. Armamento de los obreros y campesinos. Liquidación de la burocracia hostil y elección de los funcionarios públicos por los Soviets.
11º.- Supresión del ejército permanente como instrumento de la clase capitalista. Liquidación de los generales y cuerpo de oficiales. Elección democrática de los comandantes por los soldados.
12º.- Solidaridad proletaria con los oprimidos del mundo y alianza fraternal con la Unión Soviética Rusa.
O xoves 4 de outubro non aparece nos xornais ningunha nova referente a folgas ou incidentes destacables no ámbito local, si se atopan referencias ao resto de España e, máis cerca, á colocación de bombas nas casas do cura e do médico en Sober (Lugo). Ese mesmo día xorden na cidade os primeiros incidentes, que non parecen revestir gran importancia, o xornal El País do día seguinte, visado pola censura, relata os feitos:
 Anoche, en la acera del Méndez Núñez, y por una discusión sobre la solución de la crisis, se repartieron una tanda de mamporros entre derechistas e izquierdistas.

domingo, 13 de mayo de 2012

Agricultores de Salcedo (2)



      Pero volvamos á sociedade de agricultores da parroquia. En 1903 organizou un mitin en Salcedo que foi prohibido pola autoridade por tratar asuntos non autorizados e que dou lugar a unha manifestación de protesta ata o Goberno Civil; xunto co resto das agrarias pontevedresas participa en diversos congresos como o celebrado en Pontevedra en 1908, organizado pola sociedade de agricultores de Lérez e que reuniu a máis dun cento de sociedades. Formou parte da Federación Agraria Comarcal, de orientación comunista. Na propia parroquia tivo a competencia dunha sociedade agraria antimarxista, impulsada por homes de Víctor Lis, e da que Silva Ferreiro afirma que contaba con douscentos afiliados. O xornal El País (7-2-36) refírese a ela do seguinte xeito:
 existe una sedicente Sociedad Agraria inspirada en el credo fascistoide que fué engendrada por unos individuos insolventes, con el único objeto de reducir por hambre y conquistar a la antigua sociedad de agricultores, de significación proletaria que hace muchos años está constituída.
    As actividades das agrarias non se limitaban a cuestións relacionadas co campo e, no caso de Salcedo, contaba cun equipo de fútbol que levaba o nome de “Estrella Roja”. O compromiso desta sociedade coa esquerda era evidente, dende a participación na candidatura agrario-obreira nas eleccións municipais de 1931 ata o apoio á Fronte Popular no 36. O triunfo frontepopulista foi celebrado en Salcedo cun festival campestre organizado pola sociedade de agricultores; nel participaron grupos de gaitas tocando pola mañanciña dianas e alboradas dun “marcado sabor izquierdista”, a banda de música de Arcade dou un concerto no campo da festa, logo de facer a entrada cos sons do himno de Riego e de La Internacional e, xa entrada a tarde, un espectáculo que aínda hoxe está na memoria das xentes: o concerto polifónico de Los Cuchipandistas Antifascistas e os monólogos do incomparable José Peón interpretando El Straperlo, El último pirata e El golfo de Méjico, nos que satirizaba a personaxes como Lerroux, o banqueiro Juan March e o deputado radical Emiliano Iglesias.
    Dirixentes agrarios de Salcedo destacaron en tempos da república, lembremos a Francisco Fernández Blanco, “Sacheiro”, camareiro do Savoy, comunista, secretario da Federación Comarcal e do comité organizador do congreso agrario de 1935. Interveu no mitin do primeiro de maio de 1936 celebrado na praza de touros de Pontevedra. A prensa ofrece un resume da súa intervención:

Dirige duros ataques al capitalismo y se pronuncia en contra sobre el impuesto de plagas del campo, que agrava aún más la precaria situación del campo gallego. Dice que no es el momento de hacer discursos floridos, sinó de organizarse para dar la batida final, que con los emblemas del trabajo que figuran en la bandera proletaria aplastemos -agrega- y segaremos la cabeza del odioso capitalismo e implantaremos nuestro Gobierno obrero y campesino. (El País 2-5-1936).
 Participou activamente na defensa do concello pontevedrés en xullo de 1936, foi un dos oradores que, dende o balcón do concello, falou á xente alí congregada e proclamou que, se saíse o exército, era necesario loitar dando o peito, rematou a intervención con gritos de ¡Viva o comunismo! e ¡ Viva a revolución!. Foi “paseado” o sete de setembro de 1936.
    Outro dirixente agrario importante foi José Gallego Acuña, vicepresidente do comité organizador do congreso agrario de 1935 e concelleiro pontevedrés pola candidatura agrario-obreira no 1931. “Paseado” en Ponte Sampaio o 24 de agosto de 1936.
    Logo do golpe militar, os bens das sociedades agrarias foron incautados e a sociedade de Salcedo figura co número trinta no expediente de responsabilidades  políticas procedentes de entidades marxistas.

