domingo, 28 de enero de 2024

A liberdade tiña un prezo.


Na represión económica hai moitos aspectos a considerar, máis alá do que poderíamos chamar represión económica regulada, ou sexa a derivada da variada lexislación sobre responsabilidades políticas. A propia política económica autárquica na posguerra non deixa de utilizarse como medio de recompensa e de afianzamento de lealdades para os afíns e como castigo a desafectos; tamén a existencia de redes de carácter mafioso de falanxistas, “cívicos” ou funcionarios do réxime, que varios colegas temos tratado nalgunhas publicacións.

Un aspecto máis a analizar é o das pretendidas doazóns patrióticas e subscricións varias. Interminables listados de doantes enchían os xornais nos primeiros meses; bastantes eran achegas efectivamente voluntarias de persoas partidarias dos golpistas, que tamén as había; noutras pode intuírse que estaban determinadas polo afán de congraciarse coas novas autoridades e emendar condutas pasadas e outras son as que analizaremos neste artigo.

Estes listados contribuían á propaganda golpista sobre o apoio unánime que recibían da poboación.

Nesta entrada documentaremos a existencia da extorsión mediante multas disfrazadas de doazóns, que se esixían a detidos para obter unha liberdade moitas veces fugaz.

O mecanismo sempre era o mesmo: detención dalgunhas persoas con antecedentes e consideradas desafectas e, despois dalgúns días detidas no cuartel da Guardia Civil ou no da Cívica, esixíanlles unha determinada cantidade de diñeiro, entre cen e mil pesetas, como condición para acadar a liberdade. Se eran “cívicos” os que as pedían non se acostumaba darlle recibo da “doazón”, cousa que era máis habitual se o facían gardas civís. Ao cabo dun tempo, estas persoas volvían a ser detidas e moitas sometidas a procedementos xudiciais militares.

Estas actuacións, tradicionalmente atribuídas a falanxistas e a “cívicos”, podemos documentalas tamén como efectuadas por certos gardas civís, como veremos. En Salcedo eran autores os “cívicos” e na parroquia de Tomeza, da que tratamos hoxe, era o cabo Jesús Barja, o membro da Guardia Civil máis habitual na represión extraxudicial acompañando os homes de Víctor Lis.

Unha variante curiosa era a efectuada pola Guardia Cívica cobrando as supostas multas que as sociedades lle impuxeran aos seus socios; así o explica o oficial desta organización encargado da súa contabilidade:

eran aquellas que impuestas por las sociedades a sus afiliados, no habían sido hechas efectivas todavía por estos, y como se diera el caso de que los multados preferían donar el importe de dichas multas a la cívica, esta recaudaba el importe de tales sanciones impuestas por las sociedades. (Declaración diante do xuíz militar de Manuel Corbal, 16-4-1937.)

Curioso papel o da Guardia Cívica como axente recadador das sociedades revolucionarias!

O comandante Velarde, xefe da comandancia pontevedresa, declara que as cantidades “recaudadas a los extremistas con alguna presión” foran feitas unicamente por parte da G. Cívica pois as da Guardia Civil “fueron siempre en forma voluntaria y espontánea por los donantes”. Ao seu subordinado, o cabo Barja, debía traizoarlle o subconsciente e non tiña claro o de multas e doazóns cando afirma: es lo cierto que los multados, mejor dicho, los donantes”, pero recoñece o descontrol nas finanzas dos “cívicos”: "un tal AFRODISIO, que perteneció a ésta,por irregularidades en la imposición de multas y retención de cantidades, terminó suicidándose".

A continuación relacionamos, a modo de exemplo, algúns dos casos documentados.

A Manuel López (Pintos, Marcón) detéñeno a finais de setembro do 36 no cuartel da G. Civil. Esíxenlle 1000 pesetas. A súa nai, Peregrina López, retira da caixa de aforros 500 pesetas e pídelle a un sobriño o resto. Ambos entregan o diñeiro e liberan a Manuel. Catro meses despois deteno a G. Cívica.

Nas mesmas datas, un grupo de “cívicos” mandados polo cabo Barja detén os irmáns Manuel, Benito e Fermín Couto Rodríguez, veciños de Tomeza. Logo de estar detidos tres semanas, o cabo Barja esixe o pago de 1000 pesetas por liberar a Manuel e de 200 por Benito; a Fermín libérano para ingresar no exército. A muller de Manuel, Amelia Rodríguez, ten que pedir prestado o diñeiro; a Benito permítenlle saír do cuartel para procurar os cartos. No mes de febreiro volven a ser detidos por orde do xuíz militar. Manuel Couto decláralle ao xuíz (30-4-1937) que, como non tiña os cartos, pedíralle ao cabo Barja unha rebaixa, contestándolle o garda que non podía perdoarlle nin cinco céntimos. Ademais “ y como el declarante le dijese que no los tenía, el citado cabo le manifestó que tenía que pagarlas, porque sino otra cosa le iba a pasar”.

Francisco Villaverde declara que Barja lle dixera que para saír en liberdade debía entregar 350 pesetas como “donativo para el Ejército Nacional” nun prazo de 48 horas. Vendeu unha res e pagou.

A Gumersindo Villaverde pídenlle 300 pesetas; ten que vender un becerro e asínanlle un donativo ao “Tesoro Nacional”.