domingo, 29 de abril de 2012

Agricultores de Salcedo (1)


O pasado 14 de abril quen isto escribe falou en Salcedo sobre a represión naquela parroquia; o acto formaba parte da I Xeira do Patrimonio do Rural e estivo presidido pola bandeira da antiga Sociedade de Agricultores, felizmente rescatada e depositada no concello por don Arturo Estévez. Nesta entrada tratarei da historia dos agrarios desta parroquia.
No ano 1897 foi fundada a sociedade de agricultores de Salcedo, un ano despois das de Lérez e Marcón, a primeira delas foi pioneira en Galicia, non só pola data de fundación senón tamén polo papel destacado que tivo nas iniciativas levadas a cabo polo asociacionismo agrario galego antes de 1936.
Os veciños de Salcedo xa foran noticia en todo o estado polos sucesos do Campo da Porta. No interesante blog “Fol de Veleno Weblog” hai un artigo sobre estes sucesos no que se recollen testemuños orais do coñecemento que os veciños de Salcedo conservan sobre os feitos. Non está de máis tratar polo miúdo o sucedido.
 A última década do XIX estivo caracterizada na nosa bisbarra pola proliferación de motíns populares contra o cobro de impostos, o máis destacado foi o protagonizado por vendedoras da praza e leiteiras de Pontevedra en xullo de 1892 na ponte do Burgo.
    O 19 de xuño de 1894 chegaron ao Campo da Porta os axentes do arrendo encargado da cobranza das células, eran José Caramés, José Benito Cochón e Andrés Rodríguez e viñan protexidos por unha parella da Guardia Civil. A chegada desta comitiva produciu gran excitación entre los paisanos por considerar abusivos e injustos los procedimientos de cobranza, siendo los agentes maltratados. Os recadadores fuxiron poñéndose a salvo na casa do concelleiro da parroquia sr Salgueiro e os gardas volveron ao cuartel e informaron do sucedido. Dende o cuartel saíron un tenente e once números para rescatar aos recadadores e impoñer a orde.
    Os veciños foron convocados con bucinas e fixeron fronte aos gardas. A primeira versión dos xornais foi a de que algúns veciños deran un golpe na cabeza ao tenente e que outros tentaran desarmar aos gardas; tamén afirmaban que a forza fora recibida a pedradas. O xornal barcelonés La Vanguardia (21-6-1894) calificaba os sucesos de motín e afirmaba que  
la multitud agredió a los recaudadores y a los guardias civiles que les acompañaban. La agresión hizo necesario el empleo de las armas, resultando de la colisión dos hombres y una mujer muertos, tres heridos y muchos detenidos.
    Os mortos foron Francisco Piñeiro, José Rodríguez Rial e Manuela Couso, esta última atopábase encinta e tiña un neno pequeno no colo cando recibiu un balazo; tamén foron feridas as súas irmás María e Benita. Os gardas civís feridos foron José Iglesias na perna dereita, Gerardo Conde na cabeza e nun brazo e o sarxento Hermógenes López tiña a levita atravesada por unha navallada.
    Os feridos foron trasladados  ao Hospital Provincial, tamén os mortos para serlles efectuada a autopsia. Foron detidos varios veciños, entre eles os que foran ao xulgado a dar parte do sucedido e que eran o alcalde de barrio Manuel Gallego e os seus acompañantes José Blanco Pintos, Ignacio Pintos, Manuel González, José Carabelos Fernández e Manuel Rial. O xuíz municipal sr Boullosa instruíu as dilixencias que resultaron en dous sumarios: un por desacato e ameazas aos axentes do arrendo das células e outro por atentado á Guardia Civil. O comandante da Guardia Civil tamén instruíu sumario nomeando instrutor ao capitán Francisco Blázquez.
    O xornal Gaceta de Galicia (23-6-1894) relataba o enterro das vítimas: 