A nai de Gumersindo e de Fermín Pazos Senra confirma a detención destes por Barja e uns “cívicos”. Gumersindo incorpórase ao exército e Fermín pide prestadas parte das mil pesetas que lle esixen e, cando o liberan, marcha para Bos Aires.

A falla de control apréciase no caso de Domingo Lage; a súa dona entrégalle 200 pesetas ao tenente Rivera no cuartel da G. Civil; posteriormente o cabo Barja manda recado á súa casa dicíndolle que como non lle enviara os cartos, co ben que se portara con el.

Un caso parecido de extorsión, que se disfraza de doazón, foi o efectuado coa mestra de Mourente María Alonso, que “doa” 500 pesetas para evitar o rapado do pelo.

Os casos anteriores, coas dificultades e sacrificios que tiveron para reunir o diñeiro (préstamos e venda de bens) poñen en cuestión o que afirmaba o tan citado cabo Barja (26-4-1937)

si bien no había pruebas para instruír los correspondientes atestados contra los mismos, sin embargo como se conocía su actuación precedente al Movimiento, como de carácter revolucionario, y dichos individuos estaban dispuestos a entregar cantidades para el Tesoro Nacional.

Como era habitual, estas actuacións (e outras aínda máis graves) só tiveron a consideración de meras irregularidades administrativas.

 

lunes, 15 de enero de 2024

Contra o esquecemento: Germán Fernández Gracia (e 2)


Non é preciso reiterar que os xuízos militares careceron das mínimas garantías xurídicas; unha delas sería a de poder elixir libremente avogado defensor. Na práctica debían limitarse a elixir dentro dunha lista de oficiais do exército, polo tanto, comprometidos co golpe militar. A maiores, estes oficiais non posuían especial formación xurídica, o que supoñía unha desvantaxe respecto ao fiscal; estaban supeditados xerarquicamente aos membros do tribunal e dispuñan de moi pouco tempo para o estudo do caso e a busca de probas de defensa. Lembremos que, no caso dos sumarísimos, a documentación ponse á súa disposición por un prazo que non podía exceder de tres horas. Habitualmente, limitábanse a solicitar a benevolencia do tribunal e a redución de pena.

Nesta ocasión, o defensor era o alférez de artillería Juan José Astor García de Medrano e implicouse nun grao superior ao acostumado; puidera pensarse que foi debido á amistade co procesado, pois afirma que fora compañeiro seu de instituto.

De todos xeitos non deixa de curarse en saúde ao principio do seu alegado:

[O Glorioso Levantamiento Nacional] libertó a España de las monstruosas garras del marxismo destructor y que las pasiones desatadas dejaron al descubierto bajezas, miserias y crueldades que hacen aparecer a los que hasta hace poco llamábamos hombres, como bestias que tienen que alimentar, con esas nefastas ideas izquierdistas, su inteligencia si se le puede dar tal nombre.

A continuación articula a defensa en varios puntos:

- A declaración dos soldados que detiveran a Germán, que afirman non poder sinalalo como autor.

- As contradicións entre os informes da Garda Civil e da policía, que o encadran en dous partidos distintos ao mesmo tempo.

- Denuncia o apaixonamento dos policías que declaran na súa contra e que non puideran sinalar a identidade dos gardas que lles fixeran as confidencias.

- Sinala que a afiliación a partidos políticos, aínda que fose certa, non estaba penada polas leis anteriormente vixentes.

- No caso de que fose “peligroso agitador” tería que ser sancionado, apercibido ou preso gobernativamente con anterioridade nalgunha ocasión e non o fora, nin sequera en outubro do 34.

Remata a intervención facendo unha apelación de carácter emocional:

Que tengan en cuenta los señores del Consejo que mi defendido al ser hombre solo tuvo la preocupación de formar un hogar al que dedicar todas sus actividades, todos sus cariños, teniendo en la actualidad una niña de corta edad y su mujer embarazada en período avanzado y dos hermanos huérfanos a su custodia, que su familia es de derechas y que solo la fatalidad lo trajo a ese banquillo y que recordando esto que yo acabo de decir se sienta dispuesto a ser benévolo con la desgracia.

Logo da condena a morte, Germán Fernández Gracia dirixe unha instancia (na que se ve a man do defensor) á máxima autoridade militar:

Elevo esta súplica a V.E. para rogarle que tenga en cuenta el ruego de un condenado a muerte, que espera de su reconocida bondad, que sea benévolo conmigo, pues tambien es de Justicia, y me sea conmutada la pena, por las razones que mas adelante expongo.

En estos momentos tan trascendentales para mi, por estar mi vida pendiente de un rasgo de misericordia, quisiera llevar al corazón de V.E. para predisponerlo a mi favor y que no consienta que sea yo el único condenado por los Consejos celebrados en el dia de ayer en Pontevedra. Soy joven sin experiencia casi, y me acusan de ser dirigente, cosa que es absurda dada esa inexperiencia y falta de dotes; en cambio el presidente del Partido Socialista de Cambados y el Alcalde del mismo pueblo, para quien el Fiscal solicitaba la pena de muerte, no han sido condenados por el Tribunal. Sin duda ha habido un error al juzgarme y yo quisiera que V.E. movido por el espíritu de caridad cristiana, se tome la molestia antes de autorizar la sentencia, de revisar el proceso y verá como no hay acusaciones que puedan llevarme a la situación en que hoy me encuentro por culpa de la fatalidad.

La única acusación que contra mi se hace parte de unos agentes de policía, que parece que se han puesto de acuerdo para acusarme ya que son completamente uniformes las declaraciones, y ellos que se han mostrado tan diligentes para acusarme no lo han sido para probar sus acusaciones. Dicen haberme visto decir a unos guardias de seguridad de servicio en el Gobierno Civil que deseaba armas para armar a la gente, ¿pero por qué no dicen quienes eran esos guardias?.... Sencillamente porque no pueden por no ser cierta esa acusación. La plantilla de guardias en esta ciudad es muy reducida, el número de los que entran en servicio en el Gobierno Civil mas aún y sin embargo esos agentes que conocen a todos los guardias de seguridad no son capaces de señalarlos para que vengan a acusarme. ¿Es que por el libro de turno de las guardias no podía saberse quienes eran?...¿Por que tampoco han citado un nombre de los supuestos grupos en que según ellos actué de enlace? Hay que hacer notar que los citados agentes decían que eran de mi ideología. De modo que parece desprenderse de esta afirmación que los conocían cuando sabían su manera de pensar, y sin embargo tampoco citan a ninguno. ¿Por qué esos agentes que para acusarme a mi se muestran tan activos no demuestran su actividadd para acusar a mis inventados cómplices?....Sencillamente porque no existen.

Se me acusa de haber estado en el Gobierno Civil, y sin embargo los testigos que han desfilado en el acto del Consejo, han declarado no ser cierto. Don Basilio Moret en cuya oficina trabajaba yo, dice que yo asistí el día de los sucesos a la oficina normalmente, y los restantes testigos afirman que el citado día estuve paseando con ellos por otros lugares hasta que se produjeron los primeros incidentes, marchándonos cada uno a nuestra casa. Todos declaran que yo no he sido nunca extremista y mucho menos peligroso. Yo he pertenecido al Partido de Izquierda Republicana, o sea que yo he sido republicano pero nunca marxista y mucho menos sindicalista. Ni siquiera pertenecía al Sindicato de mi profesión, el de banca y oficina.

Tal vez la causa de estar yo afiliado a este partido, haya sido no tener unos padres que me hubiesen dado buenos consejos (soy Huérfano desde que era un niño), y yo que he tenido que buscarme la vida por todos los medios que me fué posible para lograr el sustento de los míos, he sido arrastrado por las predicaciones de los verdaderos dirigentes que para lograr mi adhesión no han vacilado en hacerme ofertas de empleos que retrasadas unas tras otras, me han conducido a que puedan considerarme traidor a mi Patria. Sostengo un hogar con mi mujer, un hijo y otro que está para venir al mundo, dos hermanitos míos huerfanitos confiados a mi custodia, y mis dos suegros ancianos a los que también sustentaba. V.E. sin duda, aún no sabiendo lo que es la vida en estas circunstancias, podrá suponer los apuros que he tenido que pasar en estos tiempos atroces en que solo tenía derecho a la vida los que estaban con los gobernantes. ¡No permita V.E. que el día de mañana puedan recordar mis hijos, que su padre murió bajo la acusación de ser lo que nunca fué ni tuvo intención de ser! Un mal español. Eso es horrible para mi.

Ya mi defensor en su defensa hace constar a que fué motivada la chiquillada que motivó mi expulsión de la escuela de marinería de Marín. Yo entonces era un verdadero niño (ahora tengo 26 años) y en cambio cuando fuí un poco mayor serví en el arsenal de Ferrol, para cumplir mis deberes militares; estuve como amanuense de la Habilitación, luego pasé a la escuadra donde presté los mismos servicios con el beneplácito de mis superiores, hasta que trasladado al Blas de Lezo, y naufragado este barco me reintegré a la vida civil, sin que en todo el tiempo que estuve en filas hubiese sido amonestado por mis superiores como lo demuestra la cartilla militar y los informes que de ello pueden dar las distintas dependencias en que estuve.

Una razón, falsa en absoluto, en que se funda la policía para tildarme de sindicalista es que desempeñé el empleo de encargado de un kiosco de periódicos en la estación. La necesidad me empujó a buscar este empleo, pues no tenía ninguno, pero nadie me exigió pertenecer a determinado sector. Además no creo que sea condición precisa para ese empleo el ser sindicalista. Yo durante el tiempo que estuve allí he vendido toda clase de periódicos (el Debate, El Siglo Futuro, El Liberal...etc), como se puede demostrar por una información pública. Tampoco hice ningún desfalco, pues tengo toda la documentación en regla a disposición de quien quiera comprobarlo. Que se pida informe sinó a los Juzgados de aquí a ver cuando he sido apercibido por alguno de ellos.

Quisiera también que se pidiesen informes de la Alcaldía para ver si yo he tenido alguna vez mala conducta. Sobre el mismo extremo, pueden informar los vecinos de las calles que habité yo. Figueroa, Sarmiento y Plaza de la Constitución.

Este sería el medio de esclarecer el hecho de que se me acusa sin justificación alguna de él, y yo me vería libre de esta ignominia que hoy me atenaza.