Después de las cinco de la tarde salieron del Hospital los tres féretros encerrando los cadáveres de las víctimas. Era una comitiva severa y tristísima. Las tres cajas negras y sencillas, y conducíanlos en hombros paisanos de Salcedo. Labradores convecinos de los fallecidos llevaban también las cintas de los féretros. Seguían dos sacerdotes y tras la presidencia del duelo marchaba un gentío inmenso, casi toda la parroquia de Salcedo, con muchas más personas de Pontevedra. Sinnúmero de mujeres vecinas de las que fueron víctimas del suceso lloraban con desconsuelo y sus gemidos y sus llantos eran desgarradores.
    A solidariedade coas familias dos falecidos non se fixo esperar e, en Pontevedra, ábrese unha colecta  facendo notar que, se ben o viúvo non quedaba nunha situación desamparada en canto a recursos para vivir, as viúvas e orfos quedan en la situación más deplorable y triste. Los dos muertos eran trabajadores que sostenían a sus familias con el producto de su exiguo jornal.
    Algúns xornais piden a posta en liberdade dos detidos e non se explican que os gardas civís non estean sometidos a consello de guerra. Destaca Unión Republicana que lamenta o feito de que despois de pedirlle á banda de música Popular que suspendese o concerto da Ferrería, a ameaza de darse de baixa por parte de socios da citada banda logrou que o concerto se celebrase. A prensa tamén critica  a actitude do concelleiro Salgueiro e pide que non volva ao concello.
    Pero a repercusión do suceso acada dimensión estatal, o deputado conservador Fernández Villaverde anuncia unha interpelación ao goberno e anticipa a opinión de que no motín, aínda que os gardas civís agrediron á multitude, o verdadeiro culpable era o gobernador civil por non saber evitar a colisión. O deputado liberal Eduardo Vincenti, xenro de Montero Ríos e Director Xeral de Instrucción Pública, pide que compareza o gobernador para explicar o ocorrido, que o ministro de Facenda instrúa expediente á compañía arrendataria do cobro de células persoais e que se adopten  medidas para que o imposto se reparta equitativamente en toda España. Aproveita para sacar rendemento político da súa postura e telegrafía ao alcalde de Pontevedra:
 ...Pedí ministro Hacienda atienda clamores labradores bastante esquilmados ya por consumos y afirmé debe plantearse el impuesto en relación y armonía entre vecinos y Hacienda, pues ganarán todos y no se perturbará la paz pública. Comuníquelo prensa y Junta Artesanos y abra suscripción para familias muertos, apuntándome con doscientas pesetas.
 O deputado republicano Salmerón interpela tamén ao goberno, di que se trata de verdadeiros asasinatos,  pide que se impoña castigo aos culpables e censura o sistema de arrendamento de impostos. O ministro de Gobernación ofrece a versión oficial e afirma que se tratou dun motín contra o recadador das células apoiado polos gardas civís e que estes dispararon para repeler a agresión, se ben recoñece que o gobernador incorreu en deficiencia por non acudir a Salcedo; promete que se depurarán os feitos e farase xustiza.
    Como vemos, os conservadores aproveitan a ocasión para saldar contas cos liberais, agora no goberno, pola actitude daqueles, cando estaban na oposición, sobre os citados motíns do Burgo. Republicanos e socialistas estarán detrás da organización dos labradores impulsando a fundación de sociedades agrarias no 1896.
    O fiscal pediu no seu informe que se deixase sen efecto o procesamento dos detidos poñéndoos inmediatamente en liberdade por non haber cargos contra eles e si contra a Guardia Civil por facer uso das armas.

miércoles, 11 de abril de 2012

14 de abril de 1936


Yo te saludo 14 de abril! ¡ Bienvenida seas fecha memorable y gloriosa, aurora divina, que asomas tu luminosa faz tras las umbrosas cumbres de nuestras ansias! Ilumina con tus fúlgidos rayos las densas tinieblas de nuestro espíritu. ¡14 de abril! Quisiera detener por un momento tu vertiginosa carrera y formar con tus veinticuatro horas de existencia un ramillete de flores para esparcir sus hojas y su aroma por los cuatro puntos cardinales, a fin de que todos los seres del universo quedasen impregnados de la exquisita fragancia de tu perfume, grabando en ellos tu nombre, con el mágico buril del eterno recuerdo ... El País, 13-4-36.
Así empezaba un hiperbólico artigo asinado por Una Maestra, que se publicaba na primeira páxina do órgano de Izquierda Republicana na véspera do quinto aniversario da proclamación da segunda República. Deixemos a esta mestra no seu fervoroso éxtase republicano para dar unhas pinceladas da realidade pontevedresa nesta data. O aniversario foi celebrado con numerosos actos. O comité local do Frente Popular organizou un banquete popular no restaurante Galicia; as tarxetas recollíanse nas sés dos diversos partidos e na farmacia de Maquieira. Asistiron militantes dos partidos da fronte e tomaron a palabra José Adrio Barreiro, Dionisio Quintillán e Alfonso R. Castelao. Os edificios públicos luciron iluminación extraordinaria e a banda municipal recorreu a cidade tocando pasarrúas.
Neste martes festivo, ás doce e media ten lugar unha recepción oficial no Pazo Provincial cun carácter que se pretende sexa o máis popular posible, para o que se convida “al pueblo en general”. A xestora da deputación, presidida por Maximiliano Pérez Prego, acordou pagar unha comida extraordinaria aos presos do cárcere e o alcalde García Filgueira aumenta o número de comidas ofrecidas pola Cociña Económica.
Na Gran Vía celébrase unha parada militar presidida polas principais autoridades militares e civís. Baixo o mando do tenente coronel Durán Salgado desfilan tropas de artillería mandadas polo comandante Pontijas, gardas civís co tenente Ramos Patiño, marinos do Polígono Janer co capitán de corbeta Nieto Antúnez, forzas de Asalto mandadas polo capitán Rico e carabineiros conducidos polo tenente Guerrero. Ao pasar fronte á tribuna, cada oficial ao mando grita un ¡Viva la República! que era contestado pola tropa. Tres meses despois, a maioría deses mandos apoiaría o golpe militar contra a república agora vitoreada.
Pola súa banda Unión Republicana, no seu local da rúa García Camba 3, organiza, ás 7 da tarde, un mitin de propaganda republicana. Preside o acto Aurelio Marzoa e participan diversos oradores do Frente Popular: Víctor Casas (Partido Galeguista), José Echeverría (Izquierda Republicana), José Adrio (Unión Republicana) e Manuel García Filgueira (Partido Comunista).
Ás oito da noite, a “veterana y democrática” sociedade Recreo de Artesanos organiza unha conferencia de Alexandre Bóveda; preside o gobernador Gonzalo Acosta e o alcalde García Filgueira. Bóveda foi presentado polo presidente da sociedade Amancio Caamaño que fixo fincapé na necesidade de prestar todo o esforzo, en ben do porvir de Galicia, á campaña do Estatuto. Bóveda fala dos problemas económicos relacionándoos coas características de Galicia, expón as peculiaridades da economía galega e repasa as distintas correntes da economía mundial, dende o liberalismo ao marxismo.
Con gran conocimiento de los fenómenos económicos en general y singularmente de las cuestiones que en este aspecto atañen a Galicia, expuso el señor Bóveda toda una doctrina, bien trabada y profunda acerca de como deben entenderse y desde que ángulos de sentido realista, deben mirarse los problemas económicos de nuestra tierra. (El País, 15-4-36)
Pero o panorama político estaba revolto, facía uns días que se acordara a remoción do presidente da República, Niceto Alcalá Zamora, e preparábase a elección de compromisarios para elixir sucesor. A nivel estatal o ambiente estaba revolto nas rúas. En Pontevedra tamén houbo estes días numerosos incidentes: na noite do 13 destrozan unha bandeira que ondeaba no Centro Republicano; o día 15, na praza da Verdura, teñen lugar incidentes entre fascistas e obreiros con motivo do boicot ao panadeiro Antonio Blanco; resultou ferido o mestre de obras Victoriano Rodríguez Martínez “Palomita” e o seu fillo Andrés. A policía efectúa nestas datas unha serie de detencións de elementos dereitistas: Ricardo Melero, presidente da patronal, o capitán retirado Benito Pardo, Secundino Esperón, os irmáns Luis e José Torres, Inocente Cid, José Outerelo, Antonio Blanco, José Viñas e Mario García. Segundo o goberno civil, as detencións e rexistros domiciliarios tiñan a finalidade de “depurar ciertas actividades políticas que parecen contrarias a la democracia y al régimen.”
En Bueu, lugar de A Canceliña, a Guardia Civil sorprende unha reunión clandestina de signo fascista e só logra deter a tres persoas: Sebastián González Peón (falanxista e futuro xefe da falanxe marinense), Alfonso Temes Diéguez (falanxista domiciliado en Marín) e Antonio Cerviño Martínez, de Bueu. A maioría dos reunidos logrou fuxir en varios automóbiles que foron apedrados por algúns veciños cando fuxían.
Ante estes reiterados incidentes, o xornal republicano El País fai unha seria chamada de atención nun editorial:
...que la República quisiera ser blanda, pero no debe serlo. No debe serlo porque los profesionales de la alarma y el disturbio no dan paz a sus supercherías ni a sus pistolas. La República debe ser justiciera y enérgica en estos instantes. Justiciera para que el que delinqua sufra las consecuencias de sus actos y la impunidad o la blandura no fomente esta eclosión de anarquía derechista que pone sobre el panorama de la política española la paradoja de un conservadurismo histórico entregado a la rebeldía y a la violencia, y enérgica para cortar de raíz esta subversión costeada desde la penumbra por los que suelen identificar la nación y sus instituciones con sus privados intereses materiales [...] También aquí, en Pontevedra, ese nuevo brote de la reprimida tipicidad psicológica del derechismo a ultranza se ha manifestado en la calle [...] El pueblo republicano está dando un alto ejemplo de disciplina y de confianza en el Gobierno, y no quiere responder con una actitud de reciprocidad adecuada a las provocaciones del fascismo audaz. (El País, 16-4-36)
Reitera que as autoridades deben poñer remedio e pide que a policía corrixa a súa actitude de apatía ou tolerancia fronte aos provocadores dos incidentes para evitar que fose o pobo quen tomase a xustiza pola súa man. Debemos lembrar que a Falange fora ilegalizada a mediados do mes de marzo e estaba en marcha a conspiración militar que tiña fixada a data do golpe para o 20 de abril e que foi descuberta polo goberno.