Siempre he sido enemigo de la violencia, jamás he sido detenido por la policía, ni he sido procesado, ni multado, y por eso la policía no habla sobre ese extremo. Por tanto soy opuesto a la resistencia que otros engañados opusieron a la acción libertadora del Ejército Español, que estoy convencido procurará al trabajador mas bienestar que la Dictadura. Yo he leído en la prensa hablar a los ilustres jefes del Ejército, ofrecer clemencia para los engañados que no hubiesen cometido algún crimen y castigo para los dirigentes que se lucran con la sangre derramada por los trabajadores. ¿He cometido yo algún crimen? Yo confío en esas promesas de clemencia y espero que para mi la habrá, como se que la hubo para otros aún en esta misma cárcel de Pontevedra, y que a mi lo mismo que a ellos se me comunicará el indulto.

Yo así lo espero en nombre de unos niños sin mas amparo que yo, de mis pobres hermanitos y del resto de mi familia, que siempre fué de derechas, tengo dos tíos curas fuera de Pontevedra. Y sobre todo lo espero de catolicismo y en nombre de la justicia que debe regir todos los actos de la Nueva España. Por esa España Grande, y que lo será mas cuanta menos sangre se derrame de sus hijos engañados.

Con todo respeto le pido nuevamente a V.E. que se digne ejercer la prerrogativa de proponer mi indulto a el digno Jefe del Estado.

Gracia que espera conseguir de V.E. el condenado.

Cárcel de Pontevedra a 11 de diciembre de 1936.


O informe do auditor oponse ao indulto e reafírmase en que se trata dun suxeito extremista, militante moi activo, destacado organizador con índice de acusada perigosidade.

miércoles, 13 de diciembre de 2023

Contra o esquecemento: Germán Fernández Gracia (1)

 

El día diecinueve y siguientes de julio pasado en esta Capital fué en donde con mayor virulencia opusieron resistencia a las fuerzas facciosas al movimiento nacional donde desde el Gobierno Civil, Cuartel General de los marxistas, se dirigió todo el movimiento revolucionario haciéndose disparos contra un hidro de la Base de Marín que al evolucionar por esta Capital, dirigía proclamas a los sediciosos para que se rindieran, y en este edificio del Gobierno Civil fué donde en aquellos días se ve actuando como dirigente de masas al procesado paisano GERMÁN FERNÁNDEZ GRACIA, el que servía de enlace entre el Comité revolucionario y los paisanos armados que transitaban por las calles de Pontevedra viéndosele asimismo dar órdenes a elementos revolucionarios para que se armen con el fin de hacer frente al Movimiento Nacional.

O parágrafo anterior, de confusa sintaxe, corresponde a un dos considerandos da sentencia que condenaba a morte a este vigués, domiciliado en Pontevedra, tras un consello de guerra ordinario por procedemento sumarísimo. Germán estaba casado con Carmen Abuín Díaz. Este consello, por un delito de rebelión, celebrouse o 10 de decembro de 1936.

O 25 de xullo fora presentado polo artilleiro Evaristo Vázquez na Delegación de Orden Público; o soldado fai constar que, dende o edificio de Teléfonos, fixérase un disparo “y como el que presenta vive en dicho edificio y es sujeto de tendencias extremistas muy significado procedió a su inmediata detención”. Pode apreciarse como unha simple suposición podía levar non só á detención dunha persoa senón a consecuencias, como veremos, moito máis graves.

Incóase a causa 1119/36 e comezan a aparecer os informes inculpatorios. A Guardia Civil considérao de dubidosa conduta e antecedentes e afirma que se adicaba a organizar as milicias comunistas, á venda de libros extremistas e que estaba afiliado ao partido comunista. A Comisaría considérao como un dos elementos marxistas máis destacados, que primeiramente fora sindicalista, logo de Izquierda Republicana e, como as normas deste partido lle parecían pouco extremistas, fundara o Partido de Juventud de Izquierda Republicana” (sic) de matiz comunista do que fora presidente.

Desde Marín, Francisco Bastarreche, director da Escuela de Tiro Naval na que Germán estivera como aprendiz de artilleiro, comunica que, no ano 1930, fora sancionado por desobedecer ao condestable de garda e que, posteriormente, decretárase a expulsión por fugarse da escola e permanecer ausente 5 días.

O instrutor afirma que non se puidera probar que Germán fose o autor do disparo, pois os propios soldados testemuñaran que non sabían nada dos feitos pero, dados os antecedentes, elevaba as dilixencias ao xeneral xefe da 8ª División.

A partir de aí os informes conteñen acusacións máis graves e cobran especial relevo pola súa gravidade as declaracións dos policías Castor Prieto e Antonio Iglesias, que coinciden case literalmente: mostrárase extraordinariamente activo entrando e saíndo continuamente no Goberno Civil, dirixente de grupos, enlace, fixera afirmacións de que había que buscar armas para a xente e que tiña unha manifesta perigosidade. O fiscal considérao 

un hombre peligroso para la vida social, que es un mal ciudadano, como fué un mal soldado durante el tiempo que permaneció en filas [...] Aunque no se prueba en autos que fuese el procesado quien lo hizo [o disparo] a súa conduta fai “suponer fundadamente que agredió al Ejército. (!!!)

Como podemos apreciar, diante da imposibilidade de probar a acusación pola que fora detido, desvíase o procedemento para centralo nas súas posicións políticas e nunhas declaracións duns policías que se basean en manifestacións que oíran pero non podían dicir a quen. Un caso máis que demostra que non se xulgaba polo que os reos fixeran senón polo que eran, polas ideas que representaban.