domingo, 11 de marzo de 2012

Mourente (3)

Ha causado profundo sentimiento no solo en la parroquia de Mourente, de la cual era natural; sino en Pontevedra y en el término de Porriño, [en realidade pertence a Ponteareas] de cuya parroquia de Confurco era culto y celoso maestro, la desgraciada muerte del muy estimado joven don Manuel Iglesias Filgueira, ocurrida el pasado día 20, en Pontevedra.

El acto de su entierro, del que no dimos cuenta por falta de Prensa, ha sido una cariñosa y sentida manifestación de duelo. Mañana, lunes, en la parroquial de Mourente, tendrá lugar un funeral por su eterno descanso, que se verá, sin duda, concurridísimo ya que el finado disfrutaba de las simpatías y cariños generales. Con este motivo hacemos presente nuestro sentimiento a todos sus familiares y les deseamos resignación fuerte para sobrellevar este rudo golpe de la fatalidad. El Pueblo Gallego, 2 de agosto de 1936.

O “rudo golpe de la fatalidad” foron os disparos efectuados por gardas civís ao pasar polo campo da feira de camiño á súa casa, en compañía de varios veciños, logo da saída das tropas. Na causa da morte consta “hemorragia por disparo de arma de fuego”. A versión das autoridades falaba dun intento de asalto ao cuartel por parte das persoas que estiveran concentradas diante do concello na tarde do levantamento militar.

jueves, 1 de marzo de 2012

Mourente (2)

Aparte de Manuel Martínez (secretario de axitación e propaganda), no secretariado do Radio do Partido Comunista pontevedrés ocuparon postos destacados outros veciños de Mourente: José Villaverde Cendón (secretario sindical) e Manuel Ruibal López (secretario político). José Villaverde, canteiro, cuñado de Aurelio Torres, ocupou a vicepresidencia do sindicato de canteiros, no ano 1933 fora detido, xunto con José Oliveira, por agresións a un obreiro. Foi detido o 18 de setembro de 1936 e os xornais afirman que era o secretario do “sindicato Radio Comunista”. Cunha táctica repetida por numerosos detidos, non dubida en botarlle as culpas a outros compañeiros que estaban fuxidos ou foran fusilados. Nega pertencer ao Partido Comunista e afirma non ter ideoloxía política

“tan es cierto que él no tiene ideología comunista que ayudó a su padre a expulsar de su domicilio a un cuñado suyo, comunista destacado, llamado Aurelio Torres, precisamente por su manera de ser, hecho que puede confirmar el párroco de aquel lugar Don Ignacio Triñanes” (AIRMN)


Manuel Ruibal López, canteiro, do lugar de O Pazo, xa estivera detido nos sucesos de outubro do 34 pasando dez días no cárcere, daquela ocupaba o cargo de secretario da federación da construción. Detido tras o golpe, recoñece a súa pertenza ao Partido Comunista ata outubro do 34 e manifesta que a partires desa data non pertence a ningún partido e que unicamente está afiliado á sociedade de canteiros da Casa do Pobo. O informe 1727 da Comisaría de Investigación y Vigilancia afirma:

...la personalidad de este sujeto resaltaba como la de unos de los principales instigadores, promotores y directores de dichas doctrinas [comunistas], las que con todo ahínco procuraba inculcar a las juventudes y sociedades obreras sobre las que ejercía nefasta influencia. Se señala como lugar-teniente de un tal Torres, del mismo lugar, desaparecido después de los sucesos. Luchó con inusitado esfuerzo por el triunfo del llamado Frente Popular, en las elecciones de Febrero último y era, con algunos otros, entre los que se cuenta Torres, el terror de las personas no afectas al ideal que propugnaban ellos. [...] En materia religiosa da la impresión de ser un descreído, pues, aparte de no concurrir él a los actos religiosos, tiene todos sus hijos sin administrar el Sacramento del Bautismo. Por lo demás su moral privada es buena. La situación económica es bastante desahogada si se tiene en cuenta la que corresponde a sus padres y sobre todo a los suegros que poseen fincas rústicas y algunas urbanas. (AIRMN)


O seu irmán José tamén militaba no Partido Comunista e, ao igual que Manuel, afirma que abandonara o partido no 34 e que despois de establecer boas relacións con “personas de orden” foi insultado por ex-compañeiros que lle afearon a súa conduta, chegando incluso a pelexarse con algún deles.
Ademais dos tratados nesta e noutras entradas deste blog, sen ánimo exhaustivo, nomeamos outras persoas de Mourente que foron detidas e sufriron cárcere pola súa pertenza a organizacións republicanas: Benito Otero Alén, carpinteiro, afiliado á UGT, detido a primeiros de agosto de 1936 e acusado de pertencer á célula comunista nº 3. Constante Tomé Tomé, canteiro, do lugar do Pazo, afiliado a UGT, o 11 de outubro de 1934 fora detido xunto con outro veciño de Mourente, Manuel Amoedo, por estar en posesión de armas de fogo; Amoedo fora condenado a 18 anos de cárcere que cumpriu no forte de S. Cristóbal ata o triunfo do Frente Popular. Constante foi detido na madrugada do 1 de setembro do 36 por un grupo de cívicos, entre eles Mirón, e gardas civís. Despois de ser “debidamente interrogado” (lembremos que había numerosas retractacións diante do xuíz por ameazas e malleiras nos interrogatorios), nomea algúns dos compoñentes da célula comunista de Mourente: Joaquín Martínez, Manuel López, un fillo de Enrique Acuña [Víctor Acuña], Benito Otero, Manuel Piñón, Alfredo Oliveira [executado en Ferrol], Ramón Meis Pintos [fillo de Ramón Meis], Herminio Coto [cuñado de Manuel Amoedo], Manuel Torres [“O Chía”, irmán de Aurelio Torres, membro das milicias antifascistas e detido en Vigo pola Guardia Cívica pontevedresa], Joaquín Carregal e José Ruibal. A célula estaba formada por uns vinte compoñentes e a maioría eran membros das Juventudes Socialistas Unificadas. Algúns dos citados participaron activamente, xunto con Amoedo e Torres, nas requisas de armas do día 20 de xullo.
Nun listado de presos con data 26 de maio de 1937 aparecen, aparte dalgúns dos nomeados anteriormente, os seguintes: Andrés Estévez “O Pataqueiro”, de Carabelos, acusado de baixar a Pontevedra cunha pistola e unha escopeta, Otilia Meis e Rafael Chacón, afiliado ao sindicato de panadeiros da CNT. Os informes da Guardia Civil sobre algúns deste veciños son: Inocente Filgueira, de Carabelos, “De mala conducta y antecedentes, comunista y propagandista”; Andrés Estévez, de Carabelos, “De dudosa conducta, simpatizante del frente popular”; Constante Tomé, “De mala conducta y antecedentes, comunista significado”; Benito Otero, de santa Margarida, “se duda de su conducta y antecedentes, estuvo afiliado al comunismo de donde se separó hace algún tiempo y se le supone extremista”; Otilia Meis, de Cons, “De mala conducta y antecedentes, comunista significada”. Foron xulgados en diversos consellos de guerra e condenados a penas de prisión. Sobre algúns nativos ou veciños de Mourente executados ou “paseados”xa tratamos noutras entradas deste blog; outras persoas leais á causa republicana lograron escapar da represión fuxindo ao estranxeiro como foi o caso do concelleiro agrario Manuel Sanmartín.