Da defensa e da petición de clemencia falaremos nunha próxima entrega.

Facer constar aquí que Germán Fernández Gracia, ao igual que a súa irmá Elvira, tiña un temperamento combativo, como demostrou na súa etapa de director do xornal Clarín ou como fundador, en 1932, dun curioso grupo denominado Vanguardia Izquierdista Anticlerical, que se dispoñía a “laborar por la redención moral de los españoles” e que admitía nas súas filas a membros de todos os partidos de esquerda republicana. Ocupou o cargo de secretario
xeral; como presidente figuraba, nin máis nin menos, que José Santiago Vaello Pastrana, que co tempo pasaríase a Falanxe e chegaría a responsable do seu sindicato (CONS) en Galicia. Vaello sería un dos protagonistas das actuacións máis violentas e corruptas da organización fascista.

Ás cinco da tarde do día 28 de decembro (día dos santos inocentes!), despois de rexeitar os auxilios espirituais, fusilan a Germán na avenida de Bos Aires. Entérrano en san Amaro na sepultura nº 8, zona 2ª e fila 1ª.

jueves, 30 de noviembre de 2023

Contra o esquecemento: Juan Nogueira Álvarez.

 

Juan Nogueira Álvarez nacera o 15 de Xaneiro de 1914 na parroquia de Montefurado, concello de Quiroga, era fillo de Benjamín e de Pilar e labrador de profesión; pertencente ao primeiro remprazo do ano 1935 estaba cumprindo o servizo militar no Rxto de Artillería nº 15 de Pontevedra co emprego de cabo.

Un ano despois do golpe militar, o 25 de agosto de 1937, chega ao cuartel pontevedrés unha denuncia, procedente do destacamento da Guardia Civil de Montefurado, acusándoo de ideas extremistas e de que nos primeiros días do “Glorioso Movimiento Nacional” destacara polo seu entusiasmo cara o “funesto Frente Popular”, participara no desarme de elementos dereitistas, ameazara a varias persoas e solicitara armas dos seus correlixionarios para defender o comunismo.

O 20 de xullo de 1936, Juan estaba de permiso en Montefurado e incorporouse ao servizo en Pontevedra cando tivo oportunidade de facelo ao restablecerse a comunicación ferroviaria a finais de xullo.

Ante a gravidade da denuncia as autoridades militares inician un procedemento sumarísimo (causa 1170/37) para comprobar os feitos. No interrogatorio Juan Nogueira nega as acusacións e sostén que non pertencía a ningún partido nin sociedade obreira e que os días en Montefurado pasáraos axudando a seus pais nas tarefas agrícolas. Manifesta que a súa familia fora ameazada polos esquerdistas.

As acusacións da Guardia Civil baseábanse en tres feitos que, ao interrogar as persoas denunciantes, podemos comprobar que non sucederon exactamente como conta a “benemérita”. A mestra Mercedes Fernández, casada cun tío de Juan, declara que este fora á súa casa para preguntar polo seu esposo dicíndolle: “Es para darle un paseo por el campo porque seguramente estará muy aburrido”. Como o buscado non estaba presente Juan marchou. Mercedes sabía que era de esquerdas pero non o consideraba extremista e 

probablemente nada bueno pretendía hacer con su tío Enrique, dado que por aquellas horas había bastantes hombres armados por el pueblo en aptitud (sic) de oponerse al Glorioso Movimiento Nacional. 

A ameaza era, polo tanto, unha mera suposición da súa tía, máxime cando non levaba ningunha arma e non ía acompañado. A señora Elena Checantini tamén recibira a visita do acusado preguntando polo seu home: 

no había hecho daño alguno a la declarante y a su familia, no sabe concretamente con que finalidad fuera esa mañana preguntando por Benjamín ya que en otras ocasiones había mostrado amistad. 

O comerciante Alberto Vicente González afirma que o vira na estación e que se dirixira cara unha máquina do tren que levaba asturianos que se dirixían a Ponferrada; Juan achegárase a eles dicíndolles: “si le daban un fusil que se marchaba con ellos a donde le indicasen” pero o denunciante non sabía o que fixera Juan e afirma que non lle merecía mal concepto.

Juan declara que só quería protexer a seu tío, que non fora á casa de Elena Checantini con quen a súa familia tiña inimizade por motivos económicos e, se ben recoñece que estivera na estación, asegura que non pedira armas a ninguén.

O informe do concello resulta significativo por como desmente o afirmado na acusación: 

es o era de ideas izquierdistas pero, ni antes del Movimiento Nacional ni cuando se inició este se sabe que haya cometido desmanes ni haya intervenido en ningún acto en contra de los vecinos ni contra la Fuerza Pública [...] aprovechó el primer tren que pasó por Montefurado para incorporarse a su Regimiento.

A pesar do relatado anteriormente que, polo menos, debería suscitar moitas dúbidas sobre a certeza ou gravidade das acusacións, o instrutor asume estas
e, o 30 de setembro de 1937, celébrase en Pontevedra o xuízo contra Juan Nogueira. A sentenza declárao culpable dun delito de adhesión á rebelión e aprecia perversidade no acusado polo que o condena a morte. Ás seis da mañá do 21 de xaneiro de 1938, despois de “reconciliarse” brevemente cun frade franciscano que o acompañaba, un piquete de forzas de seguridade mandadas polo sarxento José Jiménez fusílao na avenida de Bos Aires. Recibiu tres feridas de arma de fogo na rexión precordial. Ás once e media da mañá foi enterrado no cemiterio de san Amaro na sepultura nº 163, zona 2ª, fila 2ª, propiedade do concello. Vestía chaqueta escura, pantalón claro, camisa branca, zapatos negros e calcetíns castaños.

sábado, 11 de noviembre de 2023

Contra o esquecemento: Alberto Casal Dozo "O Rosquilleiro"

 

Cúmprense nestas datas 87 anos dos fusilamentos da Lomba (Gargallóns), na estrada de Xeve a Campo Lameiro; os corpos das vítimas foron transportados en carros e enterrados na foxa situada entre a igrexa e o cemiterio de santo André de Xeve. Un dos asasinados foi o natural de Castrelo (Cambados) Alberto Casal Dozo “O Rosquilleiro”. Alberto estaba conceptuado como suxeito de moi malos antecedentes, tomara parte activa en contra do “movimiento nacional” actuando como “cabecilla”. Os primeiros días tras o golpe estivo fuxido ata que o detivo a Guardia Civil e ingresou no cárcere de Ponte Caldelas o 14 de setembro do 36.

Procesárono na causa 199/37; por aquelas datas xa fora asasinado pero a instancias do xuíz instrutor, capitán Ángel del Río, que inquire o seu paradeiro, xérase unha serie de documentación que leva a coñecer as circunstancias en que se produciu a súa morte e a de varios compañeiros. Con motivo da detención do inspector provincial de prisións Fernando Lago Búa, a comisaría de policía redacta unha serie de notas reservadas sobre o acontecido na illa de san Simón; unha delas informa que:

 En el día once del mismo mes y año y también conducidos por oficiales de la Prisión a la cárcel de Redondela. GUMERSINDO GONZÁLEZ GONZÁLEZ, JOSÉ ROMERO CASTINEIRO (sic) ALBERTO CASAL DOZO, ÁNGEL RIAL VIDAL Y EDUARDO GARCÍA SANTOS. En la conducción del día once no fué sacado JOSÉ VÁZQUEZ INCÓGNITO por equivocación teniendo proyectado el señor Búa sacarlo al día siguiente pero no pudo llevarlo acabo por haberlo detenido.1

Esta equivocación salvou a vida ao veciño de Bouzas José Vázquez que foi xulgado e resultou con sobresemento. Sobre a veracidade da nota reservada hai abundante documentación: o xefe da prisión de san Simón, Pelegrín González, resposta ao instrutor militar indicando o traslado a Redondela 

obrando asimismo un recibo del Sr. Jefe de la referida prisión [Redondela] como de hacerse cargo de dicho recluso así como de varios más siendo estos entregados por el Oficial don Evelio Delgado [...] así también se expresa en el referido recibo que el objeto del ingreso en la dicha prisión fué para ser entregados dichos reclusos a la Guardia Civil para su traslado a la Prisión de Partido de la Cañiza.

O xefe da prisión de Redondela confirma que o día 12 forzas da comandancia da Guardia Civil de Pontevedra, mandadas polo garda Miguel Gómez [noutro documento figura como Miguel González], fixéranse cargo deles para o traslado.

Os cinco relacionados así como o tranviario Antonio Fariña Duque foron asasinados por forzas da Guardia Cívica e gardas civís; varias testemuñas que residían próximas ao lugar deron fe dos feitos e tamén da identidade dalgún dos “cívicos” participantes. Unha vez máis terxiversáronse as circunstancias dun “paseo” colectivo presentándoo como un intento de fuga individual dun preso; neste caso a Guardia Civil informou sobre Alberto dicindo que “dicho detenido y procesado fué muerto en Geve cuando intentaba fugarse de la fuerza que le conducía”. Tamén afirmaba que o cadáver fora entregado ao alcalde de Xeve e que se anotara no rexistro, extremos negados polo alcalde, Benito Rivas.

O 12 de novembro foi un día aciago para Pontevedra pois ,tamén nese día, foron fusiladas no alto da Caeira destacadas personalidades políticas e sociais, os coñecidos como “os dez do doce de novembro”.

1Nota reservada. Individuos que fueron sacados del Lazreto de San Simón.

martes, 24 de octubre de 2023

"A todos los trabajadores. A todos los antifascistas." Lavadores, 1935.


Con posterioridade á folga xeral revolucionaria de outubro de 1934, as organizacións políticas de esquerda e os sindicatos foron obxecto dunha intensa vixilancia por parte das forzas de seguridade. Por unha banda tratábase de acabar con ramificacións que escaparan das detencións de outubro e, por outra, adiantarse á posibilidade da que algúns consideraban próxima insurrección contra o goberno de dereitas de radicais e cedistas. Na bisbarra de Vigo a figura máis destacada á fronte da represión foi o tenente, xefe de Liña da Garda Civil, Francisco González Rodríguez “O Rabioso”; continuaba así actuacións anteriores e presaxiaba as posteriores ao golpe, no que o seu papel foi do máis sinistro.

A esquerda obreira, singularmente o partido comunista e organizacións afíns, centraba a súa actuación na loita polo Frente Único; a unificación das Xuventudes Comunistas e Socialistas e a dos sindicatos UGT e CGTU, de obediencia socialista e comunista respectivamente, así como as chamadas á colaboración con outras forzas como anarquistas e sectores da pequena burguesía. Sen dúbida o obxectivo máis importante naqueles días era a loita para lograr a amnistía e posta en liberdade dos presos. Tódolos recursos organizativos, que non eran moitos, debían coordinarse e articular campañas de propaganda, mobilizacións, recollida de fondos, etc, para apoiar os compañeiros presos.

A persecución policial, coas conseguintes detencións e, sobre todo, os rexistros nos que se incauta moita documentación, proporciónanos abundante material para coñecer a estrutura e plans de actuación das organizacións esquerdistas. Un caso que pode servir de exemplo é o da detención de tres persoas, Vicente García Correa, Alfonso Silva Martínez e Luis Escudero Castiñeira, en Lavadores no mes de febreiro de 1935. Esta actuación, mandada polo tenente “Rabioso”, dou lugar á incautación de numerosa documentación no domicilio de Escudero: corenta carnets da Federación Provincial Agraria, cento vinte exemplares de “Joven Guardia”, publicación das xuventudes comunistas, selos de cotización de “Mundo Obrero” e “Juventud Roja” e diversos exemplares de xornais, libros e manifestos. Tamén atoparon un listado con compoñentes e delegados da cuarta zona do comité municipal das xuventudes comunistas de Lavadores; citarei só o nomes dos delegados:Augusto Yáñez, Celso Rodríguez, Emilio Sacarrera, Julio Prado, Joaquín de Miguel, Carlos Roche, Joaquín Abraldes, Constante Torres, Ernesto Rodríguez, Adriano Navarrete e Julio Douis. A dirección do comité estaba a cargo de Julio Prado, Adriano Navarrete e Celso Rodríguez.

Repartírase entre a poboación a folla impresa titulada “A todos los trabajadores, a todos los antifascistas” que, segundo a Garda Civil, con ela estaban 

sedicionando a aquellos contra los Poderes Constituídos, Leyes y Autoridades Militares a fin de ver de evitar con ello y por todos los medios que puedan encontrar a su alcance, se lleven a cabo las sentencias de pena de muerte que se impongan a los principales Jefes de los sucesos revolucionarios de octubre último.

Con motivo destes feitos chegou a instruírse unha causa militar, a 144/35, por tenencia de follas subversivas e documentos. O sobresemento significou unha derrota do “Rabioso” que, no seu atestado, cargaba as tintas sobre a gravidade do sucedido e o que tiña de preparación para un novo “movimiento sedicioso.”

Aparte o manifesto que acompaña como ilustración este artigo, destacan as cartas con instrucións para a organización que, asinadas por un tal Arístides, enviaba a dirección comunista dende Madrid. Transcribimos integramente unha desas cartas:

MUY URGENTE

La brutal represión que se ejerce contra los trabajadores asturianos especialmente y en todo el país, las condenas monstruosas contra nuestros militantes y los jóvenes trabajadores, aún no son suficientes para que el odio de las bestias fascistas sea saciada. Gil Robles en sus conversaciones de estos días con Lerroux ha condicionado a este su apoyo en el Gobierno a cambio de que sean ejecutadas nuevas condenas de muerte, del sargento Vázquez, de Arguelles,de los 25 mineros de Turón, de nuestros camaradas Simón Díaz y Manso, de Peña y Teodomiro Menéndez. Desde luego de una buena parte de ellos.

Ante este crimen monstruoso que se pretende cometer inmediatamente, nuestra organización, todas las fuerzas que influímos, todas las organizaciones de masas y todas las masas laboriosas y de la pequeña burguesía, deben ser movilizadas, puestas en pie, para detener el hacha sangrienta que se afila en estos momentos por Lerroux-Gil Robles para asestar su golpe asesino en el cuello de nuestros hermanos.

Como tarea mas urgente, hay que iniciar inmediatamente una gran campaña contra la pena de muerte: Manifiestos, pasquines, pintadas, transparentes, mítines relámpagos en las empresas y vecindades, dedicar buena parte de los periódicos de empresa, etc, para la esta Campaña, ver junto con el P. [Partido Comunista]y otras organizaciones filiales de organizar algunas bien preparadas manifestaciones populares. CONTRA LA PENA DE MUERTE, CONTRA LA EJECUCIÓN DE LOS CONDENADOS. POR LA LIBERTAD DE LOS PRESOS. CONTRA LA REPRESIÓN.

Invitar a las J.S.[Juventudes Socialistas] y L.[Libertarias ?], a todas las organizaciones de izquierda o de sentimientos más o menos liberales, a participar en estas campañas, recoger miles de firmas para enviar al Gobierno y a la prensa, levantar una ola de indignación y protesta contra tales crímenes del Gobierno.

Pero inmediatamente de las contestaciones de estas organizaciones, comenzar rapidamente nuestro propio trabajo práctico en esta campaña, como si se tratase de la campaña electoral, para que en ella nos pongamos a la cabeza en actividad e iniciativa y RECLUTEMOS CIENTOS DE MILITANTES para nuestra organización. Movilizando todas nuestras fuerzas y a las demás organizaciones, a todos los jóvenes trabajadores, debemos detener los propósitos sangrientos de Lerroux-Gil Robles y hacer ver al mismo tiempo a toda la juventud trabajadora que nuestra J.C.[Juventudes Comunistas] vive y se moviliza aún enmedio de la peor represión y que su puesto está en nuestras filas. Cordiales saludos. Arístides. 1

1 Causa 144/1935. AIMN.

lunes, 9 de octubre de 2023

Un caso de responsabilidades políticas.

 


A Lei de Responsabilidades Políticas foi promulgada no ano 1939 (BOE 13-2-1939) e tiña como finalidade a liquidación das “culpas contraídas por quienes contribuyeron a forjar la subversión”. Piar fundamental na represión económica, condenou á miseria e á invisibilidade social a un importante número de persoas que consideraba discordantes co novo réxime. No seu preámbulo preséntase como un instrumento que podía permitir que os españois que salvaran o país e a civilización, xunto con aqueles que “borren sus yerros pasados mediante el cumplimiento de sanciones justas y la firme voluntad de no volver a extraviarse”, puidesen convivir dentro dunha “España grande”.

Era unha aberración lexislativa, uns tribunais de carácter político nos que os máis elementais principios xurídicos quedaban abeirados: tiña carácter retroactivo, pois xulgaba feitos que eran legais no momento de producirse (afiliación a organizacións políticas ou sindicais); vulnerábanse garantías básicas como a presunción de inocencia; sancionábase con duplicidade condutas que xa foran condenadas por outra xurisdición e as responsabilidades non se extinguían coa morte das persoas procesadas.

O 30 de outubro de 1939, o titular do xulgado instrutor provincial de responsabilidades políticas, Gerardo Martínez Díaz, inicia a incoación do expediente 43/1939 a cinco veciños de Pontevedra. Este expediente sería elevado ao Tribunal Regional de Responsabilidades Políticas da Coruña o 2 de decembro dese ano.

As persoas sometidas a este procedemento foron Ramón Fernández Cortés, Enrique Martínez Pazos, Francisco Mouriño Iglesias, Francisco Sánchez Solera e Francisco Tilve Rodríguez.

Ramón Fernández Cortés, 45 anos, casado e con tres fillos, empregado da Deputación, fora afiliado da ORGA e de IR. Posiblemente estivese afiliado á loxa masónica Helenes nº 7 de Pontevedra. No ano 1940 denunciouno a policía por non descubrirse nin saudar diante do paso do estandarte do rexemento de artillería.

Enrique Martínez Pazos, 58 anos, casado e con oito fillos, era condestable maior da Armada retirado ao acollerse á “lei Azaña”. Sospeitoso de masón. Afiliado a IR. Cando o 1 de outubro de 1939 rexistraran o domicilio doutro dos inculpados, Francisco Tilve, atopáranlle unha copia manuscrita que, ao parecer, fixera Martínez dun artigo “de matiz izquierdista”. Cando rexistraron o seu domicilio localizaron “propaganda marxista”. En 1940 ábrenlle unha causa (1241/40) no Departamento Marítimo do Ferrol acusado de adhesión á rebelión; o consello de guerra celébrase o 29 de marzo de 1942 e condénano a 12 anos e un día de prisión, perda de emprego e inhabilitación absoluta, por complicidade coa rebelión. Cumpriu a pena no castelo do Castro (Vigo) e na base naval da Graña (Ferrol).

Francisco Mouriño Iglesias,“Cavite”, casado, con tres fillos, era un republicano histórico; pertencera ao partido Radical-socialista, a UR e a IR. Acúsano de figurar como doante para as vítimas da revolución de outubro no 1934.

Francisco Sánchez Solera, empregado do servizo de augas do concello pontevedrés, estivera afiliado a Acción Republicana e a IR. Actuara como interventor da FP nas eleccións de febreiro de 1936.

Francisco Tilve Rodríguez, tiña seis fillos do seu matrimonio con Herminia Adrio Mañá (pertencente a unha familia moi represaliada); militante socialista dende 1901, ocupara os cargos de secretario e presidente da agrupación socialista pontevedresa e fora concelleiro na etapa republicana. Formou parte da candidatura socialista ao congreso no ano 1933 e actuou como interventor da FP. Detivérono o 26 de xullo de 1936 e estivo preso no cárcere da Normal e na illa de san Simón. Ao sobreserse a causa que lle instrúen queda en liberdade en abril de 1938. Destitúeno como empregado do Hospital en xuño de 1937.

A Mouriño e a Martínez deteranos en febreiro de 1945 (causa 70/45) e foron postos en liberdade en abril dese ano.

O 27 de xaneiro de 1940, o tribunal rexional de responsabilidades políticas, presidido por Eduardo Martínez Nieto e que tiña como vogais a Marcial del Río Díaz e a José Antonio Quiroga Martínez de Pisón, estimou os feitos cometidos polos acusados de menos graves; Tilve foi condenado a 8 anos de inhabilitación absoluta e 100 pesetas de multa, Sánchez e Martínez a 3 anos e un día de inhabilitación e 150 pesetas cada un, Fernández a tres anos e un día e 100 pesetas e Mouriño a 6 anos e 300 pesetas. Sánchez Solera non puido pagar a sanción e declarouse o embargo de bens pero como non posuía ben algún declárano insolvente.

O 19 de novembro de 1940 todos (agás Sánchez) recobran a libre disposición dos seus bens.